Mal sharýashylyǵy salasynda ASJ – aqparattyq saraptamalyq júıe degen elektrondy baǵdarlama bar. Búkil malyn osy júıege tirkegen sharýashylyqtar ǵana memlekettiń qoldaýyna arqa súıeı alady jáne jergilikti memlekettik mekemeler osy júıe arqyly sanaq alyp, qaı sharýashylyqta qansha mal bar ekeni týraly esep berip otyrady. Bir sózben aıtqanda, ASJ-ǵa tirkelmegen bas – joq maldyń esebinde.
Mal basyn asyldandyrý baǵdarlamasy da osy júıeniń kómegimen júzege asyrylyp, oǵan memleket qyrýar qarjy jumsady. Alaıda adam aıaǵy jete bermeıtin shalǵaı túkpirdegi aýdandarda elektrondy qyzmetten habarsyz, zamanaýı qoldaý tetikterinen saýaty joq qarapaıym eldiń malyn syrttaı basqa sharýashylyqtyń esebine tirkep, «aýadaǵy» malǵa bólingen memleket sýbsıdııasyn jymqyryp, kóldeneń tabys taýyp kelgen pysyqaılar bar kórinedi.
Máselen, Jangeldın aýdanyna qarasty Ahmet Baıtursynov aýylynyń turǵyny Rýslan Jaqsymbekov 2019 jyly «Nur-Aıala» sharýa qojalyǵyn ashyp, mal basyn kóbeıte bastaıdy. Sodan beri iri qara sanyn 250-ge, jylqyny 100-ge jetkizgen. 70 shaqty usaq maly taǵy bar. Biraq byltyrǵy qýańshylyqtan keıin memleket sharýa qojalyqtaryna sýbsıdııa bere bastaǵanyn estip, aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy bólimine barǵan fermer óziniń atyna 15-aq iri qara tirkeýli turǵanyn biledi. Qalǵan 235 bas iri qarasy esepte joq bolyp shyqqan. Osylaısha, 15 basqa mardymsyz ǵana sýbsıdııa alǵan sharýa «Mal ashýy – jan ashýyna» basyp, quzyrly oryndarǵa shaǵymdanady. Alaıda olardan da qaıyr bola qoımady. Jarty jyl boıy ádildik tappaı álekke túsken jannyń janaıqaıyna qulaq túrip kórdik.
– Aýdandyq ákimdiktegi mal sharýashylyǵyna jaýapty mamandardan malym qaıda dep suradym. Sóıtsem, aýdannyń mal dárigerleri men aýyldyń mal dárigeri Asqar Bekentaev asyl tuqymdy buqa ákelemiz dep kúlli aýyldyń 500 sıyryn «Shoshqakól» sharýa qojalyǵyna kirgizip jibergen eken. Bizdiń mal da sonyń ishinde ketken. Biz ony bilmeımiz. «Bularyń ne? Bizdiń malymyzdy nege alyp kettińder?» dep surasaq, «bizge qolhat bergensińder», deıdi. Men de, ákem de eshkimge qolhat jazǵanymyz joq. Sonda olar 2018 jyldan 2021 jylǵa deıin bóten maldyń esebinen sylqıtyp aqsha ala bergen. 2021 jyldyń jeltoqsanynda malymdy zorǵa ózime qaıtardym, – deıdi Rýslan Jaqsymbekov.
Qoldanystaǵy ereje boıynsha, sharýa qojalyqtaryndaǵy asyl tuqymdy mal basyn birizdendirý úshin jergilikti mal dárigeri ár basqa syrǵa taǵyp, ınternet bazasyndaǵy júıege engizedi eken. Sodan keıin sharýashylyq basshysy www.plem.kz saıtyndaǵy aqparattyq saraptama júıesine jeke elektrondy qol úlgisimen kirip, óz malyn ózi tirkeıdi. Iаǵnı ASJ-ǵa mal ıesiniń ózi ǵana jaýapty. О́z elektrondy qolymen ǵana kire alady. Biraq ınternet degen ıgilik bıyl ǵana jetken Ahmet Baıtursynov aýylynyń turǵyny muny qaıdan bilsin. Onyń ústine, Rýslannyń aıtýynsha, aýdandyq aýyl sharýashylyq bóliminde qarapaıym malsaq jurtqa memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý sharalaryn, olardy paıdalanyp ıgiligin kórý tetikterin túsindirip beretin birde-bir zańger maman joq eken.
