Tórt túligin túletken atam qazaq úshin mal bazary tańsyq emes. Endi adam saýdasyna da etimiz úırene bastaǵandaı. Adamı qundylyqtar qunsyzdanyp «qutyryp» kettik pe, qul ustaýǵa qulshynatyn bolyppyz. Resmı málimetke súıensek, shalǵaıdaǵy fermerlik qojalyqtarynda óz yqtııarynsyz jumysqa jegilgen jandar az emes kórinedi. Qarakóz qyzdarymyz «jeńgetaılardyń» jeteginde ketip, bala satý derekteri dendep barady.
Bahreın asqan «Baqyttar»...
Statıstıkalyq derekterge súıensek, jyl saıyn elimizde adam saýdasyna qatysty 100-ge jýyq qylmystyq is tirkeletin kórinedi. Bıyl 6 aıdyń ózinde 57 qylmys anyqtalǵan. Onyń 32-si – jezókshelik, prıtondardy uıymdastyrý jáne ustaý, jeńgetaılyq qylmysy. Jezókshelikke salynǵan qyzdardyń ortasha jasy – 18-25 jas aralyǵynda. Otandastarymyz kóbine Bahreın, Túrkııa jáne BAÁ elderinde ot basady eken. Sondaı-aq respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda jezókshelik derekteri jıi tirkeledi.
Taıaýda «Adam saýdasynyń aldyn alý» máselelerine arnalǵan dóńgelek ústelde bul baǵyttaǵy jumystardyń jaı-japsary aıtyldy. Esterińizde bolsa, byltyr 2016-2020 jyldar aralyǵynda qyzdardy Bahreın Koroldigine jezókshelikke tartýmen aınalysqan transulttyq uıymdasqan qylmystyq top quryqtalǵan edi. Qazaqstan, Reseı jáne Bahreın azamattarynan quralǵan toptyń quramynda 19 adam bolǵan. Al jábirlenýshi retinde 39 azamatsha tanyldy. Olar – Shymkent qalasy men Túrkistan oblysynyń turǵyndary. Belgili bolǵandaı, olardyń altaýy qylmyskerlerden qashyp ketkenimen, elge orala almaǵan. Ishki ister mınıstrligi men Syrtqy ister mınıstrligi birlese otyryp, otandastarymyzdy taýyp, Bahreın, Túrkııa jáne Birikken Arab Ámirlikterinen elge qaıtarǵan-dy.
– Bizdi bóten adam qarsy aldy. Sosyn qonaqúıge apardy. Qonaqúıge jaıǵastyrǵannan keıin: «Qujattaryń meniń qolymda bolady. Men seni satyp alǵanmyn», dedi. Menen keıin de kóptegen qyzdyń jezóksheliktiń jeteginde ketkenine kýáger boldym. Olardyń arasynda kámelettik jasqa tolmaǵandar da bar. Ábden qınalyp, ózderine qol jumsap, tamyrlaryn kesken jaǵdaılar da kezdesti, – dep eske alǵan bolatyn jábirlenýshilerdiń biri.
Áttegen-aıy sol, keıbir qyzdar shetelge ne úshin bara jatqanyn aldyn ala bilgen. Iаǵnı mundaı qadamǵa óz erkimen baratyndar da kezdesedi. Osy rette, Adam quqyqtary jónindegi ýákil Elvıra Ázimova áleýmettik saıasat baǵytyndaǵy jumystardy jandandyrýǵa shaqyrdy.
