Jaıylym máselesi: Jospardyń jartysy ǵana oryndaldy

Memleket basshysy atalǵan jıyn­da Úkimetke elimizdiń Bas Pro­ký­ra­tý­rasymen birlesip, jyl sońyna deıin paıdalanylmaı jatqan jerlerdi keri qaıtaryp, aýyl halqynyń ıgi­li­gi­ne berýdi tapsyrǵan edi. Sodan beri jumys qyza tústi. Birshama ýaqyt buryn Amanat partııasynyń janynan qurylǵan «Jer amanaty» komıssııasy paıdalanylmaı jatqan jáne zańsyz bólingen aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 140 myń gektar jerdi keri qaıtarǵan edi. Álbette, bılik partııasy janynan qurylǵan komıssııa músheleri bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta da jemisin beretinine bek senedi. Al óńirlerde jaǵdaı qalaı?

Jambyl oblysynda bastaý alǵan aýyl halqynyń tabysyn arttyrý jó­nin­degi qanatqaqty joba óziniń ómir­sheń­digin dáleldep qoıǵan. Atalǵan jobany laıyqty túrde jal­ǵastyryp, áleýmettiń áleýetin arttyrý úshin de jaıylymdyq jerdiń qajet ekeni daýsyz. О́ıtkeni qanatqaqty jobanyń arqasynda tórt túlikti ór­gizgen sharýalar jaıylym jer máse­le­siniń sheshimin tapqanyn qalaıdy. Mal sharýashylyǵyn myqtap qolǵa alǵandar bul másele jedel túrde ońynan sheshilse degendi ashyq aıtyp ta júr.

О́ńirde jaıylym jer máselesin sheshý jolynda aýqymdy jumystar atqarylyp jatqanymen, keıbir nátı­je­ler áli de kóńil kónshiter emes. Son­dyqtan da jumysty shıratpasa bol­maıdy.

«Qolda bar jaıylym jerlerdi paıdalanýdy durys uıymdastyra almaýǵa jáne jeke aýlalardaǵy mal ba­synyń ósýine baılanysty jekelegen aýyldyq okrýgter boıynsha 683 myń gektar jaıylym jetispeıtini anyqtalyp, máseleni sheshý joldary belgilengen edi.

Jalpy, jaıylymdy paıdalanýdy retteý jumystaryn júrgizýge bes baǵyt usynyldy. Jer kodeksiniń 36-babyna sáıkes aýyldyq okrýg teń­ge­rimine bosalqy jerler sana­tyn­daǵy 225,0 myń ga jaıylym jerlerdi eldi mekenge berý jumystary bastaldy. 2021 jyly 227,5 myń gektary (2022 jyldyń 6 aıynda 0,7 myń ga) berildi», deıdi oblys ákimdigi jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Baqtııar Kópbosynov.

Basqarma basshysynyń sózine súıensek, ortaq jaıylym jerlerdiń paıdalanýǵa berilip ketken bóligin eldi mekenderge qaıtarý júrgizilip jatqan kórinedi. Osylaısha, eldi mekender aýmaǵyna 5 shaqyrym radıýsta ornalasqan 199,6 myń gektar jaıylym jerdi aýyldyq okrýgterge bekitip berý bastalǵan. 2021 jyly – 13,6 myń gektar, osy jyldyń esepti merziminde 7,8 myń gektar qaıtaryldy.

«Birinshi kezekte bul jerlerdiń aýmaǵyn naqtylap, aýyl­sharýa­shy­ly­ǵy alqaptaryna bólý júrgizildi. Nátıjesinde, osy radıýsqa enetin jer­ler aýmaǵy 147,2 myń gektardy quraıtyny naqtylandy. Ekin­shi­den, osy ýaqytqa deıin memleket menshigine alynǵan jerlerdiń aýmaǵy naqtylanyp, onyń qanshasy Jer ınspeksııasynyń pármenimen, qanshasy jergilikti atqarýshy organdar kúshimen qaıtarylyp otyrǵany anyqtaldy. Nátıjesinde, memleket menshigine qaıtarylǵan 31,6 myń gektar jer túgeldeı derlik jergilikti atqarýshy organdar, ıaǵnı aýdandyq bó­lim­derdiń kúshimen qaıtarylǵany anyqtaldy.

Úshinshiden, oblystyń eldi mekender mańyndaǵy jaıylymdardy memleket muqtajy úshin májbúrlep ıelikten shyǵarý oblys bıýdjetine qanshalyqty kúsh túsiretini naqtylandy. Buǵan 931,0 mln teńge bıýdjet qarajaty qarastyrylýy kerek. Sonymen qatar memleketke qaıtarylatyn jerlerde ornalasqan jyljymaıtyn múlik nysandary úshin ótemaqynyń bólek esepteletinin eskerý qajet. Degenmen jaıylym jerlerdiń basym bóligi jalǵa berilgenin eskersek, shyǵyn kólemi neǵurlym tómendeıdi», deıdi Baqtııar Kópbosynov.

