Toqtaǵul – jyrdyń jaryq juldyzy

Túrki jurtynyń altyn besigi – qasıetti qazaq jeri shattyq pen saltanat qushaǵynda. Uly Abaı eline úlken meıram – jyr meıramy keldi. Bul – Halyqaralyq túrki mádenıeti uıymy TÚRKSOI sheshimimen 2014 jyl qyrǵyzdyń uly aqyny, oıshyl, kompozıtor Toqtaǵul Satylǵanov jyly bolyp belgilenýine baılanysty mereıtoılyq sharalar. Bıyl týǵanyna 150 jyl tolyp otyrǵan aqıyq aqyndy eske alyp, talantyna taǵzym etýge arnalǵan merekeniń túp qazyǵy aýyly aralas, qoıy qoralas, túbi bir qyrǵyz aǵaıyn jerinde sán- saltanatymen bastalǵan tolaǵaı tulǵanyń eki halyqqa da ortaq ekeni, eki halyqtyń da maqtan eter perzenti ekendigi. Biz jyr júıriginiń gýmanıstik uly murattarǵa qyzmet etetin ozyq oıly óleńderi júz elý jyldan keıin de el esinen ketpeı, baýyrlas elderdi toǵystyryp, ádebıet meıramyna, dostyq pen jarastyq meıramyna aınalǵanyn erekshe maqtan etemiz. Toqtaǵul aqyn esimin bizdiń elimizde jaqsy biledi. Jyr alyby qyrǵyz elinde qalaı qurmettelse, qazaq halqy úshin de sonshalyqty qasterli. Osydan bir jarym ǵasyr buryn Osh oblysynyń qazirgi Toqtaǵul aýdanyndaǵy Ketmen-Tóbe alqabynda ómirge kelgen aqyn jastaıynan halyq folklorynan sýsyndap ósti. Anasy Burmanyń kóptegen ertegi-ańyzdardy bilip, joqtaý jyrlaryn shyǵarýy, ákesi Satylǵannyń óziniń jeke ánderin oryndaǵan talant qyrlary áser etse kerek, Toqtaǵul on eki jasynan sýyrypsalma aqyndyǵymen erte tanylyp, taban astynda óleńder shyǵarady, qomyzda oınap, jıyn-toılarda ónerin kópshilikke pash etedi. Esenaman, Náken, Chondy, Sartbaı sııaqty ataqty aqyndardan úlgi alady. On segizinde aıtysqa túsip, búkil qyrǵyz eline tanylady. «Joqshylyqtyń kesirinen», «Baspanam Qabaq jer boldy» atty alǵashqy óleńderinde turmysta kórgen zardabyn aıtyp, jeke taǵdyr taýqymetin jyrǵa qosady. Balań jigit shaǵynda shyǵarǵan «Súıim­­qan», «Nasylqan», «Alymqan», t.b. ǵashyqtyq sarynǵa qurylǵan jyrlary keıin qyrǵyz mahabbat lırıkasynyń klas­sıkalyq úlgilerine aınaldy. «Bes qaban» atty satıralyq týyndysy men «О́sim­qor Chaqyrbaı», «Dotqanbaı asynda jyr­lanǵan jyr», «Muratbek», «Eshen qalpe» jyr­larynda ashkóz baı-manaptar men dúnıe­qońyz dinbasylardy ashy tilmen ájýa­laıdy. Al tereń oıly, ómirsheń tebi­re­niske toly «Nasıhat», «Terme», «Úlgi jyrlar», «Danalyq jyrlar», «Túzý jol­dan shyqpaǵyn», «Rahatta ómir súr», «Ne qyzyq» jáne t.b. shyǵarmalarynda tirshi­lik mánin, ımandylyq murattary men jan tazalyǵyn, jasampaz eńbekti jyr­lady. О́zi ómir súrgen qoǵam shyndyǵyn esh búrkemelemeı aıtyp, zaman ádiletsizdigi men keleńsizdikterin aıaýsyz synaǵan týyndylary jergilikti bıleýshilerdiń ashý-yzasyn týdyryp, aqyn qýdalaýǵa túsedi. 