Baılanys shekaralyq aımaqtarda jandana tústi

Integrasııa – elder úshin ıgilik

Búgingi kúni dúnıejúzinde eki júzge taıaý ıntegrasııalyq birlestikter jumys isteıdi. Olardyń arasynda Eýropa Odaǵy, soltústikamerıkalyq NAFTA, ońtústikamerıkalyq MERCOSUR, ATES, BRIKS sekildi álemdik ekonomıkalyq damý úrdisterine yqpal jasaıtyn alpaýyt uıymdar bar. Osyǵan qarap-aq ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn tórtkúl dúnıedegi ıntegrasııalyq ózara is-qımyl men ekonomıkalyq áriptestik áleýetiniń odan ári nyǵaıyp, básekege qabiletti sapaly ónimder óndirý men servıstik qyzmet kórsetý baǵyttary boıynsha ortaq rynok qalyptasqanyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Osyndaı tolqynnyń aldyńǵy qatarynda belsendi qatysýshy retinde tanylǵan Qazaqstan Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik júıesinde óz orny men áriptestik is-áreketin jandandyryp keledi. Shekaralyq aımaqta ornalasqan Soltústik Qazaqstan oblysy Reseı óńirlerimen syrtqy ekonomıkalyq, saýda-sattyq qyzmetinde úlken basymdyqqa ıe. Tómende osy jóninde áńgimelenedi. Nellı KÝKÝShKINA, kásipkerler palatasynyń dırektory: – Elbasy bıylǵy Joldaýynda damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdiń strategııalyq josparyn usynyp, kúrdeli jahandyq básekelestik jaǵdaıynda alǵa ilgerileý joldaryn belgilep berdi. Olardyń ishinde basym baǵyttar boıynsha shaǵyn jáne orta bızneske erekshe ekpin túsirilip, Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamynyń berik ekonomıkalyq negizi degen tujyrym jasaldy. Búginde elimizde jumys isteıtin 800 myńnan astam kásipkerlik sýbektilerine 2,4 mıllıondaı adam tartylǵan eken. Osyǵan qarap-aq ındýstrııalyq jáne áleýmettik jańǵyrtýdaǵy pármendi rólin baǵamdaı berýge bolady. Bir-birimen shyrmaýyqsha shyrmatylǵan álemdik qaýymdastyq jańa memlekettermen tolyǵyp, ıntegrasııalyq baılanystar jańa sapalyq deńgeıge kóterildi. Memleket basshysynyń 1994 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-de ekonomıkalyq ózara qa­rym-qatynastarǵa negizdelgen bir­­lestik qurý jóninde ıdeıa aıtyp, bastama kótergeni bárimizdiń esimizde. Sodan beri Qazaqstan osy úderistiń bastaýshysy ári belsendi qatysýshysy bola júrip, búgingi kúni 170 mıllıon adamdyq keń aýqymdy rynokta ómir súrip otyr. Osy kezeń aralyǵynda soltústikqazaqstandyq bıznes sýbektileri de san jaǵynan ósip, Birtutas ekonomıkalyq keńistikke ený barysynda básekege qabilettilik talaptaryn birshama ıgerip alǵany baıqalady. О́ıtkeni, olar reseılik áriptesterimen jıi baılanysqa túsedi. Kórshi elde kásipkerler qatań tártipte jumys isteıdi. Marketıngtik qyzmet, salyq júıeleri jetildirilgen. «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kásip­ker­ler palatasy týraly» Zań qabyldanyp, elimizde alǵash ret kásipkerler úshin min­detti múshelikke negizdelgen uıym paıda boldy. Osylaısha, bız­nes­tiń memleketpen dıalogtaǵy ókil­digine kóptegen ózgerister engizildi. Bul bir jaǵynan, myqty qarjylyq qoldaýdy qamtamasyz etse, ekinshi jaǵynan, kásipkerlik qyzmetke