«Tilalshaq» – ashy kekesin, ótkir syn

Belgili jazýshy Nesipbek Dáýtaıulynyń «Tilalshaq» degen áńgimesinde kóterilgen másele, ondaǵy bas keıipker – Qulboldyń is-áreketi júrekke salmaq salady, oı-órisińdi san-saqqa burady. Qulboldy sııaqty myń-mıllıon adam qoǵamdy qurdymǵa súırep áketip bara jatqandaı sezinesiń.

Qulboldy – aıdalada panasyz, sharasyz, jalǵyz qalǵan jan. Onyń mundaı kúıge jetýine eń bastysy ózi, odan keıin aıar, eshkimdi de aıamaıtyn, álsiz jerińnen ustap alyp, typyr etkizbeı óziniń qulyna aınaldyratyn ortasy kináli.

Qulboldy. Ákesi onyń esimin Qudaıdyń quly emes, adamnyń, ortasynyń quly bolsyn dep qoıǵandaı. Bálkim, ákesi ulynyń esimin Qudaıdyń quly bolsyn dep Qulboldy qoıǵan shyǵar, biraq ol báribir adamnyń, ortasynyń, júıeniń quly boldy. «Ákesi» demekshi... Ǵalymdardyń aıtýynsha, qadir-qasıet adamǵa qanmen keledi. Qulboldynyń ákesi de bútin bir aýyldyń, kolhoz basshylarynyń «baryp kel, shaýyp kel» dep jumsaıtyn, árkimniń sharýasymen «erteńnen keshke deıin kósheden kóshege tepeńdeıtin de júretin» adam bolady. Tipti ol áldebir sharýaǵa ózi emes, basqanyń jumsalyp bara jatqanyn bilse kádimgideı renjıtin jaǵdaıǵa deıin jetken. Mine, osyndaı ákeden Qulboldy týǵan. Atqa but artýǵa jarap qalǵan kezden bastap ákesiniń «qasıetti boryshyn» óteý Qulboldynyń moınyna ilinip júre bergen. Buǵan renjigen ol joq. Aqymaq ákesi «Tilalshaq bolǵan ózińe jaqsy» dep aqylsymaǵyn aıtqan. Tuqym qýalaǵandiki bolar Qulboldy áke­siniń mindetin qapysyz oryndaıtyn jan bolǵany sonsha, óz esimi umytylyp, aýyl-aımaqta «Tilalshaq» dep atalyp ketken.

Tilalshaqtyń «kásibi» mektepte oqyp júrgeninde keremet damydy. Synyp jetekshisinen bastap mekteptiń búkil muǵalimi Tilalshaqty jumsamaı as batpaıtyn halge jetedi. «Al» deseń onyń ne sharýa ekenimen isi joq, tura shabatynyn birinen-biri estigen muǵalimder endigi jerde kezek-kezek jumsaıtyn boldy…

Tilalshaq óstip júrip sabaqty kileń tórt degen baǵamen bitirdi. Bestik, úshtik, ekilik joq. Kileń tórttik onyń «eńbeginiń» óteýi. Oqýlyqtyń betin ashyp kórmegenge bestik qoıý endi qıyn ǵoı.

Kim balasynan úmit kútpeıdi deısiz. Tilalshaqtan da ata-anasynyń kúteri mol. Maqsattary – balasyn bildeı ınstıtýtqa túsirý. Sodan «Almatyǵa oqýǵa baramyn, dep biraq neniń oqýyna baratynyn bil­meı, bireý surasa «Kórem ǵoı»-dan ári asa almaı, ári-sárileý júrgende, bularǵa jamaǵaıyn bolyp keletin, osy aýyldan shyqqan tuńǵysh «zamdekannyń» kele qal­masy bar ma». Muny ákesi eshkimniń de kóńi­lin qaldyrmaı shapqylaı bergenimiz­diń qaıtarymy dep bildi. «Zamdekanǵa» tapsyrylǵan bala ınstıtýtqa syrttaı oqý­ǵa túsedi, durysy túsiredi. Munda da ol dókeı­lerdiń qolbalasyna aınalyp, issapar­larǵa olarmen birge shyǵyp, nege jum­sasa da «qatyramyz» degen bir-aq aýyz sózben kelisip shapqylaýmen kún ótkizedi. «Qatyramyz» degennen basqa sóz aıtpaıtyn tilalshaqtyǵyn bilgen ınstıtýttaǵy basqa da kisi jumsaǵyshtar, dókeıler muny «erttep minip» qulsha qunjyńdatady. Birde ınstıtýt basshylyǵy aýysyp, ózin jumsap júrgender jappaı jumystan ketkende oqýdan shyǵyp qalyp, ıesiz ıtteı qańǵyryp qalady. Sonda da ol ózine «qoı munym jaramas, jóndi jol tabaıyn» dep oılanbaıdy. О́zin jumsaıtyn, jumsaǵanda da tynym taptyrmaıtyn taǵy bireýlerdi izdeıdi, ańsaıdy. Ol sóıtip júrip buryn ózin talaı jumsaǵan bir dókeıden «jumys» surap barady. Álgi dókeı ony «jumysqa» qabyldaıdy. Sóıtip, Tilalshaq abyroıly, ataq-dańqty dókeılerdiń kıimderin kóterýmen, júkterin tasyp, jatqyzyp, turǵyzýmen kásibin jalǵaıdy. О́zine de sol kerek. Biraq «dáýreni» uzaǵynan bolmaıdy. Zaman ózgerip, bul jumsalynbaı dalada qalady. Aqyrynda áıeli de bala-shaǵasyn ertip, muny tastap ketedi.