Ombýdsmen sóziniń jany bar. Áleýmettik álsiz toptyń músheleri, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan qyz-kelinshekter qoǵamnan alshaqtap, ońaı oljaǵa kenelgisi keledi. Kóbine bul jolǵa alkogolge táýeldi jáne jeńil júriske salynǵan áıelder túsedi eken. Áleýmetttik saıasat degennen shyǵady, elimizdegi otbasy ınstıtýtyn áli de jandandyrý kerek sııaqty. «Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsyn uıymdastyrýmen is bitpes. Erte júktilik, jasandy túsik, sýısıd sııaqty derekterdiń kóp tirkelýi kámelet jasqa tolmaǵan qyzdardyń mektep qabyrǵasynda júrgende-aq zorlyq-zombylyqqa urynatynyna dálel. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóbine jalǵyzbasty analar jezókshelik, al ákeler ishkilik joldy tańdap jatady. Sarapshylar tolyq otbasynda óspeı, erte jastan psıhıkalyq qysastyqqa urynǵandardyń basym bóliginiń bolashaǵy bulyńǵyr ekenin aıtady. Kóbine ondaı otbasynan shyqqandar jezókshelik joldy tańdaıtyn nemese ishimdik, esirtki sekildi taǵy basqa nápsiniń qulyna aınalatyn kórinedi. Sondyqtan áleýmettik saıasat, otbasylyq ınstıtýt baǵytyndaǵy jumystardy jetildire túsken abzal.
Sharýanyń uly da bar, «quly» da bar
Elimizde jyl saıyn aýyl sharýashylyǵy salasyna qadam basqandar artyp keledi. Biri ósimdik sharýashylyǵyn órkendetse, endi biri tórt túligin túletip otyr. Qaı baǵytqa qadam bassańyz da jumys kúshi qajet-aq. Eldiń aýzynda júrgen sharýashylyqtardaǵy ómir tamasha! Jumyskerlerge arnaıy úı salynyp, búkil yńǵaıly jaǵdaı jasalǵan. Tipti ózi bireýdiń malyn baǵyp otyryp, ózine tıeseli túliktiń sanyn arttyryp otyr. Otbasy qasynda, balalary shaǵyn balabaqshaǵa, mektepke tasymaldanady. Jalaqysy joǵary, kıgeni bylǵary.
Al keıbir shalǵaı jatqan sharýashylyqtardaǵy jaǵdaı múldem basqasha. Aýyldyń ákimi túgil jaqyn týysy bara bermeıtin sharýa qojalyqtarynda zorlyqpen jumysqa jegilgen jigitter jeterlik. Kóbiniń qujaty joq, ishkilikke salynǵan. Buryn sottalǵandar, balalar úıinen shyqqandar, aqyl-esi kem ne durys jetilmegender. Allanyń nazarynan tys qaldym dep qalanyń bazarynda júrgen, ómirge ókpeli qańǵybastar. «Jatatyn jeriń bolady, tamaq aǵyl-tegil» degen sharýashylyq basshysynyń «qamqorlyq» sózine ılanyp, aq «Nıvanyń» salonyna ózderi-aq sekirip minedi. Ákki sharýalar áý basta jumyskerdiń jaǵdaıyn jasaıdy. Ýaqyt óte kele arasynda tańǵy saǵat 6-da turǵyza bastaıdy. Sodan tún ortasyna deıin jumys istetedi. Senbi men jeksenbi kúnderi qarastyrylǵan demalysty joıady. Aýyryp, jatyp qalsa, dárigerge qaratpaıdy. Aqsha berý bylaı tursyn, tamaq ta bermeıdi. Bul degen – quldyq! Keıbir polıseıler «jumystyń qıyndyǵyna qaramastan ózi isteýge kelisti. Unamasa ketip qalmaı ma, qashyp ketpeı me?» dep syltaýratady eken. Biraq olar qaıda qashady? Japan dalaǵa ma, álde túzge me? Qashyp, aýyldyń bireýine kómek surap barsa da, ony ıesine tapsyrady. Ashýlanǵan ıesi ólermen etip sabap tastaıdy. 2020 jylǵy derekterge sensek, mundaı jaǵdaılar Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly aýdany, Balqash, Shý óńirlerinde, Túrkistan oblysynda shash-etekten eken.
Sábı saýdasy sánge aınaldy ma?
