Eksporttaǵy esebimiz túgel

Kez kelgen elge eksport tabys ákeledi. Sondyqtan kóptegen memleket eksport pen ımporttyń ara qatynasyn teńestirýge tyrysady. Al ımportqa táýeldi Qazaqstan úshin eksporttyń ulǵaıýy – aıtarlyqtaı jetistik. ERI sarapshylarynyń aıtýynsha, munaı, metall jáne aýyl sha­rýashylyǵy ónimderiniń turaqty joǵary baǵasy Qazaqstanǵa 5 aı ishinde 34,2 mlrd dollar eksporttyq túsim ákelgen. Bul – ótken jylǵy bes aıdaǵy kór­set­kishten 59%-ǵa nemese 12,7 mlrd dollarǵa artyq.

Qazaqstannyń eksporty shı­ki­zattyq emes taýarlardyń satylymy esebinen ósken. Atap aıt­qanda, eksporttyń ulǵaıýyna da mu­naıdyń úles salmaǵy basym – 91% nemese 9,6 mlrd dol­­lar. Odan keıingi orynda ferro­qorytpalar – 61% nemese 529 mln dollar, mys katodtary – 25% nemese 318 mıllıon dollar, bıdaı – 61% nemese 322 mln, ýran 2,6 ese kóp eksporttalǵan, odan kelgen paıda 497 mln dollardy quraǵan. Al kúkirttiń syrtqy elderge saty­lymy 3,3 ese kóbeıip, 238 mln dollar bolǵan.

Osy taýardyń bári el eks­portynyń 90%-ǵa deıin ulǵaıýyn qamtamasyz etip, jıyn­tyǵynda 11,5 mlrd dollar ósimdi kór­set­ken.

Sondaı-aq un (+135 mln dollar), kúkirt (+238 mln dollar) jáne suıytylǵan gaz (+94 mln dollar) eksportynyń kólemi óskenin de atap ótken jón.

Eksporttyq taýarlar ne­gi­zinen Italııaǵa (2,9 mlrd dollar), Qytaıǵa (1,5 mlrd dollar), Ońtústik Koreıa (1,3 mlrd dollar) men Túrkııaǵa (1,1 mlrd dollar) jóneltilgen.

Ekonomıst-sarapshylardyń aıtýynsha, taýarlardy Eýro­pa­lyq odaqqa jetkizý 5,8 mlrd dol­larǵa jáne Azııa elderine 5,2 mlrd dollarǵa ósken. Bul eki baǵyt qazaqstandyq eksporttyń 87% ósimin qamtamasyz etken. Ese­sine, elimizdiń Eýrazııalyq eko­no­mı­kalyq odaq elderine eksporty qańtar-mamyrda 0,9%-ǵa tómen­degen.

Al 2022 jylǵy qańtar-mamyr­da Qazaqstanǵa ımport 14,4%-ǵa ósip, 17,1 mlrd dollar­dy quraǵan. Buryn bizde ımport ósimi aralyq taýarlar men óndi­ris quraldarynyń esebinen bol­sa, qazir halyq tutynatyn taýar­lardy syrttan ákelý basym­dyqqa ıe bolyp otyr. Tutyný taýar­larynyń ımporty azyq-túlikten (úlesi – 28%) jáne azyq-túlikke jatpaıtyn (úlesi – 72%) ónim­derden turatyny belgili. Qazirgi tańda sońǵysynyń bási basym tur. Ulttyq banktiń máli­metinshe, tek byltyrǵy 9 aı ishinde azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy jetkizý 2020 jylmen salystyrǵanda 25,9%-ǵa já­ne daǵdarysqa deıingi 2019 jyl­ǵa qaraǵanda 30,7%-ǵa ósip, 6,3 mlrd dollardy quraǵan. Iport­tyń eń úlken ósimi Reseı­den, О́zbekstannan jáne Japo­nııa­dan kelgen. Bul memleketter­den negizinen avtokólikter tasy­maldanǵan, onyń ımporttyq kó­lemi 1 mlrd dollarǵa jetken. Odan keıin Qytaı tur, bul elden aıaqkıim kóp ákelinipti.

Sondaı-aq bıyl avtomobıl­derge arnalǵan shanaqtar, ól­she­nip satylatyn dárilik zattar, mys kenderi men konsentrattar, qara metaldan jasalǵan ózge de buıymdar, ártúrli bólshekter syrttan kóp tasymaldanǵan. Sonyń esebinen ımport ósip otyr.

Elimizde ımportqa táýeldilik deń­geıin tómendetý boıynsha bi­rqatar jumys qolǵa alyn­ǵan. Osy baǵytta shet memleketterdiń ozyq tájirıbesi de zer­delen­di. Indýstrııa jáne ın­fraqu­rylymdyq damý mınıstri Q.О́s­kenbaev Úkimet oty­rysynda Importty almasty­rýdyń 2025 jylǵa deıingi baǵ­dar­lamasy ázirlenip jatqanyn aıtqan edi. Onyń sózine qara­ǵanda, mınıstr­lik ımportty almas­tyrýǵa basa nazar aýdara otyryp, óńdeý óner­kásibin damytý múm­kindik­terine saraptama júrgiz­gen. О́ńir ákimdikterimen birlese júr­gizgen jumys nátıje­sinde daıyn ónimdi eksporttaýǵa baǵyttalǵan ınves­tısııalyq jo­­balar pýly ázir­lenipti. Ol tizimge 700-ge jýyq joba kirgen. Mınıstrdiń aıtýynsha, olardyń 286-sy – ımportty almastyratyn negizgi jobalar. Bıyl 165 joba iske qosylsa, qalǵan 498 joba 2023 jyldan bastap 2026 jylǵa deıin júzege asyrylmaq.

Mınıstrliktiń habarlamasyna sensek, jobalardy iske asy­rýdyń nátıjesinde barlyǵy 9,1 mlrd dollar kólemindegi ónim almastyrylady, shıkizattyq emes taýar eksportynyń ósýi 17,2 mlrd dollardy quraıdy. Sony­men qatar jospar boıynsha ferroqorytpalardy álem­dik eksportta ekinshi orynǵa shyǵarý, bolat ımportyn 75%-ǵa qysqartý, maqta óńdeýdi 100%-ǵa deıin arttyrý, sondaı-aq eden jabyndary men geosıntetıka ımportyn 25%-ǵa almastyrý kózdelip otyr.