Qostanaı oblysynda búginge deıin 89 aýyldyń ákimi tikeleı saılandy. Olardyń 77-si – memlekettik qyzmetshi. Saıası naýqan barysynda 57 aýyldyń turǵyndary burynǵy ákimderin qaıta saılap aldy. 24 shildede ákimderiniń merzimi aıaqtalǵan 10 aýylda saılaý ótedi. Sondaı-aq jyldyń ekinshi jartysynda 16 aýyldyń ákimin saılaý josparlanyp otyr. Búginde óńirdegi aýdandyq mańyzy bar qalalarda, aýyldar men aýyldyq okrýgterde 196 ákim jumys istep jatyr. Olardyń 31-i – áıelder qaýymy.
Ákim bolý ońaı deımisiń, qaraǵym...
«Aýzynda bolý bul ózi syzdaǵan barlyq jaranyń...». Aqıyq aqynnyń ataqty óleńiniń alǵashqy tarmaǵyn sál buryp, maqalaǵa oıtuzdyq etip aldyq, ábestik deı kórmeńiz. Shynynda da, aýylda jyldar boıy sheshimin tappaı, biteý jara sııaqty syzdap jatqan máseleniń, kópten bitpeı turǵan kóń sharýanyń bir ushy ákimge kelip tıedi. Sony bitirmeıin dep bitirmeı jatqan joq, aýyl shaǵyn, halyq az, bıýdjet mardymsyz, qol qysqa. Joǵarydaǵylar sańyraý, jurt ózimshil, patrıot aıqaıshyl, baı sarań. Áıteýir, isti ilgerileterge aqyl qosyp, qolushyn sozatyn shyn janashyr az. Sondyqtan aýyl ákimderi bertinge deıin ertegidegi «toǵyz tońqyldaq, bir shińkildektiń» kúıin keship kelgen. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin jergilikti ózin-ózi basqarýdy jetildirýdiń jańa júıesin qalyptastyratyn reforma kerek edi. Birtindep bul is te qolǵa alyna bastady: tórtinshi deńgeıli bıýdjet paıda bolyp, byltyrdan beri aýyl turǵyndary ákimderin ózderi saılap alatyn boldy. Nátıjesinde, jurttyń jalpyǵa ortaq iske janashyrlyǵy oıanyp, belsendiligi artty. El aýyldaǵy kem-ketik dúnıeniń bárin burynǵydaı bir ákimniń basyna úıip-tógýden arylyp, kóp bolyp keńesip is bitirýge kóshe basta- dy.
Al ákimder ózderine júktelgen mindetti shamasy jetkenshe adal atqaryp, el senimin aqtap shyǵýǵa tyrysyp baǵýda. Bir jyldyń ishinde jetken jetistikteri de barshylyq. Dittegen isin bastaýǵa qol qysqalyǵy tusaý bolyp, júzege aspaı jatqan sharýasy da shash etekten.
Beıimbet Maılın aýdanyndaǵy Novoılınov – aýmaǵy jaǵynan Qostanaı oblysyndaǵy eń úlken aýyldyq okrýg. Bul okrýgke 9 aýyl qaraıdy. Ákimi 2022 jyldyń naýryz aıynda saılanǵan Taımas Maqash degen azamat. Buǵan deıin de osy aýyldyq okrýgtiń ákimi bolyp qyzmet etken. Jumysy tııanaqty bolǵan soń, tikeleı saılaýda halyqtyń 80 paıyzy daýys berip, qaıtadan ákim etip saılady.