qatysty týyndaıtyn kez kelgen máselelerdi zańdyq turǵydan sheshýge, múddelerin qorǵaýǵa jár­dem­desedi. Oblysta 21 myńǵa jýyq bıznes sýbektileri tirkelse, olardyń júz shaqtysy ǵana saýda-ónerkásip palatasyna múshe bolyp keldi. Mundaı jaǵdaıda týyndaǵan problemalardy sheshýde eleýli qıyndyqtar týatyn. Endi atalmysh zań bıznes ókilderiniń bılik oryndarymen kelissózderin jaqsartýǵa basymdyq beredi. Bizge aryzdar jıi túsip jata­dy. Solardyń birinde aýyl sharýa­shylyǵy salasynda júrgen kásipkerler ekologııalyq tártip buzýshylyq jónindegi zańnyń tym qataldyǵyna shaǵymdanady. Endi mundaı máselelerdi óńirlik palatalar sheshe alady. Bolmasa aýyldyq jerlerde turatyn bıznes ókilderinde konsaltıngtik, zańgerlik kompanııa da, býhgalterlik fırma da joq. Alda-jalda salyq tóleýde nemese qandaı da daýly másele týyndasa, kómekke daıynbyz. Otandyq ta­ýar óndirýshiler tarapynan Ulttyq kompanııalarǵa aıtylatyn renishter az emes. Máselen, Petropavl qala­synda elektr oqshaýlaǵysh materıaldar shyǵaratyn eki kásiporyn bar. Sapasy joǵary. «Qazaqstan temirjoly» AQ bul ónimderdi shetelderden satyp alady. Aldaǵy ýaqytta osyndaı jaıttarǵa da nazar aýdaratyn bolamyz. Bıznes sýbektilerine post-termınaldar engizý jóninde nor­matıvtik akt qabyldanǵany bel­gili. Alaıda, eshkim aýylda orna­lasqan bıznestiń banktiń kelisimde kórsetken aınalymdardy jasaı almaıtyndyǵyna mán bermedi. Ulttyq kásipkerlik palatasynyń narazylyǵynan keıin Úkimet bul tujyrymdamany qoldanýdy 1 shildege deıin shegerdi. Sebebi, shaǵyn kásipkerlik talapty oryndaı almasa, bank odan post-termınaldy alyp qoıady. Al, post-termınal joq bolsa, salyq organdary aıyppul tólettiredi. Mádı HASENOV, kásipkerlik jáne týrızm basqarmasynyń basshysy: – Biz ıntegrasııa ǵasyryn bas­tan keshirip otyrmyz. «Aralaspasa, aǵaıyn da jat bolady» demekshi, búgingideı jahandaný zamanynda oqshaýlanyp ómir súretin elderdi kezdestirý qıyn. Sol sebepti árip­testik áleýetimizdi tıimdi paıdalaný joldaryn talmaı izdestire otyryp, iskerlik qarym-qatynastardy jetildire tússek, saýda-sattyq ta kú­­sheıedi, ınvestısııalyq, ıntegra­­­­s­ııalyq ózara is-qımylymyz da jo­ǵarylaıdy. Qazaqstan bıznesti júr­­­gizýge eń qolaıly jaǵdaıy bar el­der tobyna jatady. Úsh memleket ara­synda Birtutas ekonomıkalyq keńistik /BEK/ júıesi ornaǵaly osy úrdis odan ári óristep, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń ózara úılesimdiligi qamtamasyz etile bastady. О́ıtkeni, shaǵyn jáne orta bıznes ekonomıkamyzdyń qozǵaýshy kúshi ekeni aıtpasa da túsinikti. Ol birinshi kezekte taýarlardyń, qyzmetterdiń, eń­bek resýrsy men kapıtaldyń mańyz­dy jaqtaryn qamtyp, erkindik pen qoljetimdilik, fırma jáne salaaralyq ıntegrasııalyq basym baǵyttarymen sıpattalady. Sońǵy kezderi ınnovasııalyq ónimderdi eksporttaý, óndiristik jobalarǵa qatysý, sheteldik kompanııalarmen birikken kásiporyndar qurý mańyzdylyǵynyń arta túskenin ańǵarýǵa bolady. Búgingi kúni Reseı jáne Bela­rýs memleketterimen saýda-ekono­mıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, gýmanıtarlyq, basqa