Jazýshy óz sheberligimen Qulboldy ómiriniń «asaý belesterin» baıandaý arqyly búgingi qoǵamymyzdaǵy ózekti máselelerdiń biri urpaq tárbıesindegi kemshilikterdi, onyń qaýipti úrdiske aınalyp bara jatqanyn, Qulboldy sııaqty sandaǵan jastyń ortamyzda órip júrgenin anyq ańǵartady. «Tilalshaq» arqyly jazýshy qazirgi qazaq qoǵamynyń dertin ashy kekesinmen synaǵan.

Qandaı máseleniń de túpki sebebi, irińdi ózegi bolady emes pe. Biz sóz etip otyrǵan Qulboldylar sııaqty myń-mıllıondardyń shyǵý sebebin jazýshy myna tómendegi joldar arqyly ashyp kórsetedi, túıtkildiń túpki mánine zer saldyrady.

«Bul mekemede kezinde, nebir marqasqalar qyzmet istep, qurmetti demalysqa shyqqan eken. Marqasqa bolǵanda, ataqtan, abyroıdan kende bolmaǵan. Keýdeleri tolǵan orden, medal. Shetinen zııaly, qurmetti, ǵulama… Zeınetke shyǵyp ketken deıtin emes, qaı-qaısynyń da júrgen-turǵany baryp turǵan mindet. Tóbesi kóringennen aldynan quraq ushyp shyqpasań, qoltyǵynan súıemeldep kirgizbeseń, «Al kóke» dep otyrǵyzbasań, aıtqanyn eki etkizseń, bálege qalatynyń op-ońaı eken. О́zderi qurmetti demalysqa ketkenimen bireýiniń balasy, bireýiniń naǵashysy nemese jıeni, bireýiniń qaıyn jurty degendeı, dáýrenderiniń júrip turǵan kezderinde bılikke jetelep, ıterip, kirgizip ketken jaǵdaılary bar bop shyqty. Olaryn aıtpaıdy, al munyń bastyǵyna: «Myna kresloǵa ózimiz jabylyp otyrǵyzǵan balasyń» degendi, sóz joq kelgen saıyn bir áýendetip ótedi. Munyń ar jaǵy qıly-qıly buıymtaı».

«...Kezinde abyroı, ataǵy bolǵandy qazaqtyń han kóterip alatyn dástúri bar ǵoı. Obaly ne kerek, qaısysyna qaı jerge erip barsa da Tilalshaqtyń kóre­tini – anaǵan degen ystyq yqylas, keń peıil, «kezinde óıtken de, búıtken aǵamyz ǵoı, mártebemiz, mereıimiz», des­ken qazaq. Bireý sóıtip jalbaqtap jatsa, anaý júrse – taltaqtamaı, otyrsa – shal­qaq­tamaı qaıtedi. Sóıtip qana qoısa jaqsy, sapary – kıgen asa baǵaly kos­tıým-shal­bar, shapan-shapqyt jáne kúzge jetkizi­letin soǵymmen bite qoımaıdy. «Osy sen­der, meniń esimimdi mektepke, kóshege nege bermeısińder?» – dep údeıdi. Endi bireýi­niń salatyn salmaǵy – «Týǵan aýyl­dan bir záýlim úı salyp berseńdershi, jastyń kelgen shaǵynda jataıyn da jam­bastap, týǵan topyraqtyń tósinde…».

Joǵarydaǵy joldardan búgingi aǵa býynnyń keıbir ókilderiniń jaǵymsyz kelbeti, usqynsyz úlgisi qylań beredi. Jazýshy aǵa býynǵa tán jaman qylyqtar jaǵymsyz úrdisterden Qulboldylardyń qaptap ósip shyǵatynyn meńzeıdi. «Tań qulanıektengende esin jıǵan. Shoqaıyp uzaq otyrdy. Ústi-basy malmandaı, laı-batpaq». Dalada qalǵan Qulboldynyń keıpi osyndaı. Mundaıdan urpaǵymyzdy Qudaı saqtasyn!