Buryndary sábı satý týraly kınolardan kórip, ondaı sumdyqty shetel jaqtan estıtinbiz. Sońǵy ýaqytta el irgesinde de «irigen» jańalyqtar jarq etetin bolypty. Sábı satý men satyp alýǵa qatystylar – jeke adamdar, ıaǵnı balanyń anasy men zańsyz jolmen balaly bolǵysy kelgender. Bala saýdasymen aınalysamyn dep basy bálege qalǵan medısına qyzmetkerleri de kezdesedi. Mamandardyń aıtýynsha, kóbine jas qyz-kelinshekter balasyn saýdalaıdy. Al «tiri taýardy» satyp alýshylardyń deni – ana bolý baqytynan aıyrylǵandar. Quqyq qorǵaý organdary dúnıe esigin endi ashqan sábılerdi saýdaǵa salǵandardyń kinálary tolyǵymen dáleldense, eki jaq ta jazasyz qalmaıtynyn eskertedi. Iá, jańa týǵan nárestelerdi satý aýyr qylmysqa jatady. 2019 jyly elimizde adam saýdasymen aınalysqandar úshin jaýapkershilikti qatańdatý boıynsha Qylmystyq kodekske birqatar ózgertý men tolyqtyrý engizilgen. Máselen, Kodekstiń 135-baby boıynsha qaralatyn ister aýyr qylmystar sanatyna jatqyzylyp, kámeletke tolmaǵandardy saýdaǵa salyp, paıda kózdegenderdi on segiz jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy engizildi.
Bul iske qatysty derekterdi súzip shyqsaq, jańa týǵan nárestelerdiń quny mıllıonnan bastalyp, 3-4 mıllıon teńgege deıin baǵalanady eken. «Áli jaryq dúnıege kelmegen sábıin anasy ınternettegi túrli saıttar, áleýmettik jeliler arqyly satyp, aqsha tapqysy keledi. Bala asyrap alýdyń san talaptaryn oryndap, ýaqytyn joǵaltqysy kelmeıtin satyp alýshylar da kóbine osy tásil arqyly «bolashaq balasyn» izdeıdi», deıdi mamandar. Iá, bala asyrap alý úshin tıisti qujattardy rásimdeý kerek. Bul – zań talaby. Onyń ústine kezekke turý jáne biraz ýaqytqa sozylatyn bıýrokratııalyq kedergilerden ótý qajet. Qamqorshy organdar onsyz da týa salyp, taǵdyrdan teperish kórgen sábıdi kim kóringenniń qolyna ustata salmaıtyny taǵy túsinikti. Osyndaı kedergilerdi attap ótý úshin ana baqytyn sezine almaı júrgender túrli qýlyqqa barady. Balasyn asyraı almaıtynyna kózi jetken qyz-kelinshekter de sol joldy tańdaıdy.
Buryndary áleýmettik jelilerdiń birinde mynadaı habarlama jarııalanypty: «Úshinshi balamdy kóterip em, asyraı almaımyn. Kúıeýim joq. Balalar úıine ótkizip, dalaǵa tastaǵannan góri bir meıirimdi jan asyrap alsa deımin. Eki balama nan bolýy úshin qarjylaı kómek bolsa» depti. Astyna «Men alaıynshy», «Bala asyraı almaı júrmiz, maǵan berińizshi», «EKO-dan jol bolmady, men alaıyn, qarajatpen kómektesemin» degen mándegi pikirler kóp jazylypty. Soǵan qaraǵanda bala satý bir bólek, zańsyz jolmen satyp alǵysy keletinder az emes sııaqty.
Joǵaryda shetel jaıly aıttyq qoı. Shetelde mundaı oqıǵa kún sanap tirkeledi. Tipti krımınogendik ahýal turaqsyz mekenderde sábı saýdasy negizgi tabystyń kózi bolyp sanalady eken. Onyń artynda ne turǵanyn kim bilipti? Bizdiń oıymyzǵa bala baqytyn sezine almaı otyrǵandar asyrap alady degen oı saq ete qalady. Shyn máninde, sábıdi adam aǵzasyn satý úshin, quldyqqa salý úshin, pedofıldikke paıdalaný úshin asyrap alýy múmkin ǵoı. Osy rette, BUU-nyń balalar saýdasynyń jolyn kesý baǵdarlamalary sheńberinde kóptegen memlekette keshendi jumys qolǵa alynǵan.
