Qarjy tartýdyń tóte joly

Investısııalar – isti ilgeri bastyrý kepili

Úkimettiń sońǵy ótken otyrysy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń birqatar sheshýshi taqyryp­­­taryna arnaldy. Olardyń qatarynda ınvestısııa tartý, jekeshelendirý, múlikti zańdastyrý jáne zeınetaqy reformasy sııaqty máseleler bar. Investısııalyq saıasatqa keler bolsaq, ol – búginde eldiń ekonomıkalyq damýyndaǵy, onyń ishinde «Qa­zaqstan-2050» Strategııasynda atap ótilgen óner­kásipti damytý isindegi Úkimettiń eń sheshýshi mindetteriniń biri. Búkil álemde oryn alǵan daǵdarysqa baılanysty damýshy elderden kapıtaldyń keri qaıtýy oryn alyp otyrǵan jaǵdaıda bul ońaı jumys emes. Máselen, 2007 jyly tikeleı shetel ınvestısııalarynyń jalpy jahandyq aǵyny 2 trıllıon AQSh dollaryn qurasa, 2012 jyly onyń deńgeıi 1,3 trıllıon AQSh dollary kóleminde belgilendi. Sońǵy jyldary jahandyq jobalardyń 22 paıyzdan astamyna tikeleı shetel ınvestısııalaryn tartqan BRIK elderiniń úlesi 17,6 paıyzǵa deıin tómendedi. Tikeleı shetel ınvestısııalary jobalarynyń sany Qytaı men Reseıde 2012 jyly sońǵy onjyldyqtar ishindegi eń tómengi deńgeıde boldy. Qazaqstanǵa 2005 jyldan 184 mıllıard AQSh dollarynan astam jalpy sheteldik tikeleı ınvestısııalar tartyldy, bul búkil sheteldik tikeleı ınvestısııalardyń 55 paıyzyn (102 mlrd. AQSh dollary) quraıdy. ÚIIDB-ny júzege asyrý jyldarynda óńdeý óner­kásibine tartylǵan tikeleı shetel ınvestı­sııalarynyń ósýi oryn alyp, ol 2005 jyldan keıin óńdeý ónerkásibine tartylǵan búkil sheteldik tikeleı ınvestısııalardyń 70 paıyzyn (14,1 mlrd. AQSh dollary) qurady. Halyqaralyq baǵalaý boıynsha, ÚIIDB-ny júzege asyrý kezeńinde Qazaqstannyń birqatar kórsetkishteri ósim kórsetti. Máselen, Dúnıejúzilik banktiń «Bıznesti júrgizý jeńildigi» boıynsha 2013 jylǵy reıtıngte Qa­zaqstan 50-shi oryn alsa, Búkilálemdik ekonomıkalyq forým­nyń Jahandyq básekege qabilettilik týraly ese­bine sáıkes Qazaqstan Investorlar quqyqtaryn qorǵaý kórsetkishi boıynsha 10-shy oryndy jáne Básekege qabi­lettilik reıtıngi boıynsha 50-shi oryndy ıelendi. BUU-nyń Saýda jáne damý jónindegi konferen­sııasynyń málimetteri boıynsha, tartylǵan tikeleı shetel ınvestısııalarynyń kólemi jaǵynan  Qazaqstan 2012 jyly ozyq 20 eldiń ishinde 19-shy oryn aldy. Degenmen, alǵa qoıylǵan mindetter ınvestısııalardyń jańa legin tartýǵa jaǵdaı týǵyzatyndaı sharalar qabyldaýdy talap etip otyr.

Qarjy tartýdyń tóte joly 

Qyzylordada III «Baıqońyr» ınvestısııalyq forýmy ótti. Forýmnyń alǵashqy bóligi «Qorqyt ata» memorıaldyq kesheni men Baıqońyr qalasynan bastaý aldy. Elbasynyń tapsyrmasymen Baıqońyr ǵarysh aılaǵy EKSPO-2017 búkilálemdik kórmesinde kórsetiletin nysandardyń qataryna kirgeni belgili. Sondyqtan forým qonaqtary oblystaǵy týrızm salasyn, ásirese, Baıqońyr brendin damytý máselesin keńinen talqylady. Munan basqa, mártebeli meımandar túrik halyqtarynyń túgeline ańyz bolǵan Qorqyt ataǵa qoıylǵan záýlim eskertkishke arnaıy atbasyn burdy. Buǵan qosa, meımandar nazaryna bıylǵy jyldyń basynda ashylǵan Qorqyt ata atyndaǵy Zııarat etý ortalyǵy usynyldy. Týrısterge osy zamanǵy talapqa saı barlyq qyzmet kórsetýge arnalyp salynǵan ortalyq jumysy tanystyrylyp, jaqsy jarnama jasaldy.     