– Aýdandyq ákimdiktiń aýyl sharýashylyǵy bóliminde birde-bir zańger joq. Aqyl-keńes suraıtyn adam joq. Aýyldyń mal dárigeri 2018 jylǵy qujattardyń ishinen seniń qolyńdy kórdim dep ótirik jala jaýyp otyr. «Onda sol men qol qoıǵan qujat qaıda? Kórsetińdershi» desem, ony eshkim taýyp bere almady. Mal dárigeri: «Ol qaǵaz kerek bolmaǵan soń, «Shoshqakól» sharýa qojalyǵynyń ıesi órtep jibergen», deıdi. «Shoshqakóldiń» ıesi Qasqyr Mahın búginde joq. Qaıtys bolyp ketken.
Shyndyǵynda, qujatty órtegen Qasqyr marqum emes, onyń murageri – Kúlmash Moldahmetova. Mal dárigeri Asqar Bekentaev ekeýi birge órtep otyr. Prokýratýra teksere bastaǵannan keıin meniń qolym joq ekenin bilip, ekeýi órtep jibergen. Kúlmashtyń ózi «О́rtegen menmin» dep shynyn aıtyp otyr. Qaıtys bolyp ketken adam órteı almaıdy ǵoı. Sondyqtan mal dárigeri ótirik aıtyp otyr. Eger men qol qoıyp, kelisim bersem, ol nege bir japyraq qaǵaz alyp qalmaǵan? Men sony túsine almaı dalmyn. Mal dárigeri, tipti sen 4 buqa aldyń dep maǵan jala japty. Meni tórt buqa aldy dep prokýrorlar da jazyp qoıypty. «Shoshqakól» sharýa qojalyǵynyń ıesi de meni tórt buqa aldy dep jazyp jibergen. Biraq ishki ister bólimindegi tergeýshiniń qolynda meniń 4 buqa alǵanym týraly eshbir qujat bolmaı shyqty. Tergeýshiden surasam, «bilmeımin, ondaı qujat bolǵan joq» deıdi. Mine, bul naqaq jala, jalǵan qujat bolǵan soń, olar ádeıi joǵaltyp jiberip otyr.
Memleket pen Prezıdent halyqqa mal ósir, mal basyn kóbeıt, aýyl sharýashylyǵyn damytyńdar deıdi. Al bular bizdi mynadaı qıyndyqqa salyp qoıyp, maǵan óte qatty qııanat-zábir kórsetip otyr. Bul azamattar laıyqty jazasyn alý kerek qoı. Biraq shalǵaı jatqan soń, bizdiń Torǵaı óńirinde zań joq shyǵar dep oılaýǵa májbúrmin. Meniń malymdy basqa bireýge tek mal dárigeri men qan alǵan veterınarlyq zerthananyń basshysy ǵana bere alady. Qandy meniń malymnan alady, aqshasynyń paıdasyn basqa bireýler kóredi, – deıdi ashynǵan mal ıesi.
Máseleniń mánisin Ahmet Baıtursynov aýylynyń mal dárigeri Asqar Bekentaevtan surap kórip edik, 2018 jyly mal basyn asyldandyrýǵa buqa ákeletin bolyp, aýyldyń klýbynda jınalys bolypty. Halyq sol jerde aq bas buqa ákelseńizder qolymyzdaǵy maldyń bárin beremiz dep biraýyzdan kelisim beredi.
