Jazdyń jaımashýaq kúni týsa, Turar Rysqulov aýdanyna at basyn burǵandar Shal taýyn kórýge asyǵyp turady. Masatydaı qulpyrǵan taý bókterindegi keremet peızajǵa qaraǵannan kóz demalady. Al sarqyrap aqqan taý ózeniniń gúrili janyńdy raqatqa bóleıdi.
«Shal taýy týraly aıtylatyn ańyz áńgime az emes. Kezinde Shal babamyz osyndaǵy quzdy mekendep, qustyń tilin, taýtekeniń syryn, tipti kıiktiń ymyna deıin sezgen degen derek bar. Tarıhtan jetken derekterge zer salsaq, Shal babanyń jelaıaq, quralaıdy kózge atqan mergen bolǵanyn bilemiz. Sol babamyz Qulandy qolǵa túsirip, buǵyny buǵaýlap mingen degen áńgimeni úlkender jaǵy jıi aıtatyn. Ol ol ma, taýdy qonys etken aıý men jolbarys, qabylan, taýteke sekildi ańdar Shal atanyń sıqyrly únin estigende selt etpeı turyp qalatyn bolǵan eken. Babamyzdyń áýlıe, kóripkel, tabıǵat tamyrshysy atanǵany týraly derekter tarıh paraqtarynda saırap jatyr. Sodan da bolsa kerek, qasıetti meken Shal taýy atanǵan», deıdi kompozıtor, tarıhshy Dúısenáli Byqybaev.
Qyrǵyz Alataýy silemi aımaǵyndaǵy taý aýdan ortalyǵy Qulannan – 60, irgesindegi Qumaryq eldi mekeninen 22 shaqyrym qashyqta tur. Derekterge kóz júgirtsek, Shal taýy tabıǵı kesheniniń teńiz deńgeıinen 2 800 metr bıiktiktegi taý ańǵarynda qupııasy mol «Kók kól» bar. Kópshilik sol kóldi kórýge asyq. Kóldiń aýmaǵy qozy jaıylym jerdi alyp jatyr. Al Shal taýynyń aýmaǵynda birneshe atpen atalatyn taýlar, tarıhı oryndar kezdesedi. Olar «Málken», «Sazdy», «Taldy», «Shaıhy atanyń qýysy», «Sataı», «Aqbulaq», «Úıtas» degen ataýlarmen belgili.
Jergilikti halyq Shal taýy týraly ańyzdy tamyljytyp aıtyp otyrady. Olar qasıetti taýǵa Shal babanyń beınesin kórýge asyǵyp barady. Aıtýynsha, taýdyń bıiktegi shyń-quzdarynda, jartas betine tań qylań bere kóz salsa, Shal atanyń beınesi kórinedi. Muny kórgender ylǵı da: «Qudaıdyń qudireti-aı! Shal babanyń beınesin jartastan da kórsetti ǵoı», dep júredi.
«Ańyzda aıtylǵan osy bir tylsym qupııany bilgim kelip Shal taýyna bardym. Tańǵa deıin kóz ilmedim. Qasymdaǵy jol bastaýshy azamattarmen birge tań bozara oıanyp, taýǵa qaraı bet aldyq. Shal babanyń beınesi kórinetin quzar shyńǵa qarama-qarsy kelip, damyl taptyq. Tómende kún ystyq bolsa da, bıik taýdyń tańǵy salqyny denemizdi titirkentip, sergitip jiberdi. Aınala qulaqqa urǵan tanadaı tynysh. Sulý kóriniske tamsanbaı tura almaısyń. Tabıǵat tylsymy janyńdy baýrap alǵandaı. Kún uıasynan kóterilgende bıik shyńdar erekshe kúıge enip, tańdaı qaqtyrady. Bizdiń kózimiz taý shyńynda. Kún kóterilip keledi. «O, toba...», dedim men kúbirlep. О́ıtkeni saǵymdanyp adam beınesi kórine bastaǵan edi. «Talǵat, bol tez, tez! Túsirip qal!», dedim men fototilshige aptyǵyp. Qozǵalatyn Talǵat joq. Aýzy ashylyp ketipti. Tili baılanyp qalǵandaı ún qatpaıdy. Tek basyn shaıqaı beredi. Ǵajaıyp kórinis sálden soń kózden ǵaıyp boldy. Men renjip Talǵatqa ursyp júrmin. Ol bolsa: «Túsirýge seskendim, qoryqtym», dedi. Yrymshyl urpaqpyz ǵoı. Talǵattiki durys ta shyǵar. Lám degen joqpyn. Biraq ǵajaıyp kórinisti túsire almaı qalǵan ókinishim basylar emes», degen edi birde ardager jýrnalıst Tursynhan Jamanbaev Shal taýyna barǵan sapary týraly oıymen bólisip.
Rasynda da, shatqalyna qupııa búkken Shal taýy týraly aıtylar áńgime taýsylmaq emes. Tarıhı derekter de tuńǵıyǵyna tarta beredi.
Qazaq yrymshyl halyq qoı. Qýańshylyq jaılaǵan kezde el-jurt: «Allaǵa jalbarynyp qudaıy tamaq bersek, Shal taýynyń basyna bult úıiriledi. Artynsha nóserletip jańbyr jaýyp, Jer-Ana shólin basyp, sharýanyń mańdaıy jazylyp, qýanyshqa bólenedi» dep Qudaıy taratyp jatady. Rasynda da, eldiń tilegi qabyl bolyp, kók aspannan nóser jańbyr tolassyz jaýǵan kezdiń talaı ret kýási bolǵanbyz. Shynynda da Shal taýy qupııaǵa toly meken ǵoı...
Jambyl oblysy,
Turar Rysqulov aýdany