Kómirimen áıgili rekordsmen qala Ekibastuzdy súreńsizdik jaılap tur. Shahardaǵy kópqabatty turǵyn úıler aldaǵy qaqaǵan qysta jylýsyz qalýy ábden múmkin. Sebebi ondaǵy jalǵyz jylý-elektr ortalyǵy tehnologııalyq turǵydan ábden tozyp, qazandyqtary qaýsap, qulaǵaly tur. Al kásiporyn ıeleri óndiristi jańartýǵa qarjy salmaq túgili, óz qyzmetkerleri aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershiligin oryndaı almaı otyr. Bul keleńsiz jaǵdaı – 140 myńnan asa turǵyny bar qala úshin dabyl qaǵarlyqtaı másele. Túıtkildiń túıinin tarqatýǵa Úkimet deńgeıinde aralaspasa, qaqaǵan qysta úlken apat oryn alýy ǵajap emes.
Petropavldyń jolyn qushpasyn...
Ekibastuz jylý-elektr ortalyǵy – óńirdegi eń kóne energetıkalyq nysandardyń biri. Qurylysy osydan 70 jyl buryn Ekibastuz GÝLAG-ynda jazasyn ótegen «saıası qylmyskerlermen» qolǵa alynyp, 1962 jyly tolyq tapsyrylǵan. Alǵash qurylǵan ýaqytta da úlken kedergilerge kezigip, sý tapshylyǵyna tap kelgen. Kóp ýaqyt tehnıkalyq sýdy kádimgi sısternamen tasyp kelgen kásiporyn keıin Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasynyń salynýymen bul mashaqattan qutylady.
Táýelsizdik jyldary bul ortalyq birneshe ınvestordy aýystyryp úlgerdi. Qoldan-qolǵa ótip, aqyr aıaǵy «Ortalyq Azııa elektr energetıkalyq korporasııasy» quramyna enetin «Pavlodarenergo» AQ menshigine ótip tyndy. Alaıda óńirdiń energetıka salasyndaǵy bul alpaýyt kompanııa ekibastuzdyq jylý beretin kásiporyndy ońdyrmady. Negizinen bul stansa jylý men elektr energııasyn óndiredi. Odan shyǵatyn barlyq qýat qala qajettiligi úshin jumsalatynyn aıtý kerek. Jeke tutynýshylar men zańdy tulǵalardan jylý men elektr jaryǵy úshin túsetin tólemaqy, tólemaqy bolǵanda aı saıynǵy mıllıondaǵan qarajat aksıonerlik qoǵamnyń qaltasyna quıylady. О́kinishke qaraı, ol somany eshkim tap basyp aıtyp bere almaıdy. Jeke kompanııanyń basshylyǵy bul qarajattyń kólemin qupııa túrde ustap, syr shashqysy kelmeıtininde de bir gáp jatqan syńaıly.
Búginde Ekibastuz JEO-da aldaǵy qysqa qazandyqtar men týrbınalardy, tehnologııalyq jelilerdi daıyndaý jumystary júrgizilip jatyr-mys. Alaıda jaqynda oǵan arnaıy barǵan jergilikti máslıhattyń depýtattary jaǵasyn ustap qaıtypty. Jaı kisi bosaǵasyn attap basa almaıtyn strategııalyq nysannyń ishi shynymen kóńil qulazytarlyqtaı desedi. Ondaǵy qaýsap turǵan qazandyqtar, ıterip qalsa qulaıtyndaı jaǵdaıǵa jetken ishki tehnologııalyq jeliler, halyq qalaýlylarynyń báteńkesine jabysqan shań-tozań barǵandardy qatty shoshytypty.
Ekibastuz qalalyq máslıhatynyń depýtaty Arman Ámirǵalınovtiń sózine súıensek, «Kásiporyn tozýdyń eń sońǵy sheginde tur. Eger jaǵdaı qazirgi turǵydan ózgermese, bizdiń JEO Petropavl- daǵy JEO-2-niń kebin qushatyny anyq».
