Saǵynyshqa aınalǵan Saǵdıev

О́tken shaqta aıtýdyń ókini­shine qımaıtyn asyl aǵa Maqtaı Saǵdıevtiń el kózine aldymen shalynatyn eki ereksheligi bar edi. Ol erekshelikter onyń boıynyń da jáne oıynyń da birdeı narlyǵynda jatyr. Qudaıdyń ózi týma tabıǵatymen týystyryp, keńinen, kesek minez ben al­ǵyr aqyldy, kelisti tul­ǵa men kes­kin-kelbetti erek darqan­dyqpen bir basyna bere salǵan. Apyraı dersiz, Maqańnyń minez-qulyq jaratylysyndaǵy qazyna-baılyqty aıtyp taýysa almaı­syz. Onyń baýyrmaldyǵy, meıirbandyǵy, parasaty, kisiligi, jan sulýlyǵy, qaısarlyǵy... bári-bári kúni búgingideı kóz aldymyzda, jadymyzda. «Maqtaı Saǵdıev qalaısha maqtaýly el ardaǵy, halqyna áıgi­li Maqtaı Saǵdıevke aınaldy?» degen suraqtyń jaýaby bir aýyz sózben berilmeıtini jáne belgili. Saǵdıevqa tán minezder, tán qasıetter, tán daralyqtar, týmysty tektilikter, týabitti erekshelikter qandaı bolyp keledi eken? Solardy bir oı eleginen ótkizip, zerdelep kóreıikshi. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldaryndaǵy Keńes Odaǵy quramyndaǵy Qazaqstan tyńyn kóterýdiń keń kólemdi oqıǵasy áldeqashan tarıh sahnasyna enip, tarıh shejiresine jazyldy, muraǵat murasyna aınaldy. Al sol tyń joryǵynyń jas sardarlarynyń biri, kele-kele Tyń generaly bolǵan Maqtaı Saǵdıev týǵan eliniń jańa ómirin, jarqyn qoǵamyn qurýshylardyń aldyńǵy lektegi kósh bastaýshylarynyń, egemendik Týyn jer júzine jelbirete asqaq kóterýshilerdiń qatarynan tabylyp edi. «Tyń generaly» degennen shyǵady, osy arada bir oqıǵany eske almaı bolmas. 1973 jyldyń qońyr kúzi. Ol kezde Maqtaı Rama­zan­uly Torǵaı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasynyń birinshi orynbasary, obkomnyń bıýro múshesi. Astyq jınalyp jatqan qaýyrt ta qarbalas naýqannyń ústi. Daýyldaı sapyrǵan jumys babynda da tózimi tastaı Maqańdy qaınatý qıyn, al qaınatyp alsań, pálege qalasyń, at quıryǵyn kesýge deıin barady. Ol zamanda egin jınaýǵa kómekke Máskeýdiń pármenimen ásker jiberiledi. Kóp jerlerde jergilikti halyq úshin áskerdiń kómegi men lańy, buzaqor tentektigi birdeı bolatyny da eshkimge jasyryn jaǵdaı emes. Obkomnyń aýdandaǵy bekitilgen bıýro múshesi Saǵdıev generaldarmen birge júredi, másele sheshedi. Oktıabr aýdanynda bir keńshardyń egini orylyp bitip, endi ekinshi keńsharǵa kombaındardy kómekke aıdaý kerek. Al kombaın barsa, soǵan erip, sońynan ile-shala avtomashınalar barýy kerek ekendigi jáne belgili... Egin dalasy yǵy-jyǵy adam, qaptaǵan mashına, kún jeldetip tur, shań. Sol arada Maqań generalǵa qarap til qatady: «Endi avtomashınalardy Gersen atyndaǵy keńsharǵa attandyraıyq», deıdi. Buǵan zábirlengen tońmoıyn ári aqylsyz general: «Men gene­ral­myn, ne isteıtinimdi men ózim bilemin!», dep salady. Sodan áńgime nasyrǵa shabady. Qaýmalap mańaılarynda turǵan jurt úrpıisip qalady. Qaıtken kúnde de birden ashýǵa boı aldyrmaı, sabyrǵa jeńdirgen Maqań el kózi azaısyn degen ǵoı, aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Januzaqovqa: «Myna kisilerdi antalatpaı, Gersenge tez jibere ber», dep jarlyq beredi. Kópshilik jurt burylyp alyp, jolǵa túsip tartady. Manadan beri taǵatsyz, zyǵyrdany