Balalary úsh júzge saýyn aıtyp, as bergen ataqty Esbaıdyń esimi qazir el jadynan óshe bastaǵan. Dalanyń aýyzsha tarıhynan habary bar kisiler bul astyń shamamen alǵanda HIH ǵasyrdyń 60-jyldary ótkenin biler edi. Asta báıgege eki júzden astam at shapqan eken. Birinshi júldege elý jylqy, taı tuıaq jamby jáne segiz qanat aq orda tigilipti. Osynyń ózi-aq astyń qandaı aýqymda ótkizilgeninen habar berse kerek...
Sol Esbaıdyń jatqan jeri – Shet aýdanyndaǵy Qarmys dep atalatyn aýyl. Irgesinen Qarmys ózeni aǵyp ótedi. Esbaıdyń balalary ákesine as bergende, maldy aıamaı soıa bergen eken. Sonda osy Qarmystyń sýy qan bop aǵyp, aýa jetpegen balyqtar aspanǵa shorshypty deıdi. Iаǵnı bul sol zamanda mal men basy qabat ósken ata bolǵany ǵoı.
Qazir osy Qarmys aýylynda otyzǵa jýyq tútin bar. Mundaǵy jurt nesibesin maldan aıyrady. Aýyldyń bárin qosqanda myńǵa jýyq jylqy bar eken, sony kezekpen baǵady. Odan keıingi qolda ustaıtyn mal – múıizdi iri qara. Qarmystyń kelinshekteri sıyrdyń sútimen úı-ishin asyrap otyr dep aıtýǵa bolady. Mysaly, olar kún saıyn saǵat tańǵy bes-altylardyń shamasynda irgedegi Jaryq stansasynyń sút zaýytynan keletin «molokovoz» kóligine sút ótkizedi. Osy aýylda turatyn Aıjan esimdi kelinshek bul sharýamen yjdaǵatty aınalyssa, bir aıda myń dollarǵa deıin aqsha tabýǵa bolatynyn aıtady...
Joǵaryda biz aıtqan ataqty Esbaı myrzanyń beıiti Qarmystyń soltústik-batysyna qaraı dóń ústinde tur. Turǵyzylǵanyna shamamen eki ǵasyrǵa jýyqtap qalsa da kesene kirpishteri sol qalpynda saqtalǵan. Tek tynbaı soqqan jel men jańbyr batysqa qaraǵan jaǵyn azdap mújipti. Al ish jaǵyndaǵy saman kirpishterdiń qyry pyshaqtaı...
Esbaı óz aldyna, bul Qarmysta máńgi tynys tapqan máshhúr jannyń biri – Aqjoltaı Aǵybaı batyrdyń anasy Qoısana. Asyl ananyń beıiti, anyǵyraq aıtqanda, beıitten qalǵan úıindi aýyldyń týra ortasynda jatyr.
Qoısana ana týraly dalanyń aýyzsha tarıhy boıynsha bizge jetken mynadaı áńgime bar. Taraqty Baıǵozy batyrdyń qyzy Qoısana adýyndy, óte ójet adam bolypty. Birde urylar jylqyny aıdap bara jatqanynda, artynan qýyp baryp, bárin de attan túsirgen eken. Sonda barymtamshylardy bastap kelgen ishindegi basshysy: «Bizdi attan túsirgen áıeldiń kúshi emes, ishindegi balanyń kúshi», degen eken. Aıtqandaı, arada birshama ýaqyt ótkende dúnıege Aǵybaı kelipti.
Jalpy, bizge tam-tumdap jetken áńgimelerdiń uzyn-yrǵasynan uqqanymyz – Qoısana ana zamanynda júrekti, betti jáne minezdi adam bolǵanǵa uqsaıdy. Týra, tegin adam batyr týa ma degizgendeı ańyz tulǵa dese de bolady.
Qalaı bolǵan kúnde de, Qoısana ana týraly biletinimiz bir toǵyz, bilmeıtinimiz toqsan toǵyz. Máselen, ol kisiniń qandaı jaǵdaıda, qalaı, nege dál osy Qarmysta qaıtys bolǵany týraly mardymdy málimet joq. Al «Aqjoltaı Aǵybaı batyr» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Ǵabıt Musabekov esimdi azamat kezinde Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary bolyp qyzmet etken Abzal Núkenge 2020 jyldyń 4 qarashasynda jazǵan hatynda bylaı deıdi: «Kóne qarııalardyń aıtýynsha, Qoısana anamyzdyń kesenesi kúmbez pishindi bolǵan eken...».
