Elimizge belgili tarıhshy-ǵalym, professor, ári etnolog, ári arheolog, qazirgi kezdegi tarıhshylar qaýymynyń aqsaqaly ári keıingi tolqynnyń ustazy, ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa 18 jasynda qatysyp, Otan qorǵaǵan ardager Ýahıt Shalekenov búginde toqsannyń tuǵyrly belesine jetti.
Ustazymyzdyń ómir jolyn shartty túrde birneshe kezeńge bólip qarasaq, qazaq halqynyń «basynda qatty bolsa, sońynda tátti bolady» degen máteli oıǵa oralady. Naryn qumdarynda kóship júrgen qazaqy aýylda dúnıe esigin ashqan Ýahań, 5-7 jasynan bastap taǵdyrdyń aýyr syndaryna tap bolady. Ýahańnyń bir ǵasyrǵa jýyq ǵumyry qazaq eliniń 20 ǵasyrdyń 20-jyldarynan kúni búginge deıingi jalǵasyp jatqan tarıhymen tyǵyz baılanysty. 1929-1933 jyldary elimizde bolǵan agrarlyq ózgerister men onyń aýyr saldarlary, ashtyq pen qyrǵynnan, bas saýǵalap basqa jaqqa kóshýden aǵaıyn-týystary qutyla almapty. Bul týraly Ýahań kóp aıta bermeıdi. Tek bir áńgimesinde ǵana ashtyqtan búkil aýyldastarynyń qyrylyp, aman qalǵandary jan-jaqqa bosyp ketken inisi men qaryndasynyń ashtyqtyń qurbany bolǵany, óziniń 7-8 jasynda Naryn qumdarynda balpaq pen borsyq aýlaǵany týraly aýyr kúrsine otyryp aıtqany bar. Sodan údere kóshken elmen birge Qaraqalpaq jerine kelip, taban tireıdi. Elmen birge aýyr kúnderdi basynan ótkere júrip, áıteýir jan saqtaıdy.
Kóp uzamaı soǵys órti tutanyp, el qorǵaý úshin maıdanǵa attanady. Kishi komandırler daıarlaıtyn kýrsty shuǵyl túrde támamdap, 1942 jyly jazda Harkov túbindegi aýyr urystardyń qaq ortasyna túsedi. Maıdanda aýyr jaralanyp, Táshkendegi gospıtalda adam qataryna qosylady. Sóıtip, kóp uzamaı elge oralady. Bul – Ýahańnyń ómirindegi buǵan deıin atap ótken «qatty» kezeń bolatyn.
Ustazymyzdyń budan keıingi ómirinde «jylymyq» kezeń bastalady. Oǵan Núkis pedagogıka ınstıtýtynyń tarıh fakýltetindegi stýdenttik jyldar, alǵashqy eńbek jolyn bastaýy, ǵylymǵa bet buryp, aspırantýrada oqyp, kandıdattyq qorǵap, ǵylymı mekemede mamandyǵy boıynsha qyzmet jasaýy, otbasyn quryp urpaq ósirýi, ǵylym doktory dárejesin alyp, professor atanýy – osylaı jalǵasyp kete beredi. Bul kezeńdegi jyldar Ýahańdy azamat retinde qalyptastyrady, ǵalym retinde dúıim elge belgili etedi. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary qaı mamandyq salasy bolmasyn, ásirese, tarıh mamandyǵy boıynsha ǵylym doktory dárejesin ıelenip, professor ataǵyn alý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıtin. Al sondaı ataq-dárejege ıe bolǵandar keshegi Keńester odaǵy quramyndaǵy respýblıkalarda saýsaqpen sanarlyqtaı edi. Al avtonomııaly respýblıka mártebesi bar Qaraqalpaqstan úshin professor Ýahıt Hamzauly ǵylymdy uıymdastyrýshy taptyrmas kadr bolatyn.
«О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degenge saı, Ýahań Núkistegi barlyq materıaldyq jaǵdaıy men ózin syılaıtyn, qurmet tutatyn ǵylymı ortasyn qaldyryp, ómiriniń kelesi kezeńderin týǵan elimen baılanystyrýdy jón kóredi. Sol maqsatpen ol ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń basynda Qazaqstanǵa qaıtyp oralady. Aldymen Shymkenttegi joǵary oqý oryndarynyń birinde ustazdyq etedi de, 1973 jyly burynǵy S.M.Kırov qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetinde jańadan ashyla bastaǵan arheologııa jáne etnologııa kafedrasyna professor bolyp aýysady. Mine, sol kezden qazirgi kúnge deıin Ýahıt Hamzaulynyń ómiri Ulttyq ýnıversıtetpen, tarıh fakýltetimen, arheologııa jáne etnologııa fakýltetimen etene baılanysta keledi.