Memleket muqtajy úshin alynatyn jerlerdiń úlken ótemaqy mólsheri oblys bıýdjetinde qarastyrylýǵa tıis. Sebebi aýdandar bıýdjetiniń múmkindigi shekteýli. Osy oraıda B.Kópbosynov tıisti jumystar tek 8 aýdanda ǵana atqarylǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Sarysý jáne Turar Rysqulov aýdandarynda jumysty júıeleý qajet. Keıbir aýdandardyń salaǵa jaýap beretin orynbasarlary jumysty durys úılestire almaı otyr.

«Jaıylym jerler kólemin 418 myń gektarǵa ulǵaıtý qarastyrylǵan. Onyń 107 myń gektary bosalqy jerler esebinen, 166 myń gektary 5 shaqyrymdyq radıýsta ornalasqan jerler esebinen, 146 myń gektary ıgerilmegen jerler esebinen qalyp­ta­s­ady. Sonymen qatar jaıylym jetispeýshiligin joıýda paıdalanylmaı jatqan rezervter bar. Mysaly, árbir aýdanda úleskerlerdiń sany 50 adamnan asatyn agroqurylymdar bar. Al olardyń ıeliginde tirkelgen mal basy joq, ıaǵnı úleskerlerdiń jaıylym jerleri maqsatty paıdalanylmaı jatyr.

Sondyqtan aýdan ákimderi bul jerlerdi qaıtarý nemese úlesker­ler­diń malyn sol jerlerge jaıýdy uıymdastyrý baǵytynda aýyl ákimderiniń jumystaryn úılestirýi kerek. Bul shara óz kezeginde jaıylym jetispeýin joıýǵa úlken septigin tıgizedi», deıdi Baqtııar Kópbosynov.

Basqarma basshysy keltirgen derekterge zer salsaq, jaıylymdyq maq­sattaǵy jerlerdi keri qaıtarý jo­lynda áli de qyrýar jumystar atqarylýy qajet. Bul jumysty bas­qar­ma basshysy jalǵyzdan jalǵyz júrip eńsere almasy ras. Sondyqtan da óńirdegi on aýdannyń ákimderi atal­ǵan jumysqa bilek sybanyp kiris­ke­ni jón.

О́zekti másele oblys ákimi Nurjan Nurjigitovti de tolǵandyrmaı qoı­maı­dy. О́ıtkeni qanatqaqty joba arqy­ly tirligin tiktegisi kelgen sharýa­lar jaıy­lym jerden taryqpaýy kerek. Sonda ǵana is ónedi, halyq tabysy artady.

«Aýdan ákimderi aýyl halqynyń tabysyn arttyrý boıynsha qanatqaqty jobanyń kólemin ulǵaıtýdy suraıdy. Árıne, jobany iske asyrý nátıjesinde mal basy ósetini barshaǵa túsinikti. Eger aýdan ákimderi jaıylym jer máselesin ýaqtyly sheshpese, bul maldy qaıda jaıýǵa nıettenip otyr? Naqty jospar men ádisteme túsindirildi. Biz bul máseleni talqylap jatqanymyzǵa bir jyl boldy. Endi ýaqyt joǵaltpaı, jumysty júıelegen jón», deıdi oblys ákimi Nurjan Nurjigitov.

Aýyldaǵy aǵaıynnyń bary – tórt túlik maly. Jaǵdaıdyń túzelgenin qalaıdy. Ma­syldyq psıhologııadan aryla bas­taǵan óńirdegi jurtshylyq tirliktiń kózin, tabystyń ózin tapqy­sy keledi. Sol úshin de mal sharýa­shylyǵyna myqtap den qoıǵan. Resmı de­rekterge zer salsaq, Qazaqstan hal­qy­nyń 42 paıyzǵa jýyǵy eldi mekenderde ornalasqan. Olardyń barlyǵy derlik mal sharýashylyǵymen aınalysyp otyr.

Jaıylymǵa arnalǵan jerdiń joq bolýy sebebinen tórt túlik ataýly birer jyl boıy eldi mekenderdiń mańynda jaıylyp kelgen edi. Saldarynan 5-10 shaqyrymǵa deıingi radıýsta jaz shyqpaı jatyp jer taqyrlanyp ketetin. Tıisinshe, jaıylymdar da toza bastaǵan edi. О́tken jylǵy de­rek­ke kóz júgirtsek, Qazaqstan bo­ıynsha jalpy jer ataýlynyń 27 mıllıon gektary azyp tozǵany rastalǵan. BUU sa­rapshylary osyndaı olqy­lyq­tar­dyń kesirinen Qazaqstan 1 mıllıard­­­­­ dollarǵa deıin shyǵynǵa ba­typ otyrǵanyn alǵa tartady.

Jaıylym jerdiń qat ekenin jaqsy biletin oblys basshysy ózekti máseleni ońtaıly sheshýge nıetti. Nátıjeniń qandaı bolatynyn jyl sońynda kóre jatarmyz. Ázirge qajetti 683 myń gektar jerdiń 334 myń gektary qaı­ta­ryldy. Álbette, másele jartylaı ǵana sheshimin tapqany ańǵarylady. Olqylyqtyń orny aldaǵy ýaqytta tol­tyrylatyn shyǵar...

Jambyl oblysy