Iá, búginde Qoısana ana kesenesiniń ornynda úıindi ǵana jatyr. Úı ornyndaı jer temir sharbaqpen qorshalǵan. Ishine eki qulpytas qoıylypty. Onyń úlkendeýi 2008 jyly kúz aıynda marqum Baqyt Qoıbaǵarteginiń muryndyq bolýymen ornatylǵan. Onda mynadaı sózder qashap jazylǵan: «Rýy taraqty, Baıǵozy batyr qyzy Qoısana. Barady ómir aǵyp, San ǵumyrdyń biri óship, biri janyp. Aǵybaıdaı batyrǵa ómir bergen, Asyl ana sen shyraqsyń, máńgilik nury jaryq! Eskertkish urpaqtarynan. 2008j.».
Al ekinshi kishkeneleý qulpytas 1993 jyly qoıylypty. Ondaǵy jazbanyń mátini mynadaı: «Qońyrbaı uly Aǵybaıdyń anasy Baıǵozy batyr qyzy Qoısanaǵa shubyrtpaly rýy, Tleýken Musataıulynan jáne balalarynan eskertkish. 1993 jyl».
Aldyńǵy jyly joǵaryda aıtqan «Aqjoltaı Aǵybaı batyr» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Ǵabıt Musabekovtiń bastamasymen oblystaǵy tarıhı-mádenı murany saqtaý ortalyǵynyń mamandary bar, birneshe adam kelip Qoısana ana beıitindegi úıindiniń jan-jaǵyn tekshelep tegistegen eken. Ondaǵy maqsat – atalǵan qordyń ókilderi irgetas quıyp, mazar kótermek bolǵan. Al ony qalaı, qandaı qarajatqa turǵyzbaq bolǵany túsiniksiz. О́ıtkeni «Aqjoltaı Aǵybaı batyr» qorynyń qarjysy joq. Muny Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasaryna jazǵan hattan bilýge bolady. Ol hatta Ǵabıt Musabekov kesene turǵyzýǵa qarjylaı kómek suraıdy.
Ǵabıt Musabekov esimdi azamat Balqash qalasynda turady. Bul kisimen telefon arqyly habarlasqanymyzda, Qoısana ananyń basyna kúmbez turǵyzbaqshy bolǵanyn rastady. Biraq ózi basqaratyn qorda qarjy bolmaǵandyqtan, oblystan 40 mln teńge shamasynda qarajat surap, hat jazǵan eken. Onyń bul ótinishine Qaraǵandy oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Erkebulan Jumakenov 2020 jyldyń 17 qarashasynda bylaı dep jaýap bergen: «Shet aýdany Qarmys aýyly janynda ornalasqan Qoısana ana kesenesi (zıraty) aldyn ala esepke alý tizimine alyndy. Jergilikti mańyzy bar tarıhı-mádenı eskertkishter tizimi bekitilgen soń, qaıta qalpyna keltirý (restavrasııa) jumystaryn júrgizý úshin oblystyq bıýdjetten arnaıy qarajat bólý máselesi qarastyrylady».
Ǵabıt Musabekov arada eki jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, joǵary jaqtan jaǵymdy jańalyqtyń jetpegenin aıtady. Esesine, Qarmys aýyly turǵyndarynyń Qoısana ana beıitiniń basyn qazǵandarǵa degen ókpe-renishi bar. Olardyń aıtýynsha, irgetas ornyn qazǵan kezde adamdardyń súıekteri shyqqan...
Osy jaǵdaıdy aıtyp, oblystaǵy tarıhı-mádenı murany saqtaý ortalyǵynyń basshysy Túlkibaı Tóleýovke habarlasqanymyzda, ol bul oqıǵadan habardar ekenin jetkizdi.
– Menińshe, erte ýaqytta, qıynshylyq zamanda Qoısana ana zıratynyń syrtyna adamdardy jerlegen bolý kerek. Molanyń mańyn tazalaǵan kezde shyqqan súıekter solarǵa tıesili bolýy ábden múmkin, – deıdi ol.
Sonan keıin, Túlkibaı Tóleýov oblysta 700-ge tarta mazar bolsa, sonyń 600-ge jýyǵy jóndeýdi nemese qalpyna keltirýdi qajet etetinin aıtty. Al ol basqarǵan mekemege jylyna bar-joǵy 45 mln teńge ǵana bólinetin kórinedi.
Qarmystyń turǵyndary bolsa, Qoısana ana beıitiniń mańyn qazǵannan keıin, aýylǵa jaýyn jaýmaı ketkenin aıtady. «Amal joq, tasattyq berýdi oılastyryp júrmiz», desti olar.
Jańbyr óz aldyna, bul Qarmystyń bir basynda problema degenińiz jetip artylady. Máselen, aýylda ınternet pen baılanystyń bar degen aty ǵana. Mundaǵy jurttyń osy máselege qatysty joǵarydaǵylarǵa degen ókpesi qara qazandaı. Árbir shańyraq ınternet úshin aıyna 4-5 myń teńgeden tóleıtin kórinedi. Odan bólek, 50-60 myń teńgege ınternetti kúsheıtkish arnaıy qurylǵy alǵan. Biraq soǵan qaramastan, olar syrtqy álemmen baılanysa almaı, pushaıman kúı keship júr.
Muny Qarmys quramyna enetin Úńirek aýyldyq okrýginiń ákimi Bektas Tanatbaı da rastap otyr. «2020 jyly ınternet qosyldy, – deıdi ol. – Alaıda jyldamdyǵy tómen. «Qazaqtelekomnyń» aýdandyq bólimshesi qazirgi ýaqytta ınternet jyldamdyǵyn arttyrý úshin birshama jumystar atqarýda. Internet qurylǵylary okrýg ákimdigi balansynan «Qazaqtelekomǵa» uzaq merzimdi jalgerlik quqyǵymen berilýde. Sonda ǵana atalǵan mekeme ınternettiń qajetti qurylǵysyn alyp ornata alady. Qazirgi ýaqytta qurylǵy alýǵa qarajat joq. Memlekettik satyp alý zańyna baılanysty kedergi bolyp otyr. Jalpy, qalyptasqan jaǵdaıdan elorda men Qaraǵandydaǵy «Qazaqtelekom» fılıaldary habardar. Jaýapty sol jaqtardan kútip otyrmyz».
Al «Qazaqtelekom» AQ ortalyq óńirlik dıreksııasy Qaraǵandy tehnıkalyq torabynyń bastyǵy Igor Lıalın Qarmystaǵy ınternettiń máselesi týraly joldaǵan saýalymyzǵa bylaı dep jaýap berdi: «Jergilikti ákimdik Qarmystaǵy radıokópirdi 20 abonentke shaqtap alǵan. Qazir oǵan 60 abonent qosylyp tur. Iаǵnı qosymsha qurylǵy alý qajet»...
Iá, aınalyp kelgende, aýdan ortalyǵy Aqsý-Aıýlydan 30 shaqyrymdaı jerdegi Qarmystaǵy ınternettiń taǵdyry aqshaǵa tirelip tur. Al Shet aýdanynyń ákimi Muhıt Muhtarov bolsa, bul máseleniń aldaǵy ýaqytta mindetti túrde sheshiletinin senimdi túrde aıtyp otyr.
Bıyl Aqjoltaı Aǵybaı batyrdyń týǵanyna 220 jyl. Oblysta ázirge bul ataýly dataǵa baılanysty uıymdastyrylady degen bálendeı is-sharany estı qoımadyq. Al eger, ol degen bola qalsa, onda aldymen qolǵa alatyn sharýa Qoısana ananyń mazary ǵoı. Aǵybaı batyrdyń basyna aǵylǵan jurt aldymen alypty týǵan ana Qoısananyń kúre joldyń boıyndaǵy zıratyna táý etse kerek-ti. Qońyraýly naıza qolǵa alyp, han Keneniń qolyn bastaǵan Qońyrbaı balasy Aǵybaı aspannan aıaǵy salbyrap túsken joq qoı: Qoısana ana bolmasa, Aǵybaıdaı erdi ısi qazaqqa kim berer edi?!
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany,
Qarmys aýyly