Ýahań atalmysh bilim ordasynda ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmet pen ǵylymdy uıymdastyrý isin qatar júrgizedi. Bul jyldar onyń ómirinde este qalarlyq qyzyǵy kóp jáne aýyz toltyryp aıtarlyq jemisi mol jyldar dep aıtsaq, qatelespeımiz. Ol jańadan ashylǵan arheologııa jáne etnografııa kafedrasyna meńgerýshi bolyp saılanyp, onyń aıaǵynan tik turyp ketýine, kafedranyń ǵylymı baǵytyn anyqtaýǵa, ǵylymı baılanystar ornatýǵa bar kúshin salady. Tarıh fakýltetine dekan bolǵan on jylda fakýltettiń damýy úshin ter tókti. Osy jyldary Ýahań naǵyz ǵylym qaıratkeri retinde tanylady. Ásirese, ulttyq arheologııaǵa sińirgen eńbegi ushan-teńiz.
Ýahańnyń basshylyǵymen tarıh fakýltetinde ashylǵan jáne áli kúnge deıin jumys istep turǵan arheologııa mýzeıi men qazaq halqynyń etnografııasy mýzeıiniń alar orny bólek. Bul mýzeıler ashyla salysymen ýnıversıtet pen fakýltet qonaqtarynyń kózaıymyna aınalǵanyn jurttyń bári biledi. Jyl saıyn qaladaǵy mektep oqýshylary top-tobymen kelip, osy mýzeılerdegi tarıhı eksponattardy qyzyqtap jatady.
Al endi professor Ý.H.Shalekenovtiń ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetine toqtalar bolsaq, 1985-1990 jyldary tarıh fakýltetiniń qazaq bóliminde oqyp júrgenimizde keıbir dáristerdi oqytýshylarymyz orys tilinde júrgizetin. Sebebi, olardyń tili ana tiline shorqaq bolatyn. Al semınarlarǵa qajetti ádebıetterdiń bári derlik orys tilinde edi. «Qazaq tili ǵylym tili emes, ol tilde monografııa, oqýlyqtar jazýdyń qajeti joq» degen keıbir ustazdarymyzdyń pikirlerin talaı ret estidik. Bul bizderge, qazaq tobynda oqıtyn stýdentterge qatty keri áser etetin. Sóıtip júrgende, professor Ý.Shalekenovtiń «Álem halyqtarynyń etnografııasy» atty qazaq tilindegi oqýlyǵy qolymyzǵa tıdi. Basqalarǵa bul oqýlyqtyń qalaı áser etkenin bilmeımin, dál ózime qazaq tiliniń ǵylym tili bola alatynyn, qazaqsha monografııalar men oqýlyqtar jazýǵa bolatynyn dáleldep berdi. Ǵalymnyń bul oqýlyǵy qazaq tiliniń bolashaǵy bar degen senimdi talaı stýdentterdiń sanasyna jetkizdi dep tolyq aıta alamyn.
Odan keıin de ustazymyzdyń «Qum basqan qala» atty monografııasy qazaq tilinde jaryq kórip, senimimizdi odan ári nyǵaıta tústi. Ýahańnyń sol kezdegi isin qazirgi kúnniń turǵysynan alyp qarasaq, qazaq tili úshin jasalǵan naǵyz erlik dep atar edim.
Professor Ýahıt Hamzaulynyń ǵylymı eńbekteri men ǵylymı kózqarastary týraly áńgimeleý óte qyzyqty jáne óte kúrdeli. Ustazdyq etken jyldary ol bizge Qazaqstannyń ońtústik óńirlerindegi qalalardyń paıda bolýynda soǵdylyq faktordyń róli basym bolǵan degen ústem pikirdiń qate ekendigin dáleldeýshi edi. Bul aǵaıymyzdyń bir jaǵynan, jas tarıhshylardyń tarıhı sanasyn teris pikirlerden ýlanýdan saqtasa, ekinshiden – el tarıhyna ulttyq múdde turǵysynan qaraýǵa beıimdeýi eken. Ýahań bul pikirlerin baspasózde ashyq aıtpasa da, óziniń oqyǵan dáristeri men júrgizgen semınarlarynda sanamyzǵa batyl jetkizetin.