qara qazandaı qaınap, tek eldiń azaıǵanyn kútip turǵan Maqań endi generaldy qolynan ustap: – Dál qazirgi sátte, árıne, sen general­syń. Al men myna baıtaq dalanyń baıaǵydan bergi marshalymyn. Osyny esińe saqta! – dep áýmeser generaldy qarynan uryp jibergen ǵoı. Alpamsadaı adamnyń qaharly susynan shoshyp, batpan soqqydan qatty aýyrsynyp qalǵan general demin basa, sup-sur bolyp oılanyp: «Jaraıdy endi, joldas marshal, seniki jón eken», dep myshtaı bolyp, óz alańǵasarlyǵy men astamshylyǵynan bolǵan yńǵaısyz jaǵdaıdan áreń qutylyp, mashınalardy aıtqan keńsharǵa aıdaýǵa buıryq beripti. Keýdesine nan pisken generaldy bizdiń dalamyzdyń marshaly – Maqańnyń mysy solaı basqan eken. Soldafondarmen «soǵysy» sondaı bolǵan Maqań Máskeýdiń Kremlinde, Kommýnıstik partııa men Keńes ókimetiniń basshylarymen, jarty jahandy bılep-tóstep turǵan bıligi sheksiz ámirshilermen júzdeskende de aıdyny asyp, júzi jarqyrap, eńsesi ámánda álgilerden bıik bolyp júrgen. Bul jaǵdaılardy kózben kórip, kýáger bolǵan, shyn júrekten tánti bolyp, tańyrqaı da, súısine de bilgen bir ǵajap orys adamy – 80-jyldardaǵy Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy Petr Chernysh. Sonymen, 1983 jyldyń aqpan aıy. Maqtaı Ramazanuly Qostanaı oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyǵyna beký úshin Máskeýge, KOKP Ortalyq Komıtetiniń hatshylyǵyna kelgen. Qasynda –Petr Chernysh. Ol obkom hatshysy bolyp bekýi kerek... Mine, olar hatshylyqtyń májilis zalyna kirdi. Bul baıaǵyda Stalınniń kabıneti bolǵan kórinedi. Búıirdegi esikten partııa­daǵy sol kezdegi ekinshi adam Kon­stantın Chernenko bastatqan Ortalyq Komıtettiń hatshylary, Saıası bıýronyń keıbir músheleri shyqty. Kóp uzamaı Bas hatshy bolyp saılanyp, az ýaqyt bolsa da Keńes Odaǵyn bıleý baqytyna, tarıhta qalý qurmetine ıe bolǵan Chernenko, qaýsaǵan, shúıkedeı ǵana, aqkóńil kishkentaı shal uzyn ústeldiń qaq tórinen oryn aldy. Ústeldiń bir basynda «úp» deseń ushyp ketkeli turǵan, sol kezdiń ózinde dimkás, eki ıininen dem alǵan quıttaı ǵana qańbaq shal Konstantın Ýstınovıch, al ekinshi basynda onyń ústinen quzar shyńdaı asqaqtaǵan, symbat-kórki kelisken, mártebeli jınalystyń suraqtaryna senimdi túrde, taý búrkitindeı sańqyldap júırik jaýap berip, kórgenniń kózin súıin­dire tańyrqatqan taýdaı Maqań... О́tken ǵasyrdyń sonaý alystaǵy 60-70-jyldarynda qazaq halqynyń osyndaı azamattary bolǵany qandaı jaqsy, qandaı baqyt edi deseńizshi! Sóılese sózdiń shesheni, bastasa qoldyń kósemi bolǵan, ámanda aq almas berendeı jarqyldaýdan, jarqyraýdan tanbaǵan qaıran bizdiń qasıetti aǵalar! Jańaǵydaı jerlerde Qulagerdeı sýyrylyp ozǵan sátterinde olar árkez týǵan halqynyń mereıin ósirdi ǵoı, beıpil aýyzdardy betke soqty ǵoı, eldiń múddesin qorǵady ǵoı. G.V.Kolbın bastatqan Más­keýdiń jandaıshaptary Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Ko­mıtetiniń arnaıy Plenýmyn shaqyryp, D.A.Qonaevty júndeı tútip jazalamaqshy, el ardaǵyn qorlamaqshy bolǵanda, osy qııanatshyl áreketke birinshi bolyp qarsy sóılep, ol nıetti iske asyrtpaı tastaǵan da sol kezdegi Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Maqtaı