Novoılınovte egin jáne mal sharýashylyǵy jaqsy damyǵan. Onyń syrtynda, birneshe kenish, qıyrshyqqum shyǵaratyn 3 zaýyt jumys istep tur. Osydan bir-eki jyl buryn Novoılınov, Valerıanov aýyldarynda ortalyq sý qubyry tartyldy. Mırnyı jáne Bogoroskıı aýyldaryna sý taratatyn konteıner qoıyldy. Ázirge Ývalnyı men Kozyrevka aýyly ǵana sýmen qamtylmaı tur. Ývalnyıda bıyl sý úlestiretin konteıner qoıylyp, aptasyna úsh ret sý ákelinetin bolady. Valerıanovkada qıyrshyq tas shyǵaratyn zaýyttyń demeýshiligimen fýtbol alańy salyndy. Al ekinshi zaýyt aýyl mektebine jóndeý júrgizdi. Mekteptiń sport zalyn Parlament depýtaty Albert Raý salyp berdi. Jergilikti sharýa qojalyqtary da aýyldyń áleýmettik salasyna qol ushyn sozyp turady. Búginde aýyldyq okrýgte qoǵamdyq birlestik jumys isteıdi. Oǵan ár aýyldan 23 adam múshe. Qoǵamdyq birlestik aıyna bir ret bas qosyp, ákimniń bıýdjet týraly esebin tyńdaıdy. Aqyldasyp bıýdjet qarjysyn qandaı sharýaǵa jaratý keregin sheshedi.
Eń bastysy, aýyl turǵyndarynyń sany ósýde. Kezinde 9 aýyldy qosqanda nebári 2 600 adam turatyn okrýgke sońǵy 3-4 jyldyń ishinde taǵy 600 adam kóship kelgen. Buǵan tabysy joǵary jańa jumys oryndarynyń kóptep ashylýy septigin tıgizip otyr. Máselen, Oktıabrsk kenishinde bos jumys oryndary kóp. Jergilikti sharýa qojalyqtary da úlkeıip, sharýashylyǵyn keńeıtip jatyr. Munyń syrtynda kókónis, jemis-jıdek ósiretin baý-baqshalar bar.
Halyqtyń qolynda 2 200-deı, sharýa qojalyqtarynda 3 300-den astam mal bar. Bul aýyldyq okrýgta jaıylym máselesi de sheshilgen.
– Osydan tórt jyl buryn Novoılınov aýylynda jaıylym tapshylyǵy sezilip, jergilikti jurttyń renishin týǵyzdy. Biz Serikbaı Qadambaev basqaratyn sharýa qojalyǵyna ótinish berdik, ol aýyldyń janyndaǵy eki alqabyn bosatyp berdi. Bireýi 800, ekinshisi 600 gektar bolady. Búginde mal basyn kóbeıtip otyrǵandar kóp. Maldy baǵatyn baqtashy da jetedi. Bizde maldy qaraýsyz jiberýge bolmaıdy, jan-jaǵymyzdyń bári temir jol, – deıdi aýyldyq okrýgtiń ákimi.
Aýyldyq okrýgte jumys istep jatqan qoǵamdyq birlestiktiń múshesi Murat Máıseıitulynyń aıýynsha, bıyl Novoılınovke gaz qubyryn tartý josparlandy.
– Aýyldan 1 shaqyrym 200 metrdeı jerden gaz ótedi. Jobasy daıyn. Odan keıin Novolınov pen Tobyl beketiniń arasyndaǵy kúre joldy jóndeý josparda bar. Onyń jobasy da quzyrly oryndardyń maquldaýynan ótti. Endi qarjy kútip otyr. О́zimiz saılaǵan ákimimiz jas ta bolsa, jaqsy jumys istep jatyr. Novoılınov aýylyna aýyz sýdy sýbsıdııalaýǵa qol jetkizdi. Buryn aýyl turǵyndary aýyz sýǵa 480 teńge tólep kelse, qazir 30 teńge tóleıdi. Valerıanov aýylynda sýbsıdııa berildi. Novoılınov mektebi kúrdeli jóndeýden ótip, jıhazdary túgeldeı jańartyldy. Jas ákim osy okrýgtegi 9 aýyldy túgel aralap shapqylap júredi, – deıdi Murat Máıseıituly.
