Aýylǵa tirshilik nárin berip, ári qaraı gúldenip, damýyna dármen bolarlyq kúretamyrdyń biri – jaıly jaıylym. О́kinishke qaraı, jabaıy jekeshelendirý kezinde, kóbine, jalpy jurttyń jaǵdaıy eskerýsiz qalyp, kóptegen aýylda jekeniń menshigine ótken jer shetki úıdiń tabaldyryǵyna deıin kelip tireldi. Kóp jurttyń aýyldan aýa kóshýiniń de bir sebebi osy edi.
Bul máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi birneshe ret arnaıy toqtalyp, jaıylymnyń, eń aldymen, aýyl turǵyndaryna qoljetimdi bolýy keregin qadap aıtqan edi. Prezıdent jumysyn durys uıymdastyra almaı otyrǵan jergilikti ákimderdi synǵa alyp, Úkimet pen Bas prokýratýraǵa jyl sońyna deıin bos jatqan nemese zańsyz jekemenshikke ótip ketken jerlerdi memleket menshigine qaıtaryp alýdy tapsyrǵan bolatyn.
Osydan keıin seń qozǵaldy. Mamyr aıynda oblys ákimdigi janynan bos jatqan jerlerdi memleket menshigine qaıtaryp alý jónindegi salaaralyq jumys toby qurylyp, ony oblys ákiminiń orynbasary Arman Ábenov basqaratyn bolyp bekitildi. Jumys tobynyń quramyna oblystaǵy prokýratýra, antıkor, jer resýrstaryn basqarý departamenti men ózge de tıisti memlekettik organdardyń ókilderi kirip, paıdalanylmaı jatqan jáne kezinde jekeniń menshigine zańsyz ótip ketken jer telimderin memleket menshigine qaıtaryp alý sharalarynyń joba-jospary naqtylandy.
Keıin oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamenti tekserý jumystaryn bastap ketti. Departament qyzmetkerleri mamyr aıynan bergi qysqa ýaqyt ishinde jalpy aýmaǵy 36,7 myń gektar jerge ıelik etip otyrǵan 40-tan astam shaǵyn kásipkerlik nysanyn tekserip shyqty. Al buǵan deıin eskertý úlestirilgen sharýashylyqtar buryn bos jatqan 80 myń gektar jaıylymǵa tórt túlik órgizip, paıdaǵa asyra bastaǵan.
Oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamentiniń málimetine súıensek, óńirde 2015 jyldan beri qaraı aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 260 myń gektardan astam jer memleket menshigine ótken. Onyń 141 myń gektary – jaıylymdyq jer.
Jalpy, oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamenti paıdalanýsyz jatqan jerlerdi keri qaıtaryp alý boıynsha respýblıka kóleminde kósh bastap turǵanyn aıta ketý kerek. Mysaly, 2022 jyl bastalǵaly atalǵan departamenttiń kúshimen 44 myń gektar jaıylym memleket menshigine qaıtaryldy. Munyń syrtynda, sottyń qaraýynda 36 myń gektar jerdi májbúrli túrde qaıtaryp alý týraly is jatyr. 1,5 myń gektar aýmaqty alyp jatqan 3 jer telimi de májbúrli túrde memleket menshigine ótti. Bul baǵyttaǵy jumystar aldaǵy ýaqytta qarqyn ala túspese, báseńdemeıdi. Mamandar tekserý sharalary barysynda aýylsharýashylyq maqsatynda paıdalanylatyn jerlerdiń ǵaryshtyq monıtorıngi arqyly alynǵan derekterge ıek artady.
Igerýsiz bos jatqan jerlerdi memleket menshigine qaıtaryp alý – tabıǵı resýrstardy paıdalaný departamentiniń negizgi mindetteriniń biri ekeni ras. Biraq jerdi departament arqyly qaıtaryp alý – aılap-jyldap ýaqyt alatyn óte uzaq úderis. Iаǵnı, departament qyzmetkerleri aldymen tekserý júrgizedi. Zań talaptaryn buzý derekteri anyqtalsa, ony joıý jóninde eskertý jasap, belgili bir merzimniń ótýin kútedi. Osydan keıin ǵana álgi sharýashylyqty sotqa berip, qaraýsyz jatqan jerdi sot arqyly memleket menshigine qaıtarady. Sondyqtan joǵaryda atalǵan ákimdik janynan qurylǵan jumys toby aýylsharýashylyq taýarlaryn shyǵarýshylardy sotqa súıregennen góri, olarǵa bos jatqan jerlerdi erikti túrde qaıtaryp berý jóninde quqyqtyq-túsindirý jumystaryn júrgizgen tıimdi dep sheshken.