Elimiz táýelsizdik alǵan kezde Ýahańnyń jasy jetpiske kelip qalǵan edi. Mektepte oqyp júrgenimizde ádebıetten beretin aǵaıymyz «Jetpiske kelgen Jambyldyń baǵyn Oktıabrdiń qyzyl tańy ashty» dep aıtatyn. Sol sekildi Ýahańnyń ǵylymdaǵy ekinshi tynysy táýelsizdikpen qatar ashylady. Osy jyldardan bastap onyń ómiriniń «tátti» dep aıtýǵa turarlyq kezeńi bastalady jáne jalǵasyp jatyr. Onyń ǵylymı izdenisteri dereý artyp, nátıjeleri monografııa túrinde jaryq kórip jatty.
Otan tarıhyna qatysty kóptegen eýrosentrıstik turǵyda túsindirilip kelgen tujyrymdarǵa alǵashqy soqqyny berýshilerdiń biri – professor Ý.Shalekenov boldy. «Qazaq halqy kóshpeli halyq bolǵan» degen burynǵy tujyrymǵa qarsy alǵash ret qarsy pikir aıqan jáne ol pikirin áli kúnge deıin dáleldep júrgen bir tarıhshy bolsa, ol ózimizdiń – Ýahań. «Qazaq órkenıeti» degen monografııasynda professor qazaq halqynyń sharýashylyǵy keshendi bolǵanyn dáleldep beredi. Mal sharýashylyǵynyń keıbir aýmaqtarda jetekshi ról atqarǵanyn joqqa shyǵarmaı, jekelegen óńirlerde sharýashylyqtyń basqa da túrleriniń joǵary deńgeıde damyǵandyǵyn naqty dálelderge súıenip tujyrymdady.
Jambyl oblysy, Shý aýdanyndaǵy Aqtóbe qalashyǵynda júrgizilgen arheologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde qalashyqtyń aty – ortaǵasyrlyq Balasaǵun qalasy ekenin talaı jerde dáleldedi jáne sol Aqtóbege arnap jeke bir monografııa shyǵarǵan da Ý.Shalekenov edi.
Táýelsizdik tynysyn ashqan ǵalym sońǵy jyldary kóne túrik taıpalarynyń shyǵý tegi men mádenıetine arnalǵan monografııasyn jaryqqa shyǵardy. Kelesi monografııasy Shyńǵys han taqyrybyna arnalǵan. Kitaptyń negizgi ıdeıasy Shyńǵys hannyń túrki halyqtarynyń basyn biriktirýshi ekendigin dáleldep kórsetýinde bolsa kerek.
Ýahańnyń tálim-tárbıesin kórgen shákirtteri únemi ol týraly erekshe maqtanyshpen áńgime aıtady. Ýnıversıtettiń tarıh, arheologııa jáne etnologııa fakýltetinde qyzmet atqaratyn qazirgi professorlar men oqytýshylar quramynyń bári derlik onyń shákirtteri bolyp sanalady. Al arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń ǵylym doktorlary, professorlar M.Eleýuly, Á.Tóleýbaev, J.Taımaǵambetov, A.Qalysh, B.Qalshabaevany jáne kafedranyń dosentteri men aǵa oqytýshylaryn Ýahańnyń «shekpeninen shyqqan» deýge bolady. Onyń Qazaqstandaǵy alǵashqy shákirtteriniń biri, belgili arheolog, ǵylym doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jasy búginde jetpiske taıap qalǵan Madııar Eleýuly ózi talaı ǵalymǵa ustaz bola tura, ol týraly sóz qozǵaǵanda áńgimesin «Ýahıt aǵaı» dep bastaıdy. Osy bir sózdiń astarynan ustazǵa degen úlken qurmet pen syıdy baıqar edik. Jambyldyń jasyna qaraı jaqyndap kele jatqan Ýahań zor deneli, tabıǵaty salmaqty, minezi baısaldy, peıili keń adam. Mándi de sándi, mazmundy da baıandy ǵumyrdyń bir syry osynda jatsa kerek.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA korrespondent-múshesi,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq
ýnıversıtetiniń professory.
ALMATY.