Saǵdıev bolatyn. Kommýnıstik óktemdik qaharyn tógip, Asqarovtardy túrmege tyqqan shaqtaǵy Maqańnyń bul erligin, árıne, qazir bireý bilse, bireý bilmeıdi. Sonymen birge, 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasynyń, 1989 jylǵy Jańaózen oqıǵasynyń halyq bilmeıtin negizgi bir qahar­many da Maqtaı Saǵdıev bolǵanyn osy arada aıta ketýdi oryndy sanaımyn. KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Tóraǵasy bolyp kelgennen keıin ol Jeltoqsan oqıǵasyna katysqandardy  aq­taý jóninde respýblıkanyń Joǵarǵy sotyna, respýblıka Prokýroryna qatań nusqaý berdi. Olardyń partııa organdarynyń qaýlysyna sáıkes bergen anyqtamalary qabyldanbady. M.S.Gorbachev jibergen emıssar partııa hatshysynyń túkirigi jerge túspeı, aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp turǵan shaqta Maqtaı Ramazanuly aıdaýda azapta júrgen qyrshyn qyzdar men jigitterimiz úshin jigerli janashyrlyq, bas-kózge qaramas batyrlyq tanytty. Árıne, budan buryn Qonaevty qorǵaǵany jáne bar, jastardy jazadan azat etý nıeti men bul jónindegi úzildi-kesildi nusqaýy Ortalyqqa, Kolbınge unamaı qalǵany ózinen-ózi túsinikti. Sóıtip, ımperııa bıleýshileri tarapynan Maqańa degen óshpendilik qolamtasy byqsýǵa bet burdy. Endi tek muqatýǵa, súrindirip qulatýǵa ońtaıly ýaqyt, syrdań syltaý ǵana kerek boldy. Ondaı múmkindik, des bergende, aıaq astynan tabyla ketti. Ol – alpysqa tolǵan mereıli toıdyń merzimi edi. Ádette, respýblıkanyń joǵary basshylary mereıjasqa baılanys­ty marapattalatyn toı-tomalaq ótkizilýshi edi. Biraq mundaı syı-qurmet Joǵarǵy Keńes Tóralqasy Tóraǵasynyń enshisine buıyrmady, aınalyp ótti. Ar-uıat sezimin sypyryp tastaǵan Qazaqstan partııa uıymynyń birinshi hatshysy Kolbınniń toı ıesine osyndaı sheshim qabyldaǵanyn Máskeýde aýrýhanada jatyp bilgen Maqań buǵan abyrjymady. Keıinirek KSRO Joǵarǵy Keńesiniń sessııasynda odaqtyq Halyqtyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasyn saılaý jóninde másele kóterilgende Qazaqstan delegasııasy atynan Saǵdıev sóz alyp, Kolbınniń kandıdatýrasyn osy qyzmetke usyndy. Jaqsy kórip, emeshesi ezilgendikten emes, kerisinshe, jek kórip, qalaıda qutylý úshin usynylǵandyǵyn jurttyń bári bilip otyrdy. Kolbın ketse, basy ashyq másele, ornyna endi qaıtkende de jergilikti azamat keletini kámil ǵoı. Usynys qabyldanyp, respýblıka Ortalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanýǵa jergilikti azamattarǵa tikeleı jol ashyldy. Maqtaı aǵamyzdyń kórnekti de órnekti izderi Kókshetaý óńi­ri­nen de kóptep tabylady. Jaq­synyń saldyrǵan kent­terin­deı kólbeńdep aldyńnan shyǵady. Sońǵy bir úıi ǵana qalyp, endi bolmasa qurýǵa bet alǵan jerinen tik kóterip Maqań saldyrǵan Máliktiń aýyly. Keńes Odaǵynyń Batyry ǵulama ǵalym Málik Ǵabdýllındi aıtamyz. Kókshetaý men Býrabaıdyń arasyndaǵy tas jol boıynyń qos qanatynda aqqýlardaı tizilgen aqshańqan úılerdi toptaǵan Kenesary aýyly. Kókshetaý qala­syna kireberistegi Qulager eskertkishi. Qaladaǵy «Qulager» qymyzhanasy, etti qazaqsha múshe­lep satatyn «Sybaǵa», odan soń arnaıy «Balapan» dú­ken­deri – bári Maqańnyń Kókshe­degi