1898 jyly patshalyq otarlaý júıesine qarsy Mádáli ıshan bastaǵan qozǵalysqa qatysqan Toqtaǵul sonshalyqty aýyr qylmysy bolmaǵanymen, burynnan óshi bar keıbir manaptardyń jalǵan aqparymen ólim jazasyna kesiledi de, sońynan jıyr­ma bes jylǵa Sibirge jazasyn óteýge ji­beriledi. Alys jaqqa ketip bara jatyp «Qosh bol, ana», «Qosh bol, halqym» at­ty otan­­­shyldyq rýhtaǵy óleńderin shy­ǵa­ra­dy. Sibirde aıdaýda júrip, adam tózgisiz azapty jyldaryn ótkerse de, qaıtpas qaısar aqyn taǵdyryna moıymaı, óleńin ómirine serik etedi. Sibir shyrshasyn baltamen shaýyp, kúndiz-túni birdeı sarnaıtyn qomyz aspabyn jasap, tirshilik túıtkilderin jyr etedi, baı-manaptar men túrme aıdaýyldaryna óshpendiligin, jan kúızelisin baıandaıdy. Munda ol ýaqytyn bos jibermeıdi. Orys tilin úırenip qana qoımaı, saýatyn ashady, aıdaýda júrgen ozyq oıly orys zııalylarymen etene jaqyn aralasýy kóptegen jaılardan kózin ashady, bul onyń elin azat etý jolyndaǵy oılaryn shıryqtyra túsedi. Sibirdiń ıt tumsyǵy ótpes qalyń ný ormany men qatal tabıǵaty aıasynda onyń «Taýdy aınala ushqan búrkit», «Osyndaı ma suraǵyń?», «Azapqa tústi ómirim», «Tutqynnyń jyry», «Qamaýda» jáne basqa ómir qaıshylyqtaryna úńilgen, zaman tylsymdaryn ashqan syrly da muńly, ǵıbratty óleńderi týyndaıdy. 1902 jyly qasyndaǵy orys joldas­tarynyń kómegimen tutqynnan qashyp shyǵyp, qazaq dalasy arqyly jaıaý-jalpy jol júrip, bir jyldan astam ýaqyttan keıin Alataýdaǵy atamekenine oralady. Osy saparynda «Qazaq jerindegi jyr» atty kólemdi tolǵaý jyryn shyǵa­ra­dy. Elge kelgendegi «Týǵan jermen qaýysh­­­­­qanda», «Armysyń, súıikti hal­qym!», «Aman-saýsyń ba, týǵan anam?» sııaqty óleń jyrlary týǵan jerge degen saǵynysh pen tereń syrǵa toly. «Barpy aqynmen kezdeskende», «Dıirmenshi Janalynyń úıinde» óleńderinde aqyn patsha bıliginiń qurdymǵa ketip, jańa ómir ornaıtyndyǵy týraly kóregendik tanytady. Aqynǵa ósh bolystar kúresker aqynnyń týrashyl jyrlarynan qaýiptenip, ony Namangan túrmesine otyrǵyzady. Alaıda, Ońtústik Qyrǵyzstan men Talas alqabynyń jurtshylyǵy súıikti aqynyn jaqtap óre túregelip, bılik oryndary ony bosatýǵa májbúr bolady. Keńestik kezeńde aqyn jańa ómirdi jyrǵa qosqan birneshe óleń-jyrlar shyǵardy. Jas shaǵynda bastan keshken azap zardaptarynan densaýlyǵy kúrt tómendep, 1930 jyly ómirden ótedi. Artynda baı murasy: ólmes óleńderi men órnekti án-kúıleri qalǵan úlken daryn ıesi: «Qyzyl tilim sóılesin, Qyzyl til jalǵyz kem soǵar, Qomýzym qosa gýlesin! Qaıran Toqań, kóz jumsa, Qaırylyp kelip kim qarar Qara sham basqan múrdesin?.. Halqymnan ketsem qaıǵyrman, Qalyń jurtym gúldesin!» – dep qyzyl tilin sóıletip, qomyzyn qosa gýletip ómirin óleń-jyrmen, án-kúımen órnektep ótkizgen daraboz aqyn sońǵy demi bitip bara jatyp: «Elimnen ketsem ókinben, Erkindep elim gúldesin!» – dep óleti­ni­ne qaıǵyrmaı, týǵan halqynyń tileýin tilep, erkin el bolýyn arman etken. Jyr júırigi aıtys ónerinde de aldyna jan salmaǵan. Onyń Eshmámbetpen, Qa­lyqpen, Álimqulmen, Barpyqpen sóz saıystary aıtystyń ozyq úlgileri qata­rynda atalyp, bul janrdyń klas­­­­sıka­lyq deńgeıge kóterilýine zor úles qos­ty. Jyr jampozy qyrǵyz