Tórtinshi deńgeıli bıýdjettiń búıiri tolmaı tur
«Etigiń tar bolsa, dúnıeniń keńdiginen ne paıda» demekshi, ókinishke qaraı, aýyldyq okrýgterdiń bıýdjeti az. Mysaly, joǵaryda sóz bolǵan Novoılınov aýyldyq okrýgine qarasty 9 aýyldyń ózinen 3,5 myń teńge salyq túsedi. Al 3 200 adam turatyn okýrgtegi kenishter men qıyrshyq qum shyǵaratyn zaýyttar tóleıtin salyq aýdandyq bıýdjetke ketedi. Úlgili aýyl esebindegi Novolınovtiń jaǵdaıy osyndaı bolyp turǵanda, qalǵan aýyldyń bıýdjetin sóz etýdiń ózi qıyn. Shaǵyn bıýdjet aýyldy taza ustap, kósheni jaryqtandyrýǵa, sharbaqtardy ońdap, joldyń oı-shuqyryn toltyrýdan artylmaıdy.
Aýyl ákimderi bul máseleni ashyp aıtqysy kelmeıdi. О́ıtkeni joǵarydaǵylardan jasqanady, aýdan ákimderine áli de táýeldi. Degenmen, sýyrtpaqtap syr tartyp kórip ek, aty-jónin atap kórsetýden bas tartsa da, bir-eki ákim sheshile sóılep, jaǵdaıyn aıtty.
– Bizdiń aýyldyq okrýgte osy jyldyń aıaǵyna deıin 1 mln 910 myń teńge salyq jınalýy kerek. Onyń ishinde múlik, jer salyǵy jáne kólemi 1 mln 555 myń teńge bolatyn kólik salyǵy bar. Tórtinshi deńgeıli bıýdjettegi qıyndyq bylaı, aýdan statıstıkasy aýyldaǵy adam sanyn kóbeıtip kórsetedi. Máselen, aýdan jibergen statıstıka boıynsha qazirgi tańda bizdiń okrýgtaǵy úsh aýylda 1 200-den astam adam tirkeýli tur. Al shyntýaıtynda osy úsh aýyldaǵy turǵyndardyń sany 700-den sál ǵana asady. Qalǵandary turaqty mekenjaıy boıynsha bizde tirkelgenimen, syrtta – qalada, aýdanda, ár jaqta turady. Buryn osy aýyldan shyqqan adamdar ǵoı. Biz olardy alyp tastaı almaımyz. Zańsyz bolyp esepteledi. Olardyń salyqtary ózderiniń turǵylyqty jerlerine túsip jatady. Bizdiń aýylda turatyn, biraq turaqty mekenjaıy syrtta tirkelgen adamdar da bar. Olardyń salyǵy da bizge túsip jatqan joq. 2021 jyly jospar boıynsha 1 mln 900 myń teńge salyq jınaýym kerek boldy. Jyldyń sońynda 300 myń teńge jetpeı qaldy. Biraq aýdan ákimi sol 300 myńdy basqa okrýgten alyp, maǵan qosyp berdi. О́ıtkeni meniń okrýgim búkil aýdandy artqa tartyp turdy. Byltyr bir jyldyq salyqty osylaı japtym. Al eger 500 nemese 1 mln teńge artyq jınaǵanymda, salyqtan erkin qaldyq qalar edi. Men ony aýyldy jaryqtandyrýǵa, balalar alańqaıyn abattandyrýǵa nemese kóshelerdiń oı-shuqyryn tegisteýge jumsap, áıteýir bir kádege jaratar edim. Bizdiń irgemizdegi kórshi aýyldyq okrýg 2021 jylǵy jospar boıynsha 3 mln teńge jınaýy kerek edi. Ol okrýgte egin egetin sharýashylyqtar salyqtaryn tórtinshi deńgeıli bıýdjetke túsiredi. Sondyqtan aýyldyń ákimi jospardy asyra oryndap, jyl aıaǵyna deıin 8 mln teńge jınady. Al 2021 jyly qalǵan 5 mln teńgeni aýyldyń ıgiligine jumsady: bir-eki kósheni jaryqtandyrdy, aýyldyń kireberisine arka jasady, taǵy basqa da sharýalaryn tyndyryp aldy. Mende mal sharýashylyǵymen aınalysatyn 35 sharýa qojalyǵy bar. Olarǵa 3 jyldan beri moratorıı jarııalanǵan. Olardyń jer salyǵy bizge emes, aýdanǵa túsedi. Al aýyldyq bıýdjetke olardan bir tıyn túspeıdi. Dúken ustap otyrǵan jeke kásipkerlerden de eshteńe túspeıdi. Olar da moratorııde otyr. Osydan keıin aýyldyń bıýdjeti qalaı kóbeısin? – deıdi ashynǵan aýyl ákimderiniń biri.