Zań jobasy ázirlenýde
Elimizde alǵash ret Adam saýdasyna qarsy kúres týraly zań jobasy ázirlenip jatyr. Ishki ister mınıstrligi Uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres departamenti bastyǵynyń mindetin atqarýshy Qanat Nurmaǵambetovtiń aıtýynsha, búginde 2021-2023 jylǵa arnalǵan keshendi sharalar jalǵasyp jatyr. Bul iske memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń mamandary, halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdardyń ókilderi atsalysyp, joba jan-jaqty zertteledi. Zań jobasy 2023 jyldyń sáýir aıynda Májilistiń talqylaýyna usynylmaq.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda adam saýdasy problemasynyń ózektiligin, mundaı qylmystardy tergeý jáne kinálilerdi sot tártibimen jazalaý rásimin jaqsartý qajetin, sondaı-aq memlekettik organdardyń is-qımylyn úılestirýdiń mańyzyn atap ótti. Osyny negizge ala otyryp, búginde ýákiletti organdar dáıekti jumys júrgizip jatyr. Ishki ister mınıstrligi júıeli negizde osyndaı faktorlardy anyqtaýǵa baǵyttalǵan respýblıkalyq jedel aldyn alý is-sharalaryn júrgizedi.
– BUU málimetteri boıynsha adam saýdasynyń eń kóp taraǵan túri –jynystyq qanaý. Bul adamdardyń trafıgine baılanysty jaǵdaılardyń 54 paıyzyn quraıdy. Elimizde adam saýdasynyń eń kóp taralǵan túri – áıelderdi jynystyq qanaý, sondaı-aq prıtondar men jeńgetaılyq jasaý. Er adamdar, ádette, eńbek naryǵynda japa shegedi. Sonymen qatar jańa týǵan náresteler men jas balalardy asyrap alý úshin satý faktileri anyqtalady. Búginde osy sanattaǵy qylmystardyń aldyn alý, anyqtaý jáne tergeýde belgili bir tájirıbemiz bar. Buǵan adam saýdasyna qarsy kúres máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa túrinde jumys isteıtin memlekettik jáne azamattyq sektor arasyndaǵy dıalog alańy yqpal etti. Osyndaı óńirlik komıssııalar oblystardyń jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ákimdikteri janynan jumys isteıdi. Árbir 3 jyl saıyn profılaktıkalyq jáne praktıkalyq sıpattaǵy is-sharalar keshenin qamtıtyn úkimettik josparlar qabyldanady. Zardap shekkenderdiń quqyqtaryn qorǵaý jáne olarǵa kómek kórsetý úshin elimizde 20-dan asa úkimettik emes uıym jumys isteıdi. Olarmen tyǵyz ózara is-qımyl jolǵa qoıylyp, yntymaqtastyq týraly memorandýmdar jasaldy, – deıdi Qanat Nurmaǵambetov.
Elimizde 2016 jyldan beri adam saýdasynyń qurbandaryna ataýly áleýmettik kómek kórsetiledi. Alaıda bul kómekti tek Qazaqstan azamattary, elimizde turǵylyqty turyp jatqan sheteldik azamattar men qandastar ala alady. Al túrli sebeptermen Qazaqstanǵa ýaqytsha kelgen eńbek mıgranttary adam saýdasynyń qurbany bolǵanda ataýly áleýmettik kómek ala almaıdy. Halyqaralyq sarapshylar bul máseleni jıi tilge tıek etedi. Jalpy, bul baǵytttaǵy zańnamalyq qujattardyń bolmaýy Qazaqstannyń keıbir halyqaralyq reıtıngterde tómengi satyǵa jaıǵasýyna sebep bolyp otyr.
Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń hatshysy Tastemir Ábishevtiń aıtýynsha, Adam saýdasyna qarsy kúres týraly zań jobasynda sheteldik mıgranttardyń eńbek qatynastaryn retteý máselesi qarastyrylǵan. О́zge de mańyzdy baǵyttar qamtylǵan. Zań qoldanysqa engizilse, adam quqyǵy týraly erejeler halyqaralyq standarttarǵa saı bolmaq.
Adam saýdasynyń aldyn alý jáne atalǵan qylmysqa qarsy ymyrasyz kúreste álemdik tájirıbeniń mańyzy zor. Osy oraıda bilikti mamandardyń qatysýymen ázirlenip jatqan Zań jobasy túıtkildiń túıinin tarqatady degen senim mol.