– Bul ortalyqtyń ishki tirshiligine qatysty kúmándarym rastaldy. Kásiporynda aǵymdaǵy jóndeý jumystary óte baıaý, josparlanǵan sharalardyń nebári 20 paıyzy oryndalǵanyn estip bildik. Ekinshiden, jóndeý jumystaryn júrgizetin merdigerlerdiń barlyǵy anyqtalmaǵan. Sebebi kompanııalardyń kóbi atqarǵan jumysy men kórsetken qyzmeti úshin buǵan deıin jylý ortalyǵynan aqshasyn ala almaı, sarsańǵa salynypty. Odan myqtap sabaq alǵan jergilikti qurylys-montajdaý fırmalary endi ol jaqqa attap basqysy kelmeı otyrǵanǵa uqsaıdy. Tipti barlyq josparlanǵan jóndeý jumysy tolyq atqarylǵan kúnniń ózinde de qysqa nebári 7 qazandyq daıyn bolatyn kórinedi. Qys sýyq bolsa, bul kólemdegi qazandyqtardyń shamasy qalany jylýmen durys qamtýǵa jetpeıdi, – deıdi A.Ámirǵalınov.
Onyń ústine, shahardaǵy jylý jelileriniń jaǵdaıy da tym aıanyshty. Barlyq jylý qubyrynyń 89 paıyzy tozyp, shirip tur. Qudaı betin aýlaq qylsyn, aldaǵy qysta qys kárine minip, saqyrlaǵan sary aıaz aptalap turyp alsa, kónergen qubyrlardyń shydas beretinine eshkim kepil emes. Osy ýaqytqa deıin nebári 500 metr qubyr aýystyrylyp, 3 myń metrge jýyq jeli aǵymdaǵy jóndeýden ótken. Aǵymdaǵy jóndeý qubyrdy jańartý degen sóz emes, eskisin jamap-jasqaý ekenin zeıindi adam birden túsiner. Al onsyz da ishi-syrty totyǵyp, ıneniń ushyna iligip turǵan jeliler sál múmkindik berilse sańylaý tabýǵa daıar turatyny aıdan anyq.
«Ekibastuzjylýenergo» JShS-nyń bas dırektory Pavel Melnıchýk bý jáne sý jylytý qazandyqtaryn jóndeý shynymen nashar júrip jatqanyn moıyndaıdy. Máselen, №12 qazandyqtaǵy jumystar nebári 46 paıyzdy, №13 qazandyqta 39 paıyzdy qurasa, №6 qazandyq boıynsha belgilengen sharalarǵa merdiger múlde kirispepti. Taǵy bir qazandyq boıynsha merdiger tabylmaı otyr. Jumystardyń kesteden keshigýiniń sebepteri ártúrli deıdi. Iаǵnı qajetti qural-jabdyqtar der kezinde jetkizilmegen, materıaldar baǵasy únemi qubylyp turatyndyqtan, kelisimsharttardy qaıta-qaıta buzýǵa týra kelip tur. Aldaǵy qysqa joǵaryda atalǵan qazandyqtardan bólek taǵy 3 qazandyqty talapqa saı etý kerek. Alaıda bul nysandarda jumystyń qashan bastalatynyn bas dırektordyń ózi tap basyp aıta almaıdy. Anyǵy, kásiporyn basshysynyń ózi qysqa ázirlik sapasy ótken jylǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı tómen bolaryn moıyndap otyr. «Pavlodarenergo» AQ-nyń ekibastuzdyq enshiles kompanııaǵa múlde janashyrlyq tanytpaıtynyn da emeýrinmen jetkizdi. Mysal úshin, eńbek uıymy qazirgi ýaqytta qyzmetkerlerine avans berýge jáne salyqtardy tóleýge 75 mln teńge taba almaı, sharq uryp otyr.
Baıtal túgil, bas qaıǵy
Eń soraqysy, kásiporynnyń ózge eńbek uıymdary aldyndaǵy qaryzy da qordalanyp, jyldan-jylǵa ulǵaıýda. «Gorvodokanal» men «Bogatyr Kómir» kásiporyndaryna júzdegen mln teńge bereshek eken. Kásiporynnyń kórsetken qyzmeti úshin bıýdjettik uıymdar men tutynýshylar jalpy somasy 500 mln teńgege jýyq qaryz bolyp shyqty. Biraq onyń jýyr ýaqytta qaıta qoıýy da kúmándi.