kózderindeı. Ásirese, Aby­laı han dańǵyly boıyndaǵy qoldan qalanǵan Oqjetpesti aıt­sańyzshy. Bul taý tikeleı Maq­taı Ramazan­ulynyń oılap tapqan oı-nıet, usynysymen Zerendi jeriniń taqta-taqta tastarymen tekshelenip, sol qalpy kóshirilip ákelip, tabıǵattyń óz týma jaratylysyndaı jymdastyrylyp ornatylǵan-dy. Kókshetaýdyń kórkin keltirip, eldiń ózi «Maqtaıtaý» atandyrǵan osy ǵajaıyp dúnıe ýaqyttyń kósh-kerýenimen, halyqtyń alǵys­ker jadymen máńgilik eskertkishine aınalyp ta bara jatyr. Kókshetaýdyń kóp taýyna qosylǵan injý-marjan sııaqty, Saǵdıev saltanatyn pash etken «Maqtaıtaý»... Mundaıda burynǵy muǵalim Maqtaı, agronom Saǵdıev, basshy Saǵdıev qurylysshy Saǵdıevke aınalyp keter edi. Ataqty JenPI – Almatydaǵy qyzdar ınstıtýtyna da respýblıka basshylarynan áıgili Jumabaı Shaıahmetovten keıin qadam basqan tek Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Tóraǵasy M.Saǵdıev eken. Sol kezde ol stýdent, negizinen aýyldan kelgen qazaq qyzdarynyń turmys-jaǵdaılaryn jaqsartýǵa naqty kómegin tıgizdi. Instıtýt rektory S.Isaev qyzdardyń kúndelikti tamaǵyna shyǵarylatyn shyǵyn 1 som 20 tıyn ekenin aıtqanda, Maqań qolma-qol Qarjy mınıstrliginiń basshylaryna osy shyǵyn kólemin tez arada ulǵaıtýǵa nusqaý berdi. Qyzdardyń kúndelikti tamaǵynyń shyǵyny 1 som 80 tıynǵa kóterilgen edi. Sonymen birge, qyzdar úshin arnaý­ly birneshe medısınalyq kabınetter ashtyrdy. Sodan beri biraz ýaqyt ótkenimen, ınstıtýt ujymy Maqańnyń ákelik júrek jylýyna toly jaqsylyq-sharapattaryn jadynda saqtaǵan. О́mir sapary sarqylǵan sańlaq­tardyń esimderin este qaldyrý máselesi de Maqań­nyń mańdaıyna jazylypty. Muny uıymdastyrý, árıne, ońaı emes, kedergi sebepter shashtan asady. Osyǵan qaramastan, ardagerler kósemi Saǵdıevtiń usynysymen, tikeleı qatysýymen burynǵy respýblıka basshylarynyń turǵan úılerine eskertkish taqtalar qoıyldy. Ol ardaqty qaıratkerlerdiń ishinde T.Tájibaev, M.Beısebaev, Q.Egizbaev, K.Ahmetov, M.Fa­zylov, taǵy basqa esimder bar-tyn. Almaty qalasynyń ákim­digi Sabyr Nııazbekov turǵan úıge eskertkish taqta qoıýǵa qaýly aldy. Buǵan deıin tym kesheýildegen bul sheshimniń de dúnıege kelýine aıanbaı atsalysqan Maqań edi. Bir aıta keterlik jaı, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry, ulttyq qaharmanymyz Talǵat Bıgeldınovke eskertkish bolmaı kelipti. Eskertkish bary bar, biraq ol Qyrǵyzstanda ornatylǵan. Osy olqylyqtyń da ornyn toltyrǵan ózimizdiń mazasyz Maqań. Batyrdyń mártebesine saı kórnekti eskertkish óziniń atajurty – Aqmola oblysynyń ortalyǵy Kókshetaýda ashylǵanda Maqtaı Ramazanuly osy saltanatqa Talǵat Jaqypbekulyn ózi ertip apardy. Birtýar ardagerlerimiz syı-qurmetti osylaı kózi tirisinde kórgeni de jaqsy-aý... Joǵarydaǵy áńgimege qarap jurt bul Saǵdıev jumystan basqa eshteńeni bilmegen eken-aý dep qalyp júrmesin. Asyly, ol kisi jumysty da isteı bildi, bilimge de qushtar boldy, ómirdiń ózge qyzyqtarynan da quralaqan qalmaǵan. Jany sulý, minezi darqan, seri adam. Sulýlyqty súıdi. Ásirese, Maqańnyń ańshylyǵy týraly ańyzdar kóp aıtylady. Árıne, ańshy bolǵan soń azyraq ótiriktiń qosylýy zańdy. Biraq basqa ańshylardan bir