Buqaralyq aqparat quraldarynyń qoǵamdaǵy róli sóz bolǵanda kóbine el múddesi, ulttyq aqparattyq qaýipsizdik jáne ıdeologııa turǵysynan qaraımyz. Bul rette medıanyń qoǵamdaǵy qyzmetin keńirek qarastyrǵanymyz jón bolar. Qazirgi tańda bul másele kún tártibinde tur. О́ıtkeni buqaralyq aqparat týraly jańa zań jobasy qoǵamdyq talqylaýdan ótip jatyr. Álbette, mass-medıa salasyndaǵy máseleler sóz bolǵanda qoǵamdaǵy ár pikir mańyzdy.
Halyq pen bılikti túıistirer bir maqsat bolsa, ol – Qazaqstandy demokratııaly, damyǵan, baqýatty elder qatarynda kórý. BAQ-ty úkimet pen bıleýshi partııanyń qolshoqpary, halyqty bir ıdeıaǵa toptastyratyn úgit-nasıhat quraly retinde qoldaný – eskiliktiń sarqynshaǵy, damymaǵan jabyq qoǵam belgileriniń biri ekeni sózsiz.
Sondyqtan ashyq aqparattyq keńistik pen myqty medıa naryqtyń qalyptasýy damyǵan elge tezirek jetýdiń alǵysharttarynyń biri bolmaq. Baspasóz erkindigi – táýelsiz Qazaqstannyń demokratııaly qoǵam qurýdaǵy basty kepili. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýynda «Táýelsiz ári jaýapkershiligi joǵary buqaralyq aqparat quraldary bolmasa, qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý múmkin emes ekenine senimdimin» degen sózi pikirimizdi qýattaı túsedi.
Sondaı-aq Memleket basshysy óz sózinde memlekettiń múddesin, qoǵamnyń suranysyn jáne medıa salasynyń damý úrdisin eskere otyryp, BAQ týraly zańdy qaıta qaraý keregin atap ótti. Kóp uzamaı-aq Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi jańa zań jobasyn ázirleýge kiristi. Qazirgi tańda 63 carapshydan quralǵan jumys tobynyń alǵashqy otyrysy ótip úlgerdi. Mınıstr Asqar Omarovtyń aıtýynsha, otyrysta negizinen jýrnalıstiń mártebesi, quqyqtyq qorǵalýy, memlekettik tapsyrys jáne basqa da taqyryptar talqylanǵan.
Jańa zańǵa qatysty qoǵamda keńinen kóterilgen máseleniń biri – áleýmettik jelide aqparat taratatyn pablıkter men belsendi qoldanýshylarǵa arnaıy statýstyń berilýi. Bul, kerisinshe, áleýmettik jelidegi baqylaýdy kúsheıtip, sóz erkindigine kedergi bolady dep alańdaıtyndar bar.
Rasynda, áleýmettik jelilerge demokratııa qundylyqtaryn buzbaı, quqyqtyq jaýapkershilik artý ózekti másele ekeni sózsiz. Keı platformalardyń shekten tys kúsh pen yqpalǵa ıe bolýy álem elderin alańdatyp otyr. Ásirese keıingi kezdegi geosaıası ahýal men keıbir elderdiń aqparattyq saıasaty bul salaǵa da quqyqtyq retteýdiń keregin kórsetkendeı. Biraq sóz bostandyǵynyń damýyna aıtarlyqtaı serpin bergen áleýmettik jelilerdi «baqylaý» men «zańǵa baǵyndyrýdyń» kózge kórinbeıtin shekarasy qaıda?
Shartaraptyń túkpir-túkpirinde bul máselege bas aýyrtyp júrgender jeterlik. Naýryz aıynda Ulybrıtanııanyń tehnologııalar jáne sıfrlyq ekonomıka mınıstri Krıs Fılp ınternettegi qaýipsizdik týraly zań jobasy arqyly úkimettiń sıfrly retteý josparyn baıandady. Onda órkendegen demokratııany qoldaıtyn jeńil tásilder týraly qarastyrylǵan. Bul «Áleýmettik jelilerdi demokratııaly jolmen retteýdiń ádisteri qandaı bolý kerek?» degen suraqtyń ózektiligi kún saıyn artyp bara jatqanyn kórsetedi. Ásirese keıbir platformalardyń Reseıdiń memlekettik RT arnasyn Eýropa aýmaǵynda buǵattaýy alpaýyt tehnologııalyq kompanııalardyń aqparattyq saıasat pen medıa naryqtaǵy úlken oıynshylardyń birine aınalǵanyn taǵy bir ret dáleldedi.
Jalpy, demokratııa fılosofııasynda qoǵamdyq pikirtalas demokratııalyq dep sanalýy úshin negizgi eki shart oryndalýy kerek. Birinshiden, oǵan azamattar qatysýǵa tıis. Ekinshiden, pikirtalas arqyly halyqtyń belgili bir másele týraly biliminiń artýy shart, ıaǵnı, jan-jaqty aqparat alýy mańyzdy. Áleýmettik jeli osy eki sharttyń da oryndalýyna múmkindik beredi.
Alaıda tehnologııanyń damýymen onlaın álimjettik, jalǵan aqparat, qoǵamdaǵy polıarızasııa, senimniń joǵalýy jáne ulttyq qaýipsizdikke syrttan tónetin qaýip sekildi jańa máseleler týyndaı bastady.