Shahardaǵy «Otarqa» gazetiniń jazýynsha, taıaýda qalalyq máslıhat depýtattary kezekti ret kásiporynǵa baryp, ujymmen kezdesý ótkizgende qarapaıym jumyskerlerdiń shaǵymy aıtylǵan. «Qubyr qaptaýshy Raıgúl Ýmıeva eńbek etýge jaǵdaı jasalmaǵanyna, eńbekaqynyń tómendigine shaǵyndy. Taǵy bir jumysker jumys ornynyń lastyǵyn, shań-tozań jutyp ázer tynystaıtyndaryn aıtty. «Baqsaq, baqa eken» degendeı, zııandylyǵy úshin beriletin sút 2 aıdan beri qolǵa tımepti, jeke qorǵanysh quraldaryn kórýden qalǵan. Amaldyń joqtyǵynan paıdalanylǵan quraldardy jýyp, qaıta kıedi eken. Muny estigen halyq qalaýlylary bas shaıqasa, depýtat Serik Makarov: «Eńbekti qorǵaýǵa jaýapty adam jumysty toqtatpaı qaıda qarap júr?» dep suraý salyp edi, Marına Rýsınova: «Aıtylǵan sózdiń bári aqıqat. Mundaıda jumys toqtatylýǵa tıis. Alaıda oǵan basshylar ruqsat bermeıdi», dedi», dep jazady qalalyq gazet.
Osyndaıda halqymyzdyń «Baıtal túgil, bas qaıǵy» degen naqyly eriksizden eske túsedi. Jumyskerlerin qarapaıym qorǵanysh quraldarymen qamtamasyz ete almaı otyrǵan kásiporyn basshylyǵyna «óndiristi jańartyńdar» dep talap qoıý qanshalyqty qısyndy?
Bilgenimizdeı, búginde jylý ortalyǵyndaǵy eńbekaqynyń azdyǵynan jumyskerler de kóp turaqtamaıdy eken. Al kompanııa basshylyǵy bul tyǵyryqtan shyǵý úshin qoldanystaǵy jylý jáne jaryq tarıfterin kótereıik dep usynys tastaǵan. Bul usynysty qalalyq máslıhattyń depýtattary qabyldamapty. Onsyz da kópshilik tutynatyn taýarlar ústi-ústine qymbattap, keıbir qyzmet túrleri aspandap bara jatqan ýaqytta tarıfti ósirý qısynǵa kelmeıtin, jurtshylyqtyń ashý-yzasyn týdyratyn qubylys ekenin halyq qalaýlylary jaqsy túsinip otyrǵanǵa uqsaıdy.
Eń utymdysy – memleketke ótkizý
Osy kúrdeli másele boıynsha oblystyq máslıhat depýtaty, «Atameken» óńirlik kásipkerler palatasynyń dırektory Serik Sádýqasovty áńgimege tarttyq. Serik Telmanuly jaqynda Ekibastuzǵa baryp, ortalyqtaǵy jaǵdaıdy óz kózimen kórip qaıtqan.
– Shynyn aıtaıyn, jaǵdaı óte alańdatarlyq. Maman retinde baıqaǵanym, Ekibastuzdaǵy JEO qysqa ázirge daıyn emes. Ondaǵy jóndeý jumystary qarjynyń nemese qajet bólshekterdiń joqtyǵynan toqtap tur. Kezinde men kóp jyl Ekibastuz qalasynda turdym. Dál osyndaı kúrdeli jaǵdaı birinshi ret kezdesip otyr. Kásiporyn jergilikti bıýdjetten jyl saıyn mıllıondaǵan sýbsıdııa alatynyn burynnan biletinmin. Alaıda dál osyndaı kúıge túsedi dep kim oılaǵan. О́ndiristegi 10 qazandyqtyń nebári 7-eýi ǵana bıyl qysqa daıyn bolady delindi. Ol qalany jetkilikti jylý parametrlerimen qamtýǵa jetpeıtini belgili. Seriktestik dırektory Karl Veberdiń pikirinshe, bul tyǵyryqtan shyǵýdyń birneshe joly bar. Birinshisi, «Ortalyq Azııa elektr energetıkalyq korporasııasy» mıllıardtap qarajat tógip, óndiris tehnologııasyn tolyq jańartýy kerek. Ekinshi joly – memleket menshigine qaıtarý. «Pavlodarenergo» AQ kásiporynnyń aktıvterin nólge baǵalap, ony qazir tegin bere salýǵa daıar tur. Menińshe, memleket balansyna berilgen kúnniń ózinde de jaǵdaı birden ońalyp ketpeıdi. Aıaqqa turǵyzý úshin keminde 3 jyl ýaqyt kerek. Al JEO-ny jańartýǵa jumsalatyn qarajatty Ekibastuz qalasy túgili, oblystyq bıýdjet te taýyp bere almaıdy, – deıdi S.Sádýaqasov.