epos­taryn jat­qa bilip, sheber oryndaı bilgen. «Ja­nym – Baıysh», «Sarynjı- Bókeı», «Kedeı­kan», «Qurmanbek», «Narıkkan», «Shyr­dakbek», «Oljabaı men Kishimjan» jyr­­­laryn tamasha oryndaýshy retinde tanylǵan. Segiz qyrly, bir syrly talant ıesi Toqtaǵul jyrshylar men qomyz­shy­lardyń ulyq ustazy retinde óz mek­tebin qalaǵan. Qalyq, Korgol, Alym­qul, Ataı uly aqynnan tikeleı tálim alyp, ózderi de basqalarǵa ıgi yqpalyn tıgizedi. «Sheshendik sózge qyrǵyzda bas báıgeni bermegen sáıgúlik» Toqtaǵul jyrshylyq, aqyndyq talantymen elge qalaı tanylsa, óz janynan kúı shyǵarǵan asqan qomyzshy retinde de belgili bolǵan. «Botaı», «Toǵyz qaırym», «Qyz kerbez», «Choń kerbez», «Myrza kerbez», «Mın qııal» sııaqty ataqty kúılerin shyǵarǵan. 1928 jyly mýzyka zertteýshi ári jınaý­shy A.V.Zataevıch uly kompozıtordyń 18 kúıin notaǵa túsirip alyp, 1934 jyly Máskeýde shyqqan «Qyrǵyzdyń aspaptyq 250 kúıi jáne áýenderi» jınaǵynda jarııalaǵan. Dara darynnyń án-kúıleri qyrǵyz kásibı mýzykasynyń qalyptasyp damýyna qosylǵan úlken úles bolyp tabylady. Jaqynda ǵana Astanada ótken shyǵarmashylyq konsertinde kúı oryndaýdyń asqan sheberi Janǵalı Júzbaı erekshe shabyt ústinde keń jaılaýda kósile kóshken kóshpendilerge ortaq muńdy qozǵap, Toqtaǵuldyń álgi «Toǵyz qaıyrymynyń» bireýin qaıy­ryp, jurtshylyqty bir serpiltken edi. Uly aqyn qazaq pen qyrǵyz halyqtary dostyǵynyń jarshysy boldy. «Qazaq jerindegi jyr» tolǵaýynda: «Sálem berem jalpyńa – Bir týǵan qazaq halqyna!» – dep aqyn óz basynan ótken taýqymetin «Aǵaıyn qazaq halqyma, Aryzymdy aıtyp qaıtaıyn» degen óleń joldarymen tizbektep, qazaqqa muńyn shaǵady, eldik-erkindik murattaryn tilge tıek etedi. О́zine jaqsylyǵy tıgen el jaqsylaryn jyrǵa qosyp, «El ekenbiz áýelden, Qyrǵyz-qazaq bir týǵan» dep týysqan eki halyqtyń myzǵymas birligin aıta kele: «Rızamyn qazaq halqyna Uzaqbaı men Súleımen, Jamanbaı, Jáke bir týǵan Qudaı meni ońdyrmas Qasıetińdi umytsa», – dep júrek­jar­dy yqylasyn bildiredi. Aqyn qazaqtyń ataqty aqyndarymen etene jaqyn aralasqan. Oǵan onyń jyr alyby Jambylmen, aqyn-kompozıtor Kenenmen, aıtys aqyny Úmbetálimen dostyǵy kýá. Qyrǵyz eline jıi qatynaǵan Jambyl kezekti bir saparynda: «Aıdaýdy kórgen Toqtaǵul, Baılaýdy kórgen Toqtaǵul, Zyndandy kórgen Toqtaǵul, Muń-zardy kórgen Toqtaǵul, Qol, aıaǵy kisenmen Qınaýdy kórgen Toqtaǵul, Qaıda eken sol Toqtaǵul!...» – dep talantyna súısingen qadirli dosy Toqtaǵuldy izdeıdi. Eki aqynnyń alǵashqy kezdesýi 1912 jyly qyrǵyzdyń Úlken kebin degen keń jaılaýynda ataqty manap Shabdanǵa berilgen asta ótedi. Bul týraly asqa kýá bolǵan orystyń etnograf-ǵalymy S.Dmıtrıev óziniń «Izvestııa ımperatorskogo rýsskogo geografıches­kogo obshestvo» basylymynyń 1912 jyly shyqqan HI tomynda jarııalanǵan maqalasynda: «Pishpek ýezinde ótkizilgen Shabdan Jantaevtyń asyna...nebir talantty aqyndar keldi. Olardyń ishinde eń ataqtylary