– Ol jınalystyń hattamasy bar. Sodan keıin álgi eldiń malyn óz atyna tirketetin Qasqyr Mahın degen jigit tizimmen el aralady. Árkimnen 15-20 bastan alatyn bolyp, qol qoıdyrtyp ákeldi. Onyń ishinde Jaqsymbetovterdiń de qoly boldy. Sol 2018 jyly qol qoıǵan adamdardyń malyna qyrkúıektiń birine deıin 4 aıǵa syrǵa salyndy. Birinshi qyrkúıekten keıin men maldy óz ıeleriniń atyna qaıta tirkep qoıdym. 2019 jyly Jaqsymbetovter «Nur-Aıala» degen sharýa qojalyǵyn ashty. Ol jyly men olardyń malyn bergen joqpyn. Biraq ASJ baǵdarlamasy boıynsha 2019 ben 2020-da da júr onyń maly. Bul endi zańǵa qaıshy bolý kerek. ASJ-ǵa 2018 jyly tirkelgen maldy esh ózgertýsiz qaıtalap ótinim bere bergen. 2019-da, 42 bas, 2020-da 43 bas bergen. Al Rýslan Jaqsymbekov surap otyrǵan qolhattyń jaıyna kelsek, Qasqyr marqum 2020 jyldyń jazynda mynaý kerek, mynaý kerek emes dep qaǵazdaryn rettedi deıdi. Sol kezde 2018 jyly Jaqsymbetovter qol qoıǵan qaǵaz boldy, óz kózimmen kórdim dep marqumnyń áıeli aıtyp otyr. Biraq Qasqyr bul qaǵaz endi kerek emes dep órtep jibergen ǵoı. Sony myna kisiler moıyndamaıdy, – dedi mal dárigeri.
Al «Nur-Aıala» sharýa qojalyǵynyń basshysy Rýslan Jaqsymbekov Qasqyr Mahınge eshqashan qolhat bermegenin, óziniń mal dárigeri aıtyp otyrǵan jınalysqa qatyspaǵanyn aıtyp zar ılep otyr.
– Ákem de eshqandaı qolhat bergen emes. Qasqyrdyń qazirgi murageri Kúlmash Moldahmetova jurttyń qolhatynyń ishinen meniń qolymdy kórdim dep jalǵan málimet berip otyr. Kúlmash Moldahmetova ol kezde sharýashylyqqa aralasqan emes. Al aýdan tergeýshileri máseleniń bárin ólgen adamǵa jaýyp, isti jaýyp tastap otyr. Qasqyr da men sııaqty elektrondy qyzmetten saýaty az adam bolatyn, – deıdi ádildik izdegen jan.
Aýyldyń mal dárigeri Asqar Bekentaevtyń sózinshe, 2020 jyly Qasqyr Mahın qaıtys bolyp ketken soń, onyń esepshoty da buǵattalyp qalyp, 2021 jyldyń jeltoqsanynda ǵana ashylady. Esepshot ashyla salysymen, marqumnyń áıeli ózine tıesili maldy qaldyryp, qalǵanyn ASJ-dan shyǵaryp jibergen. «Nur-Aıala» ShQ sol kezde 700 myń teńgedeı sýbsıdııa alady. Biraq basqalar 2-3 mln teńge alyp jatqanda, men nege nebári 700 myń teńge aldym dep daý shyǵarady.
– Onyń sebebi 2020 jyldyń qyrkúıeginde Rýslannyń ákesi Ábdisalyq aqsaqal kelip, meniń balam sharýashylyq basqaryp júr, biraq memleketten eshqandaı kómek ala almady. Onyń malyn alyp, qaıtadan ózime tirkep ber. Oǵan 10-15 bas qaldyrsań boldy degen soń, aýdaryp berdim. Sodan bir jyl ótken soń, sýbsıdııa jóninde áńgime bastalǵanda ol kisi qaıtyp kelip, malyn ulyna tirketip ketti. Al sýbsıdıaınyń erejesi boıynsha árbir analyq mal ıesinde 10 aıdan kem turmaý kerek. Al ol kisiler qyrkúıektiń 11-inde tirketti, sonda mal ıesinde jeltoqsanǵa deıin úsh-aq aı turǵan bolyp shyǵady. Bir aıǵa myń jarymnan, 10 aıǵa 15 myń teńgeden keledi ǵoı bir analyq malǵa. Solaı urynyp qalǵan soń, bul kisiler bar kináni ASJ-dan kóredi. «Shoshqakól» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qasqyr Mahın mal basyn asyldandyrý baǵdarlamasymen 3 jyl boıy buqa ákeldi. Sýbsıdııany ózi ǵana alyp otyrdy. Biraq aýylǵa kóp kómegi boldy. Mektep bitirip jatqandarǵa aqshalaı kómektesti. Aýyldyń qorshalmaı jatqan qorymyn qorshatty. Kósheniń sharbaǵyn aýystyrtty, – dedi mal dárigeri.
Al Rýslan Jaqsymbekov qorym men sharbaqqa shyqqan aqshanyń bári halyqtan jınalǵanyn aıtyp: «Qasqyr marqum sol sharýanyń bárin basqaryp otyrdy. Al óz qarjysyna kósheniń sharbaǵyn aýystyrtty degen sóz qyp-qyzyl ótirik. Mal dárigeri jalǵan aıtpasyn, ol qutylýdyń ádisin jasap jatyr», dep otyr.
Osylaısha, bar malyna sýbsıdııa ala almaı qalǵan Rýslan bar kináni mal dárigerleri men aýyl sharýashylyǵy mamandarynan kóredi. Zań ústemdigimen ádildik ornatyp berýdi surap prokýratýraǵa shaǵym túsirgen eken. Biraq 2018 jyly qujattardy resimdegen aýyl sharýashylyǵy bóliminiń mamany da qaıtys bolyp ketkendikten, qylmystyq is tyǵyryqqa tirelipti. Rýslan odan keıin oblystyq prokýratýraǵa da shaǵymdanǵan. Biraq olar isti aýdanǵa qaıtaryp jibergen. Aýdandyq prokýratýra polısııa bólimine ótkizip beredi. Biraz ýaqyt ár túrli mekemeniń ústelinde jatyp shyqqan qylmystyq is aqyry jabylyp tynady. Oblystyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl departamenti bul isti qaıtara súzgiden ótkizip, qaıta zerdeleý úshin Arqalyqtaǵy áriptesterine jiberipti. Atalǵan departamenttiń baspasóz qyzmetine suraý salyp edik: «Qazirshe, aqparat joq. Izdep jatyrmyz. Arqalyqtaǵy tergeýshiler ózderine túspegenin, memlekettik aýdıt tekseris júrgizip jatýy múmkin ekenin aıtady. Anyq bolǵan kezde ózimiz habaryn beremiz» degen jaýap aldyq.
Ádildik izdeımin dep jaqynǵa da, jatqa da jekkórinishti kóringen Rýslan Jaqsymbekov: «Jangeldın aýdandyq prokýratýrasy máseleniń bárin ólgen adamdarǵa buryp, isti jaýyp jiberdi. Áýelde meniń ústimnen aqsha alǵandar qansha soma alǵandaryn aıtpaǵan. Men ony esepshotqa túsken aqshadan qýyp otyryp, zorǵa anyqtap aldym. Meniń deregimshe, mal dárigeri 2018 jyly 3 jarym mln, 2019 jyly 4 jarym mln teńge shamasynda aqsha alǵan. Al 2020 jyly bul azamattar bizdiń ústimizden 5 mln 980 myń teńge aqsha alǵan. Maǵan ońaı tıip otyrǵan joq. Biraq men bulardyń memlekettiń aqshasyn jymqyrǵanyn aıtýym kerek. Bularǵa eshqandaı jaza qoldanylyp jatqan joq, – deıdi.
Osylaısha, daý qýǵan taraptar tyǵyryqqa tirelip otyr. Máseleniń mánisin anyqtaý ýaqyt ótken saıyn qıyndaı túsýde.
Bul jerde aıtpaǵymyz, sharýa adamyna jeke elektrondy qoltańbasyn eshkimge senip bere salmaı, ózi ıgergeni jón.
Qostanaı oblysy