Sondyqtan eń durys joly bul máselege Energetıka mınıstrligi aralasyp, nysandy tolyqtaı «Samuryq-Qazyna» ıeligine berý kerek dep sanaıdy depýtat.
Al dırektor K.Veberdiń ózi JEO 2022-2023 jylǵy jylytý maýsymyn birdeńe qylyp atqaryp shyǵar, al kelesi jyly nysan jumys isteıdi degenge senimdi emes ekenin ashyq túrde jetkizdi.
О́tken aptada oblystyq tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti departamentiniń basshysy Ibragım Tangıevpen kezdesýde «Ekibastuzjylýenergo» JShS-nyń basshylyǵy qojaıyndary ortalyqty basy bútin tegin bere salýǵa kelisetinderin taǵy bir márte rastady. Buǵan deıin qala bıligi kásiporyndy ózgege satý týraly usynyspen birneshe márte shyqqan. О́z aktıvterin 11 mlrd teńgege baǵalap kelgen seriktestik búginde shynaıy qunymyz 500 mln teńge dep moıyndap otyr. Aýdıttik tekseris júrgizilip, naqty quny belgilener bolsa, bul baǵa odan saıyn tómendep ketpesine kim kepil? Sebebi onda tehnologııalyq turǵydan baǵalaıtyn óndiristik qundylyq qalmaǵan deıdi mamandar.
Bir qyzyǵy, osy aptanyń seısenbi kúni Pavlodar oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń basshysy Erjan Salhanov: «Pavlodarenergo» AQ aqparatyna sáıkes, Ekibastuz jylý-elektr ortalyǵyn satý kásiporyn josparynda joq. Ekibastuz qalasy ákimdiginiń Ekibastuz jylý elektr ortalyǵyn satyp alý jáne tehnıkalyq aýdıt júrgizý máselesi de qarastyrylmaǵan», dep málimdedi. Basqarmanyń resmı aqparatynda aıtylǵandaı, qazirgi ýaqytta kásiporynda №6, 12 qazandyqtar jáne №1 týrbına jóndelýde. Budan basqa №13 qazandyq jospardan tys aǵymdaǵy jóndeýge jatqyzylypty. «Elektr energetıkasy týraly» Qazaqstan zańyna sáıkes elektr stansalarynyń, elektr jelileriniń, tutynýshylardyń elektr qondyrǵylarynyń energetıkalyq jabdyqtarynyń paıdalanylýy men tehnıkalyq jaı-kúıin baqylaýdy memlekettik energetıkalyq qadaǵalaý men baqylaý jónindegi organ, ıaǵnı Energetıka mınıstrligi atynan Atomdyq jáne energetıkalyq qadaǵalaý men baqylaý komıteti júzege asyrady.
Túıindeı aıtqanda, kómirli qaladaǵy jylý-elektr ortalyǵynyń qazirgi ahýaly alańdatarlyq. Energetıka salasynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken mamandar bul qıyndyqtan qutylýdyń joly kásiporyndy qala bıligine tapsyrý ekenin aıtady. Jekemenshik kompanııa turǵyndardyń qysqy qaýipsizdigin oılap, óz betimen utymdy usynystar oılap tabatyny kúmándi. Monopolıster bizdi bul tyǵyryqtan memleket qana qutqarady degen baıaǵy ánine taǵy basty. Jýyqta másele oblystyq máslıhattyń kezekti sessııasynda talqylanyp, ortalyqtyń taǵdyry sheshiledi dep kútilýde. Bizdiń tilegimiz, shahar jurtshylyǵy úshin tıimdi sheshim qabyldansa eken. El bıligi Ekibastuzdaı kenge baı qalanyń halqyn jaýapsyz monopolıstiń qolynda qaldyryp qoımaıdy dep senemiz.
Murat QAPANULY,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Ekibastuz qalasy