da salalar boıynsha baılanys aıasy tipti keńidi. О́ńirdiń 30 kásiporny óz ónimderin júıeli eksporttaý múmkindigine ıe boldy. Atap aıtatyn bolsaq, «S.Kırov atyndaǵy zaýyt» Búkilreseılik avtomattandyrý jáne baılanys ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen mıkroprosessorlyq bloktaý júıesiniń baǵdarlamalyq qamtamasyz etilýin jáne keshen­dik lokomotıvtik qaýipsiz qondyr­ǵylaryn ázirleý men jetkizý boıynsha, sondaı-aq, osy jabdyqtardy shyǵarý kezinde ǵylymı-ádistemelik basshylyqty júzege asyrý boıynsha yntymaqtastyqty birneshe jyldan beri jalǵastyryp keledi. «ZIKSTO» AQ Máskeý qalasyndaǵy «Promtehekspert» mekemesimen birlesip, júk vagondarynyń paıdalaný merzimin ulǵaıtý maqsatynda olardy tehnıkalyq dıagnostıkalaý jumystaryn aıaqtaýǵa jaqyn. M. Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti «HIMPEK» Oral holdıng kompanııasymen birlesip, óndiriske ǵylym men tehnıka jetistikterin, ınnovasııalyq jobalardy jedel­detip engizý jónindegi ǵylymı-zertteý jumystaryna qazaqstandyq, reseılik kásiporyndar úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. «Sultan» EMMK» AQ Qyzyl­jar­dyń sapaly bıdaıynan jasal­ǵan makaron ónimderiniń 40-qa jýyq túrlerin alys-jaqyn shetel­derge jóneltedi. Sol sııaqty «Boga­tyrskıı prodýkt», «Nadejda» seriktestikteriniń ónimderi de úlken suranysqa ıe. Svetlana SAVINKOVA, kedendik baqylaý departamen­tiniń bólim jetekshisi: – Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik ekonomıkany retteýdiń bir­tektes mehanızmimen jumys isteý, kelisilgen saıasat júrgizý, taýarlardyń, qyzmettiń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn qamtamasyz etý degen uǵymdy bildiredi. Keden odaǵyna enýge oraı keden zańyn retteıtin negizgi quqyqtyq akt – «Keden isi týraly» Kodekske ózgerister engizilip, Úkimettiń jıyrmadan astam qaýlysy qabyldandy. Odaq qaramaǵyndaǵy úsh memleket arasynda taýarlar men qyzmetter shekaradan tólem aýyrtpalyǵynsyz jáne qaǵazbastylyqsyz ótý úshin bıznesti ońtaılandyrý joldary rásimdeldi. Sóıtip, kásipkerlerge óz taýarlaryn ótkizý naryǵy áldeqaıda keńidi. Sonymen qatar, olardyń Reseı men Belarýstegi áriptesterimen erkin básekelestikte kásibı deńgeıin joǵarylatýǵa degen ynta-jigeri men iske degen jaýapkershiligi kúsheıtildi. Kedendik shekara Keden odaǵynyń syrtqy shekarasyna kóshirilgennen keıin soltústikqazaqstandyq keden­shilerdiń mindet júgi birsha­ma jeńildendi. Qaıta qurý úderis­terinen keıin 11 kedendik bekettiń qyzmeti toqtatyldy. Kerisinshe, ishki úsh bekettiń ju­mysy negizinde astyq ónimi­­niń eksporty men qajetti taýar­lar ımportyn kedendik rásim­deý baǵytyndaǵy sharalar kúsheı­tildi. Qyzyljar óńiriniń eksport­taýshy kásiporyndar úshin Birtu­tas ekonomıkalyq keńistik qalyp­tas­tyrýdyń qoljetimdiligi arqasynda Eýropa elderine qosymsha shyǵý múmkindikteri ashyldy. Keden odaǵyna qatysýshy elder­diń taýar aınalymyndaǵy óńirdiń jalpy úlesi 75 paıyzǵa jýyq. Byltyr syrtqy taýar aınalymy 628,4 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Oblysta