– 15-20 myń gektar jeri ıgerilmeı bos jatqan sharýalar bar. Shyntýaıtyna kelgende oǵan ol jer kerek emes te. Ne egin ekpeıdi, ne mal jaımaıdy, qur bos jatyr. Biz osyndaı sharýashylyq basshylarymen túsindirý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Eger ol ózi talaı jyldan beri paıdaǵa asyrmaı kelgen jerin erikti túrde memleketke qaıtarmasa, biz tekserýdi qataıtamyz. Mundaı jaǵdaıda, birinshiden, onyń jer telimine tyıym salynady, ekinshiden, sharýanyń ózi jaýapkershiliksiz jer paıdalanýshylar reestrine enedi. Bul reestrge ilikkender úsh jyl boıy jerin jalǵa berý nemese basqa jer telimin jalǵa alý quqynan aıyrylady. Tórtinshiden, mundaı sharýashylyqqa salynatyn salyq kólemi 20 ese kóbeıedi. Mysaly, ol bos jatqan jerine buǵan deıin jyl saıyn 300 myń teńge salyq tólep kelse, biz tekserip ketkennen keıin 6 mln teńge tóleıtin bolady. Osyndaı qatań sharalardyń nátıjesinde kóptegen seriktestik bos jatqan jerlerin erikti túrde qaıtaryp bere bastady. Jumys tobynyń otyrysy ár beısenbi saıyn ótip turady. Oǵan aýdan ákimderi de qatysyp, esep berip otyrady. Paıdalanylmaı jatqan jerlerdi qaıtaryp alýda ákimder de kóp jumys atqaryp jatyr. Jergilikti sharýalardyń basyn qosyp, negizgi túsindirý sharalaryn júrgizetin de solar, – dedi oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamentiniń basshysy Qaırat Omarov.
Bul jerde myna jaıtty eskerý kerek, qaıtarylyp jatqan jaıylymdar eldi mekenderden qashyqta bolýy múmkin. Sondyqtan jaıylymnan taryǵyp otyrǵan aýyldardyń aınalasy arshylyp, jekeniń menshigindegi jer aýyldyq okrýg ákimdiginiń menshigine ótýi tıis. Qaıtqan jer sonda ǵana halyqqa qaıyrly bolady.
Búginde ár aýylda jaıylymdy basqarý jospary degen jańa uǵym paıda bolyp jatyr. Bul jospardy jergilikti jerdegi aýyldyq okrýgtiń ákimi jasaıdy. Ákim áýeli okrýgtegi turǵyndar sany men mal basyn sanap shyǵyp, jaqyn jerden qansha jaıylym kerek ekenin anyqtaıdy. Odan keıin aýyldyń aınalasyndaǵy 15-20 shaqyrym jerden qajetinshe qolaıly degen jaıylym jerdi belgileıdi. Al jer basqa sharýashylyqqa tıesili bolǵan jaǵdaıda, ákim ol sharýashylyqtyń basshysymen sóılesip, álgi jerdi erikti túrde memleketke tapsyrýyn talap etýi tıis. Sharýashylyq buǵan kónbegen jaǵdaıda, ákim komıssııaǵa kelip júginedi. Komıssııa bul máseleni joǵaryda aıtylǵandaı tártippen zań kúshi arqyly sheshedi.
– Úkimet janynan qurylǵan komıssııa osy jyldyń aıaǵyna deıin respýblıka boıynsha, kem degende, 5 mln gektar jerdi qaıtaryp alýdy mindettep otyr. Osy 5 mln gektar jerdiń, joq degende, 10 paıyzy, ıaǵnı 500 myń gektary bizdiń oblysqa tıesili. Sondyqtan jyl aıaǵyna deıin biz osy mindetti oryndap shyǵýǵa tıispiz, – dedi departament basshysy.
Qaırat Omarovtyń aıtýynsha, oblys ákimdigi janynan qurylǵan jumys toby júrgizip jatqan túsindirý, nasıhat sharalary óz nátıjesin berip otyr. Iаǵnı, ózderiniń jer paıdalaný múmkindikterin naqty baǵalaı alǵan dıqandar zańda kórsetilgen aıyppul sanksııalaryna urynyp qalmaý úshin bos jatqan jerlerin erikti túrde qaıtaryp berýde.
Bıyl 5 mamyrda oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamentiniń janynan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan Jer adaldyg alany front keńsesi ashyldy. Jaıylymnan taryǵyp otyrǵan aýyldar osy keńsege ókil jiberip, jer máselesine qatysty shaǵym túsire alady.
Qostanaı oblysy