Al III «Baıqońyr» ınvestı­sııalyq forýmynyń ekinshi kúni «Bastaý» bıznes ortalyǵynda ótti. Aldymen forýmǵa qatysý­shylar Qyzylorda oblysynyń ınvestısııalyq múmkindikteri týraly kórmeni tamashalady. Kór­me­ge EKSPO-2017, «Frak­d­jet», «Jan­ros-Drıl­lıng», «Neft-TehServıs», «Aral­tuz» kom­pa­nııa­larynyń ónimderi qoıyl­ǵan. Arnaıy stend arqy­ly Qy­zyl­orda qalasy men aýdandar­daǵy óndi­ristik aımaqtar tanystyryldy. Plenarlyq májilisti oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev ashyp, Syr óńiriniń ınvestısııalyq múmkindikteri týraly baıandama jasady. Qyzylorda oblysy – ınvestısııalyq tartymdylyǵy jó­ninen aldyńǵy qatardaǵy aı­maq­tardyń biri. Elimizde bız­nes­ti júr­gizý men kásipkerlikti qol­daý­ǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Ob­lys­tyń 2020 jylǵa deıingi Damý strategııasynda metallýrgııalyq klasterdi, munaı-gaz sektoryn, óńdeý ónerkásibin, qurylysty, aýylsharýashylyq keshenin, kólik jáne týrızmdi damytý basty baǵyt bolyp belgilengen. Jyl saıyn kem degende 8 000 turaqty jumys ornyn ashý josparlanyp otyr. Búginde bizdiń aımaq óńirlik ekonomıkaǵa tartylǵan ınvestısııa qarqyny jóninen jetekshi orynǵa ornalasty. О́tken jyly ekonomıkaǵa 370 mıllıard teńgeden astam ınvestısııa quıylǵan. Bul aldyńǵy jylǵy kórsetkishten 40 paıyz joǵary. Aımaqta munaı men gazdyń, qorǵasyn men myryshtyń, altyn men molıbdenniń, sırkonıı men tıtannyń qory bar. Vanadıı qory boıynsha álemdegi bestikke enedi. Sarapshylardyń baǵalaýyna qaraǵanda, oblys osy elementke álemdik suranystyń 25 paıyzyn qamtamasyz ete alady. О́ńdeý ónerkásibiniń 93 paıyzy munaı jáne ýran óndirisin quraıdy. Aldaǵy jyldary qazaq­standyq ýrannyń aýqymdy bóligi bizdiń óńirde óndirilmek. Kenish­terdegi shıkizat qorynyń túgesile bastaýyna oraı óńdeý ónerkásibin damytýǵa basymdyq berilýde. Agroónerkásip keshenin órken­detý basty baǵyttardyń biri sanalady. О́tken jyly salany qoldaýǵa 5,5 mlrd. teńge bólindi. Bul aldyń­ǵy jylmen salystyrǵanda 45 paıyzǵa ulǵaıǵan. Shaǵyn nesıe­leýge respýblıkalyq bıýd­­­jet­­ten qyrýar qarajat alyndy. Son­dyqtan aýyldaǵy kásip­­ker­liktiń órkendeýine jol ashylyp otyr. Investısııalyq jobalardy ınfraqurylymmen qamtamasyz etý de basty nazarda. Qyzylorda qalasynda 760 gektar aýmaqqa ındýstrııalyq aımaq ornalasty. Mundaı aımaqtar barlyq aýdandarda qurylýda. Indýstrııalyq aımaqty ınfraqurylymdarmen qamtamasyz etý úshin «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda ınfraqurylym nysandary qurylysyna qarjy bólindi. Indýstrııalandyrý kartasy boıynsha júzege asqan 24 jobanyń 13-i josparlanǵan qýattylyǵymen jumys istep tur. Avtokóliktiń eski dońǵalaqtaryn óńdeý zaýyty ashylyp, onda baqsha sýarýǵa arnalǵan qubyr shyǵarylýda. «Jasyl ekonomıka» qaǵıdalaryna tolyq jaý­ap beretin mundaı zaýyt ázirge bizde ǵana. Maýsym aıynda shyny zaýytynyń qurylysy bastalady. Oǵan kórshiles polımer qubyrlar shyǵaratyn zaýyt qonys teppek. Qyzylorda oblysynyń kólik ınfraqurylymy men logıs­tıka­lyq múmkindikterin onyń bas­ty artyqshylyǵy retinde atap aıtýǵa bolady. Búkil oblys aýma­ǵynan Syrdarııa ózeni, temir­jol, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtomagıstrali ótedi. Halyq­tyń 93 paıyzy turatyn eldi meken­derdiń 85 paıyzy osy joldardyń boıynda ornalasqan. «Jezqazǵan – Sekseýil – Beıneý» temirjo­ly­­­nyń, aldaǵy jyly quryly­syn aıaq­taý josparlanǵan Qor­qyt ata áýejaıynyń jolaý­­shylar termı­nalynyń múmkindik­te­rin paıdalanýǵa bolady. Aımaqty damytýdyń basym baǵyty Baıqońyr qalasymen tikeleı baılanysty. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń nysany bolǵandyqtan Baıqońyr qalasyna qatysty úlken jobalar júzege aspaq. Búginde óndiristik kásip­oryn­darǵa qajetti mamandardy daıyndaý qolǵa alyndy. Elimiz­diń jáne Reseıdiń jetekshi oqý oryndarymen kelissózder jasalyp, memorandýmǵa qol qoıyldy. Oblys basshysy sóziniń qorytyndysynda «Baıqońyr» ınvestısııalyq forýmy ınvestısııalaý máselelerin talqylaıtyn, uzaq merzimdi yntymaqtastyqqa jol ashatyn únqatysý alańy bolatynyna senim bildirdi. Odan ári Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Nurlan Saýranbaev mıneraldy shıkizat keshenindegi Qyzylorda oblysynyń múmkindikteri týraly aıtty. Búginde Baıqońyr «Gýgl» izdeý torabynan eń kóp suralatyn Heops pıramıdalary men Nıagara sarqyramasy sııaqty ondyqtyń qataryna engen. Qyzylorda oblysynda mıneraldy shıkizat qory jetkilikti. Elimiz boıynsha vanadıdiń 66 paıyzy, myryshtyń 16 paıyzy, ýrannyń 14 paıyzy, altyn, kúmis, qorǵasynnyń, munaı men gazdyń 11 paıyzy osynda. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, oblys aýmaǵynda búgingi naryqta suranysqa ıe paıdaly qazbalar bar. Májiliste «Jer qoınaýyn paıdalaný týraly» zań jobasy talqylanýda. Onda ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrýdyń joldary da naqtylanýda. Sondaı-aq, vıse-mınıstr óńirde barlanbaǵan munaı jáne gaz qory bar ekenin aıtty. Forým qatysýshylaryn óńirge ınvestısııa salýǵa shaqyryp, mınıstrlik tarapynan qoldaý bolatynyn jetkizdi. Elimizdegi AQSh dıploma­tııalyq mıssııasy basshysynyń orynbasary Maıkl Klecheskı eki el arasyndaǵy bilim, ǵylym jáne bıznes salasyndaǵy ynty­maqtastyqty órkendetýdi maqsat tutatynyn atap ótti. Ásirese, til úırenýdegi qalyptasqan ekijaqty qarym-qatynasty joǵary baǵa­lady. AQSh-ta oqýǵa talpynǵan jastardyń talabyn shyńdaý úshin elshilik pen konsýldyq kórmeler uıymdastyryp turady. Dıplomat óz sózinde qazaqstandyq bıznestiń damýyna amerıkalyq iskerlik toptardyń da qyzyǵýshylyǵy joǵary ekenine toqtaldy. «Parasat» ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq holdıngi» AQ basqarma tóraǵasy Ábdikárim Zeınýllın aımaqta júzege asyrýǵa bolatyn birneshe jobalardy atap ótti. Holdıng buǵan deıin elimizdegi iri kompanııalar óndiriske engizgen birneshe ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama jasaǵan. Olardyń qatarynda energoavtonomdy, qaldyqsyz jáne ekologııalyq taza metallýrgııalyq kremnıı óndirýdiń tájirıbelik-óndiristik alańyn, munaı kenishterindegi kómirsýtek gazyn tazalaý jáne jaǵý keshenin aıtýǵa bolady. Basqarma tóraǵasynyń aıtýynsha, álemde jáne otandyq tájirıbede gazdy tazalaý men jaǵýdyń mundaı tehnologııasy joq. Sondaı-aq, onyń ózindik quny dástúrli ádispen alynǵan ónimge qaraǵanda birneshe ese tómen. Baıandamashy Syr óńirindegi jel men kún energııasyn, oǵan qosa emdik mıneraldy sý qoryn paıdalanýdyń tıimdiligine toqtaldy. Eýropa Qaıta qurý jáne Damý bankiniń Qazaqstan boıynsha dırektory Djanet Hekman bizdiń aımaqqa buǵan deıin de avtobýs parki qurylysy jáne sý júıelerin jańǵyrtý jobalaryna baılanys­ty kelisimderge qol qoıýǵa kelgen bolatyn. Bul joly bank aımaqty jylýmen qamtamasyz etý júıesin jańǵyrtýǵa qatysty jobaǵa qarjy salmaq. Osy forým barysynda oblys ákimi Q.Kósherbaev pen D.Hekman Qyzylorda qalasynyń jylý jelilerin jańǵyrtýdy qarjylandyrý týraly aldyn ala kelisimge qol qoıdy. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ınnovasııalyq parkiniń dırektory Vladımır Kım az ǵana ýaqytta ózin ózi aqtaıtyn birneshe joba usyndy. Máselen, kúrish qaldyǵynan oram qaǵazdaryn shyǵarý, kremnıı karbıdin óńdeý, kún jylý elektr stansasyn salý. Kúrish qaldyǵyn órtegenshe, odan qurǵaq qurylys zattaryna arnalǵan qapshyqtar shyǵarýdyń tıimdiligi joǵary. Aldaǵy ýaqytta zaýyt qurylysy bastalady. Innovasııalyq park usynǵan jobalar bolashaqta qalyptasatyn metallýrgııalyq klasterdiń ıgiligine jumys isteıdi. Investısııalyq forýmda budan da ózge óńirdiń óndirisin órkendetýge qatysty birneshe jobalar usynyldy. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.