Áleýmettik jeliniń qoǵamdaǵy múmkindikteri men máselelerin zertteıtin ulybrıtanııalyq Norms for the new public sphere jobasy óz baıandamasynda saıasatkerler úshin nusqaýlyq bola alatyn tórt negizgi erejeni usynypty. Eń aldymen, talqylaýlarǵa qatysýǵa bárine teń zańdy quqyq berilýi kerek delingen. Ekinshiden, platformalar, retteýshi organdar jáne qatysýshylar shyndyqqa janaspaıtyn aqparatty jarııalaýdan bas tartýy qajet. Úshinshiden, platformalar, retteýshiler men qatysýshylar nege osy pozısııany ustanatynyn túsindirip, dálelder keltirýi kerek nemese basqalar usynǵan sheshimderge qulaq asyp, kerek bolsa óz ustanymyn ózgertýge daıyn bolýy mańyzdy. Sondaı-aq búkil tarap aıtylǵan pikirlerdi qorytýǵa jáne oılanýǵa ýaqyt ala bilýge tıis.
Baıandama avtorlarynyń aıtýynsha, bul erejeler demokratııalyq qoǵamdyq ómirde etıkalyq áreketterdi aıqyndaýǵa jáne demokratııaǵa qyzmet etetin sapaly jýrnalıstıkany anyqtaýǵa kómektesedi. Áleýmettik medıamen baılanysty zańnama kúsheımese, azaımasy anyq. 2021 jyly amerıkalyq Freedom House uıymy kem degende 24 el platformalardaǵy kontentti retteý máselesin qarastyryp jatqanyn málimdedi.
Elimizdegi BAQ salasyna qatysty kelesi úlken máseleniń biri – onyń tolyǵymen memlekettiń ıeliginde bolýy. Qarjylandyrý kózine qaraı kez kelgen medıa ónimdi úshke bólýge bolady: memlekettik, kommersııalyq jáne buqaralyq (public). Elimizdegi BAQ-tyń kóp bóligi memlekettik basqarý modelimen jumys isteıdi. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul modelde memleket qarjylandyryp qana qoımaı, redaksııalyq saıasatqa yqpal etedi. Olardyń mandaty kóbine memlekettik laýazymdy tulǵalar men olardyń qyzmetin jaǵymdy jaǵynan kórsetýdi talap etedi.
Memlekettik BAQ-múmkindigi keń, tabıǵı apat kezinde búkil halyqty jedel qulaqtandyrý sekildi mindetterdi oryndaýǵa qaýqarly. Degenmen, kóp jaǵdaıda eldegi jetekshi partııanyń yǵyna jyǵylatyny bar. East Anglia ýnıversıtetiniń ǵalymdary medıanyń mundaı túri sóz bostandyǵy tómen elderde keńinen taralatynyn aıtady.
Al kommersııalyq aqparat quraldarynyń redaksııalyq saıasaty bıznes úlgige negizdelgen. Investordyń, jarnama berýshiniń jáne aýdıtorııanyń suranysyn qanaǵattandyrýǵa tyrysady. Jarnama naryǵy jaqsy damymaǵan qoǵamdarda tabys úshin shoý-bıznes jáne oqyrmandy eleń etkizetin maǵynasy «jeńil» aqparǵa basymdyq beriledi. Osylaısha, bıznes jobanyń salmaqty, sapaly jýrnalıstıkadan alystap ketýi ǵajap emes.
Buqaralyq nemese qoǵamdyq medıa kóbine damyǵan demokratııaly qoǵamda kezdesedi. Bul aqparat quraldary qarjyny memleketten nemese jarnama men demeýshilerden alady. Biraq redaksııanyń saıasaty men memlekettiń, jeke tulǵalardyń múddesiniń arasynda naqty shekara belgilengen.
Buqaralyq aqparat quraldaryn qarjylandyrýdyń álemde eń kóp taralǵan túri – lısenzııa úshin tólem. Ony Ulybrıtanııada, Japonııada jáne Ońtústik Koreıada kezdestire alamyz. Al Norvegııa, Shvesııa jáne Fınlıandııa sekildi keıbir elderde buqaralyq aqparat quraldarynyń aqysy salyq pen kommýnaldyq tólemderge qosylǵan. Keıbir qoǵamdyq medıa uıymdar aralas modeldi qarjylandyrýdy paıdalanyp, birneshe kiris kózderine súıenedi.
Aqparat quraldary joǵaryda aıtylǵan úsh túrli úlgide qyzmet etedi. Elimizdegi jańa zań jobasynda memlekettiń redaksııalyq saıasatqa yqpalyn shekteıtin normalar qajet-aq. Ýaqyt talaby solaı deıdi. Bul qadamnyń demokratııalyq qoǵam quryp qana qoımaı, ekonomıkanyń ósýine tikeleı áser etetinin kórsetetin zertteýler de bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin 1997-1999 jyldardaǵy zertteýlerdiń nátıjesin mysalǵa keltirsek. Onda baspasózdi qatań baqylaıtyn elderdiń naryǵynda kompanııalardyń jan basyna shaqqanda áldeqaıda az tirkelgeni anyqtalǵan jáne bank júıesi de artta qalǵany aıtylady.
Osylaısha, elimizdiń keńes dáýirinen qalǵan aqparattyq saıasatyn jetildirý arqyly Qazaqstannyń damyǵan elder qataryna qosylý prosesine aıtarlyqtaı úles qosa alamyz. Medıa taqyrybyndaǵy zertteýler men ǵylymı tujyrymdar biraýyzdan táýelsiz baspasóz ben damyǵan qoǵam arasynda aıqyn baılanystyń baryn kórsetip keledi. Biz úshin jalǵyz tańdaý – damý men transformasııa joly.
Merýert BÚRKITBAI