ereksheligi, Maqańnyń ańshylyǵynyń ańyzynan góri aqıqaty basymdaý ma dep qaldyq. О́ziniń qyry men syryn jaqsy biletin kóptegen joldastary da ańshylyqty onyń birinshi hobbıi retinde ataıdy. Ańshylyq salǵan eń úlken oljalardyń biri Dımash Ah­met­ulymen birge saıat quryp, ańǵa shyqqan shýaqty sátter bolǵany da ras. Dımekeńmen birge ań aýlaý baqyty sol tusta eń joǵary qyzmetterde júrgenderdiń arasynda da ekiniń biriniń peshenesine jazyla bermegen. Ol kisi men Maqań arasyndaǵy ádemi syılastyqtyń aıshyqty kórinisteri ańshylyq qurǵan sátterinde de mándi ári maǵynaly bolatyn. Joldas-joralarynyń, turǵy­las­tarynyń ishinde Maqańdy shyn júregimen jaqsy kórip, tebirene syr shertpeıtini kemde-kem. Adamdy bir kórgennen, birinshi kezdeskennen úıirip áketýi oǵan qudaı syılaǵan qudiretti qasıetteriniń biri bolsa kerek. Sebebi, onyń dál osy qasıetine kóp adamdar asqan qyzyǵýshylyqpen den qoıyp nazar aýdarady. Saǵdıevtiń adamı tabıǵaty men darqan jan dúnıesin eshqandaı áleýmettik-saıası silkinister ózgerte almady. Qashan bolsyn ol adamdyq tabıǵı qalpynan aınymady. Maqańdy kóp jurttyń qyzmetker, bastyq, sheneýnik emes, eń aldymen adam retinde baǵalaǵany, kisiligin syılaǵany da sondyqtan shyǵar. «Qazaq tilinde jatyq sóıleýdi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetin kúnde túk qaldyrmaı oqý arqyly úırenip edim», dep Saýytbek Abdrahmanovqa syr ashýy da kóp jaıdy ańǵartqandaı. Maqań adal jar, otbasy kamqory, balalarynyń súıikti ákesi boldy. Adamdy jaqsy bilip, jan dúnıesin, júrek syryn, adamgershilik qasıetterin, shynaıy mádenıettiligin tereń uǵyný úshin jaqyndaryna degen jan jylýyn paıymdaý kerek. Kópshilikke jaqsy kórinip, otbasynyń kúli burqyrap jatsa, ol da bolmaıdy ǵoı. Keıde adamnyń jaqsy ekenin bir kórgennen sezseń de, onyń ulylyǵyn, darqan darynyn keıinnen aralasa kele, sóılese kele tanısyń. Kóbinese kisiniń kishkentaı júreginiń qanshama meıirbandyqty, qaıy­rym­dylyqty, kishipeıil­dilikti, qamqorlyqty syıǵyzyp turǵany onyń otbasyna, balalaryna, jaqyndaryna degen qarym-qatynasynan kórinip turady. Osy oraıda da Maqań mańdaıy ashyq, júzi jarqyn, kim-kimge de ónege, úlgi bolyp ótti. Iá, taǵdyr taǵyndaǵy Maqań­nyń adamı bolmysy, ómirlik muratynyń aıqyndamalary osyndaı boldy, qashanda adamgershilik pen izgilik týyn jyqpady, qudaı bergen kisilik qalpynan aınymaı ótti. Maqańnyń birinshi saıasaty da – kisilik pen adamgershilik bolatyn. Maqańnyń júregi – jaqsylyq jasaýǵa umtylyp turǵan júrek edi. Qazaqtyń aıaýly aqyny Tólegen Aıbergenovtiń: «Qajet jerinde qatygezdik pen qataldyq kerek desek te, Adamnyń zańǵar ulylyǵyn sen Saǵynyshymen esepte», – degen jalyndy jyrlary osy Maqań sııaqty, tula boıy tutasymen baýyrdan jaratylǵandarǵa qaratyp aıtylǵan bolar. Halqynyń qurmetine bólenip ótken Maqtaı Saǵdıevtiń zańǵar ulylyǵy da sol óz júreginiń meıirim nurlarynan, izgilik jyrlarynan, adamdyq bolmysyndaǵy tek jaqsylyq ańsaýshy saǵynysh syrlarynan nár alýshy edi. Endi Maqtaı aǵanyń ózi de saǵynyshqa aınaldy. Osyndaı abzal júrekti abyz qashanda qazaǵymen, halqymen birge jasaı bermek. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.