Ákimderdiń birazy aldaǵy ýaqytta aýyldy damytýǵa arnaıy qarjy qarastyrylyp qalýy múmkin degen úmitte júr.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aýyl ákimderine qarjy bólinýi kerek. Aýyldyq okrýg ákimderi aýdan basshysyna emes, halyqqa jumys isteýi kerek degen edi. Sol qarjy qashan bólinedi eken? Bizge kúregi men kótergishi bar bir arnaıy tehnıka, bir júk kóligi bolsa boldy, basqa eshteńeniń keregi joq. Qysta ózimizdiń qardy ózimiz kúrep, jazda qoqysty ózimiz shyǵaramyz. Mysaly, qazir aýylda qoqys shyǵarý – 7 myń teńge. Eger aýyl ákimdiginde arnaıy tehnıka men «Kamaz» bolsa, 5 myń nemese 2-3 myń teńgege shyǵarar edim. Sonda aýyl taza bolatyn edi. Keıbireýler jumyssyz, qolyndaǵy azyn-aýlaq malymen ǵana kún kórip otyr. Al olarǵa 7 myń teńgege qoqys shyǵarý qıynǵa túsedi. Basshylar olarǵa hattama toltyrmaısyńdar dep bizdi qyspaqqa alady. Biz halyqtyń jaǵdaıyn kóre tura hattama toltyra almaımyz. О́ıtkeni bizdi aýdan ákimi emes, osy aýyldyń halqy saılady ǵoı, – deıdi aty-jónin aıtýdan bas tartqan aýyl ákimi.
Aýyl ákimderiniń aıtýynsha, jergilikti sharýa qojalyqtarynyń salyǵy tórtinshi deńgeıli bıýdjetke tússe, aýyldyq okrýgtiń múmkindigi kóbeıip, aýyl ákimderiniń qoly uzarar edi. Qazir saılanǵan ákimder qarjy surap aýdanǵa, kásipkerge qol qýsyryp barýǵa májbúr. Bul – aýyldyń óz bıýdjetimen ómir súre almaı otyrǵanynyń aıǵaǵy.
Degenmen óńirde aýyl ákimderiniń biliktiligin arttyrý maqsatynda birqatar sharalar júzege asyrylyp jatyr. Mysaly, taıaýda ǵana «Amanat» partııasynyń uıymdastyrýymen 183 aýyldyń ákimi bilikti marketolog, qarjyger, sarapshy mamandardyń dárisin tyńdap, aýyl ákimdiginiń tabysyn eseleý joldary týraly úsh kúndik semınarǵa qatysty. «Aýyl turǵyndarynyń ekonomıkalyq belsendiligin arttyrý maqsatynda aýyl ákiminiń quzyrettiligin jetildirý» degen taqyrypta ótken oqý semınarynda ákimder aýyldyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn dál anyqtaý úshin aýlalardy aralaý arqyly jergilikti jerdiń skrınıngin júrgizýdi úırendi. Sondaı-aq qoldaǵy málimetke bastapqy taldaý júrgizý, turǵyndary óndirgen taýardy ótkizý tizbegin qurý, kooperatıv uıymdastyrý, bıznes jobaǵa ketetin qarjyny eseptep shyǵarý sııaqty qajet daǵdylardy meńgerdi.
Qostanaı oblysy