Jambyl, Qalmyrza, Toqtaǵul, О́mirzaq, Kenjeqara edi. Olardyń jyrlary esh jerde jazylyp alynbaǵan. Tańnyń atysy, kúnniń batysy tasqyndaı sapyryp, damylsyz jyrlaǵan aqyn-jyrshylardyń tabıǵatyna, bolmysyna qaıran qalasyz», dep tańǵalyp jazǵan edi. Mine, osy asta ustazy Jambyl men zamandasy Kenennen keıin Úmbetáli ózine jyr kezegi tıgende aqpaly termesine Toq­­taǵuldy qosqanda bir qyrǵyz begi úıge kirip kelip, ol: «aıypker, qashqyn» eken­di­gin aıtyp, Toqtaǵulǵa tap beredi. Sonda Jam­byl Toqtaǵuldy janyna shaqyryp alyp: «Keldiń be, aqıyǵym alys jerden, О́tipsiń samǵap ushyp, asqar belden. Almas pyshaq qap túbinde jatpas degen, Han tóri aınalmaı ma sendeı erden. Er ǵana elin tabar izdep júrip, Júrse de ǵumyrynda qorlyq kórip. Qulandaı-aq buǵaýyn úzip qashqan Jetipsiń endi mine elge kelip...» – dep qushaǵyn jaıyp, qasynan oryn bergen sátte álgi manap endi qazaq aqynyn tildegende daýdan da, jaýdan da beti qaıtpaǵan Jambyl jyraý ekilene túsip, jelisi uzaq jyrmen tókpelep beredi, «Aqyndy aqyn tanıdy, Sóz qadirin ańdaıtyn», dep aqyndyq ónerdi bıikke kóteredi. Sonda jas jaǵynan úlken aqyn aǵasyna Toqtaǵul rızashylyǵyn óleń joldarymen bildirgen: «Qazaqta Jambyl sen ediń, Shalqyp jatqan kól ediń. Tasyp jatqan sel ediń, Toqtaǵulyń men edim, Qaı qyrǵyzdan kem edim? Qarsy bolǵan manappen, «Itjekkendi» kórgemin. Qyspaǵynda júrsem de, О́leń boldy ermegim...», – dep terme tolǵaýyn aǵytqan eken. Bul kezdesý de eki aqynnyń dostyqqa adaldyǵyn, bir-birine degen zor qoshemetin aıǵaqtaıdy. Kenen aqyn da Toqtaǵulmen úlken jıyndarda, as-toılarda kezdesip, osylaı aǵaly-inili qarym-qatynasta bolǵan. О́ziniń «Meniń ustazdarym» atty óleńinde: «Aqyndardyń dúldúlin sonda kórdim, Daýysyn estip Jákeńniń kúmbirlegen. Qyrǵyzdyń Toqtaǵul men Qalmyrzasy, Eliktirip áketti jyrymenen», – dep Toqtaǵul talantyna tánti bolyp, úlgi tutqan. Qazaq ǵalymdary da qyrǵyz aqyny­nyń shyǵarmashylyǵyna joǵary iltıpat bildirgen. «Manas» jyryn qyzǵyshtaı qorǵap, qundy ǵylymı eńbek jazǵan Muhtar Áýezov Toqtaǵul talantyna «qyrǵyzdyń dana aqyny» dep joǵary baǵa berip, «halyqtyq qazynadan órbip-ósken, óz jyrlaryn halyqtyń shynymen, syrymen sýarǵan Toqtaǵul» dep aqyn poezııasynyń halyqtyq negizin atap ótken. Al akademık Qajym Jumalıev 1966 jyly shyqqan «Sóz zergerleri» atty jınaqta túrki jáne parsy poezııasynyń klassıkteri qatarynda Toqtaǵul poezııasy týraly arnaıy maqala jazdy. Aqyn armany oryndaldy. Egemen el atanǵan Qyrǵyz Respýblıkasy qazir táýelsizdigin nyǵaıta túsýde. Týǵan Otany da aıaýly aqynyn árkez áspetteıdi. Eldegi elektr jaryǵyn óndirýshi negizgi sý qoımasy, ulttyq fılarmonııa aqyn esiminde. Uly tulǵa atynda qanshama mektep, eldi meken attary bar. Júz somdyq banknotada Toqtaǵul beınesi jarqyrap kórinedi. Bas aqynǵa kórsetilgen qurmet degen osy bolar! Serikqazy QORABAI, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bóliminiń meńgerýshisi. ALMATY.