shyǵarylatyn ónimder men taýarlar álemniń 30 memleketine taraıdy. Eksporttyń 63 paıyzy TMD elderine tıesili. О́tken jyly 320 mıllıon dollardyń 1,348 mıllıon tonna sapaly astyǵy, 46 mıllıon dollardyń 163 myń tonna un ónimi 13 elge jóneltildi. Import boıynsha 46 elmen baılanys jasalynady. Olardyń ishinde Germanııa, Ýkraına, Qytaı basymdyqqa ıe. Departament jumysynda keden isindegi túrli quqyq buzýshylyq pen qylmystardy boldyrmaýǵa, aldyn alýǵa da úlken mán beriledi. Byltyr 29 qylmystyq oqıǵa tir­kelse, 23-i ekonomıkalyq kontra­ban­daǵa qatysty boldy. 5,5 mıllıon teńgeniń zańsyz taýarlary tár­kilendi. 36 ákimshilik zańsyzdyq oryn alyp, 5,8 mıllıon teńge aıyppul salyndy. – Bul rette basty áriptes retinde Reseı Federasııasy atalatyn bolar? S.Savınkova: – Árıne. Reseımen taýar aınalymy aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 2013 jyly 5 paıyzǵa ósip, 702 mıllıon dollarǵa jetti. Bul rette eksport 36 paıyzǵa artyp, 66 mıllıon dollar boldy. Import 2 paıyzǵa kóbeıip, 636 mıllıon dollardan asyp jyǵyldy. Kórshi elge negizinen bıdaı men un eksporttalady. Jyl ótken saıyn onyń ósimi molaıyp keledi. Bıdaı kólemi – 12,5 paıyzǵa, un 40 esege artty. Al, Reseıden mashınalar, kólik quraldary, qural-jabdyqtar, hımııa ónerkásibi buıymdary, ósimdik maılary ákelinedi. N.Kýkýshkına: – Reseıdiń shekaralas Omby, Túmen jáne Qorǵan oblystarymen yntymaqtyq saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-teh­nıkalyq, gýmanıtarlyq, densaýlyq saqtaý, bilim, taǵy basqa salalar týraly jasalǵan kelisimder negizinde júr­gi­ziledi. Resmı delegasııalarmen tájirıbe almasý barysynda bir-birimizden úırenerimiz kóp. Byltyr Qorǵan, Túmen oblystarynyń bıznes delegasııalary jumys saparmen bolyp, yqtımal seriktestikter arasynda baılanys bırjasy uıym­dastyryldy. Oblys iskerlik topta­rynyń Kalýga qalasyna saýda-ekono­mıkalyq mıssııasy tabysty oryndaldy. A.Hasenov: – Soltústik Qa­zaq­stan jáne Reseı Federa­sııasynyń kásiporyndary arasynda qol qoıylǵan qujattar arasynda ózara tıimdi taýarlar jetkizýge jáne qyzmetter kórsetýge baǵyttalǵan sharalar aıasy keń. Qol qoıylǵan memorandýmdar sheńberinde «Qazmunaıgazmash» AQ munaı jáne gaz tasymaly úshin jınaqtalymdaryn jetkizý jáne uńǵyma aýzynyń qural-jabdyqtary men qubyr armatýralaryn óndirý jóninde Qorǵan qalasynyń «Kor­vet» AAQ-men, munaı jáne gaz ta­symaly úshin qubyr armatýrala­ryn jetkizý jóninde Túmen qalasynyń «Neftemash» AAQ-pen ýaǵdalastyq ornatty. «Petropavl qurylys materıaldary zaýyty» AQ Omby, Qorǵan, Ishım qalalaryna polıetılen jáne qysymdy sý qubyr­larymen qamtamasyz etýge kelisti. Keden odaǵy, Birtutas ekono­­mı­kalyq keńistik qurýdyń tabys­ty­ly­ǵy, paıdalylyǵy esh talas tý­dyr­maı­dy. Júrgizilgen monı­tor­ıngtik taldaý­ǵa qaraǵanda, shetel­dik kásipkerlerdiń óz taýarlary men ónimderin Qazaq­stanǵa orna­las­­tyrýǵa degen yntasy joǵa­ry. Ási­­­re­se, shekaralyq aımaq­tarda ó­z­­­­ara baılanystyń kúrt óskeni ańǵa­ry­lady. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy.