«Jańa Qazaqstan» tujyrymdamasynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – saılaý júıesin jańartý. Sheteldik tájirıbege súıenip, saıası naýqandy joǵary deńgeıde uıymdastyrýǵa múmkindik bar. Búginde quzyrly organdar sol baǵytta jumys istep jatyr.
Jýyrda Ádilet mınıstrligi zań shyǵarý departamenti dırektorynyń orynbasary Baýyrjan Turǵanbaev «Saılaý týraly» Konstısııalyq zańǵa usynylǵan túzetýler týraly pikir bildirdi. Esterińizge salsaq, Konstıtýsııalyq zańnamaǵa ózgerister engizý aıasynda Saılaý týraly zańǵa baqylaýshylardyń jumysyn uıymdastyrýǵa túzetýler engizý máselesi talqylanyp jatyr. Iаǵnı saılaý prosesin baqylaýmen aınalysatyn qoǵamdyq birlestikterdi akkredıtteý kózdelip otyr. Sondaı-aq osy ispen aınalysatyn memlekettik emes uıymdardyń shetelden qarjylandyrýyna tyıym salynbaq.
– Ádilet mınıstrligi zań jobasyn ázirledi. Qazirgi tańda ol «Ashyq NQA» portalynda qoǵamdyq talqylaýdan ótip jatyr. Túrli pikirler túsip jatyr. Olarǵa jaýap berip, taldaý jasap otyrmyz. Baqylaýshylardy akkredıtteýge kelsek, qoldanystaǵy zańnama boıynsha Saılaý týraly konstıtýsııalyq zańda shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń baqylaýshylaryn akkredıtasııalaý kózdelgen. Olardy Ortalyq saılaý komıssııasy Syrtqy ister mınıstrliginiń usynymy boıynsha akkredıtasııadan ótkizedi. Biryńǵaı quqyqtyq retteý úshin zań jobasy arqyly ulttyq baqylaýshylardy da akkredıtteý usynylyp otyr, – deıdi Baýyrjan Turǵanbaev.
Mundaı talaptar halyqaralyq tájirıbede bar eken. Mysaly, Norvegııada, Grýzııada, Armenııada, Bolgarııada saılaýdy baqylaýshylardy akkredıtteý qaǵıdaty Venesııa komıssııasynyń, sondaı-aq Demokratııalyq saılaý keńesiniń qujattarynda kórinis tapqan. Mamandar sheteldik qarjylandyrýy bar uıymdardyń eldegi saılaý prosesine aralasýyna qazirgi zańnamada tyıym salynǵanyn eske salady.
«Mysaly, qoldanystaǵy «Saıası partııalar týraly» zańda shetel azamattary men azamattyǵy joq adamdar partııa múshesi bola almaıtyny aıqyndalǵan. Sondaı-aq saıası partııalardy sheteldik zańdy tulǵalar men shetel azamattarynyń qarjylandyrýyna tyıym salynǵan. AQSh-tyń, Eýropa elderiniń zańnamasynda dál osyndaı tyıymdar bar. Eger saıası partııa sheteldik zańdy tulǵadan nemese shetel azamatynan qarjy alsa, birden taratylatyny aıtylǵan. Jalpy, saılaý prosesin qarjylandyrýdyń qaǵıdaty BUU qujattarynda kórsetilgen. Usynylyp otyrǵan normalardyń halyqaralyq tájirıbede bar ekenin eskerip, zańnyń bárine birdeı qoldaný úshin osyndaı tyıym engizbekshimiz. Bul túzetýler eshkimniń quqyǵyn shektemeıdi, Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna saı keledi», dedi vedomstvo ókili.
Saılaý – halyqtyń ashyq nemese jasyryn daýys berý arqyly ózi ómir súretin ortany basqarýshy, halyqtyń atynan ókildik etýshi tulǵany tańdaý jáne oǵan ókilettilik berý úderisi. Al ókilettik alǵan tulǵalar memlekettik mańyzdy máselelerde halyqtyń atynan ókildik etip, onyń múddesin qorǵaýǵa mindetti.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 3-babynda «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Halyq bılikti tikeleı respýblıkalyq referendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi» dep jazylǵan. Saılaý arqyly halyqtyń memleketti basqarý salasyna aralasýy álemdegi kóptegen halyqaralyq sharttarmen bekitilgen.
Atap aıtqanda, 1948 jylǵy 10 jeltoqsanda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda qabyldanǵan «Adam quqyǵynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasynyń» 21-babynda «Árbir adam óz memleketin basqarýǵa tikeleı jáne erkin tańdalǵan ókilderi arqyly aralasýǵa quqyly» dep jazylǵan. Sonymen qatar Adam quqyqtary jáne negizgi bostandyqtaryn qorǵaý týraly konvensııa, Adam jáne halyqtardyń quqyqtary týraly Afrıka hartııasy, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq pakt jáne taǵy basqa kóptegen memleket ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq quqyqtyq kelisimsharttar adamdardyń saılaý quqyǵyna qatysty tańdaý quqyǵyn moıyndaıdy.