Iemende jaǵdaı turaqtalyp keledi

2014 jyldyń qyrkúıeginen beri Iran qoldaıtyn hýsıler el astanasy Sana men keıbir aımaqtardy óz baqylaýynda ustap otyr. Bul Iemen áskerı kúshteri men hýsıler arasynda jyldar boıy jalǵasqan qaq­tyǵysqa sebep boldy. Saýd Arabııasy bas­taǵan arab koalısııa kúshteri 2015 jyl­dyń naýryz aıynan beri hýsılerge qarsy shyǵyp, Iemen úkimetine qoldaý kórsetip keledi.

Esterińizge sala keteıik, Birikken Ult­tar Uıymynyń Iemendegi arnaıy ókili Grýndberg Iemen úkimeti men hýsıler 2 sáýir kúni áýe, qurlyq jáne teńiz operasııalaryn 2 aıǵa toqtatýǵa keliskenin habar­laǵan bolatyn. Keıin 2 maýsymda atys­ty toqtatý kelisiminiń aıaqtalýyna bir­neshe saǵat qalǵanda taraptar atysty toqtatýdy taǵy 2 aıǵa uzartýǵa keliskeni týraly aqparat shyqty. Endi Iemen úkimeti men hýsıler bitimgershilikti 2 qazanǵa deıin uzartý týraly kelisimge qol qoıdy. Grýndberg ekinshi ret uzartýmen 6 aıǵa sozylǵan atysty toqtatý kelisimi Taız jáne Hýdeıdadaǵy qıyndyqtardy jeńildetetinin atap ótti.

Iemende 2 sáýirde bastalyp, tórt aıdan beri jalǵasyp kele jatqan jáne sońǵy sheshimmen alty aıǵa sozylǵan atysty toqtatý kelisimi soǵys bastalǵannan, ıaǵnı 2014 jyldan bergi eń uzaq merzimge atysty toqtatý qadamy retinde belgili. Birikken Ulttar Uıymynyń Iemendegi jaǵdaıdy tu­raqtandyrýy qaqtyǵysqa qatysty aı­maq­tyq jáne halyqaralyq uıymdardyń ustanymyna baılanysty bolyp otyr. Osylaısha, BUU men Oman Iemendegi atys­ty toqtatyp, eki taraptyń bitimgershilik kelisiminiń ýaqytyn uzartyp, ony turaqty etý arqyly elde beıbitshilik ornatýǵa atsalysyp jatyr.

BUU-nyń Iemendegi arnaıy ókili Grýndberg atysty toqtatý memlekettik qyz­metkerlerdiń jalaqylary men zeıneta­qy­laryn turaqty tóleýge, Taız jáne basqa aımaqtarǵa joldardy ashýǵa, halyqaralyq «Sana» áýejaıyna eki jaqty reısterdi kóbeıtý, janarmaıdyń mol bolýy jáne Hýdeıda portynyń turaqty qyzmetin júzege asyrýǵa múmkindik beretinin alǵa tartty. BUU-nyń Iemen keńsesi daıyn­da­ǵan esebi boıynsha atys toqtaǵan 4 aıdyń ishinde 30 janarmaı tasymaldaıtyn keme Hýdeıda portyna kelgen. Iemen úkimeti bolsa 29 shilde kúngi málimdemesinde atys­ty 4 aıǵa toqtatý prosesi kezinde Hýdeıda por­tyna jetken janarmaıdan 187 mıl­lıon dollar tabys tapqanyn málimdedi.

Hýsılerdiń baqylaýyndaǵy «Sana» halyqaralyq áýejaıy 2016 jyl­dan beri alǵash ret qaıta ashylyp, Mysyr men Ior­da­nııaǵa kommersııalyq reıs­ter­diń júze­ge asyrylýyna ruqsat berildi. Kom­mer­sııalyq reıspen qatar 10 myńnan astam jolaýshynyń saıahattaýyna múmkindik týdy. Sondaı-aq Iemenniń resmı agenttigi Shabva qalasyndaǵy «Atak» áýejaıy kom­mer­sııalyq reıster úshin qaıta ashyl­ǵanyn habarlady. Áýejaı buǵan deıin azamattyq soǵys saldarynan 7 jyldan astam ýaqyt qyzmet kórsetpegen. Esterińizge sala ke­teıik, hýsı jasaqtary men Iemen áskerı kúsh­teri arasyndaǵy qaqtyǵystar uzaq ýaqyt boıy jalǵasqan Shabva qalasy 2017 jyly hýsılerden azat etilgen bolatyn. Búginde Shabva Iemen úkimeti men Birikken Arab Ámirlikteri qoldaıtyn Ońtústik ótpeli keńesiniń baqylaýynda.

Jalpy, Iemen shekarasynyń syrtyn­daǵy arab koalısııasy elderin nysanaǵa alǵan hýsıler koalısııa qurylǵan 2015 jyldan bastap sáýir aıynda atysty ý­a­qyt­sha toqtatý bastalǵanǵa deıingi ara­lyq­ta ballıstıkalyq zymyrandar, ushqyshsyz basqarylatyn ushaqtar jáne áskerı kemelermen 1300-den astam shabýyl jasaǵany anyqtaldy.

Saýd Arabııasy bastaǵan arab koalısııa­sy atysty toqtatý prosesi kezinde hýsılerge qarsy kúsh qoldanýdy doǵarǵan kezde olar da Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámir­likterine qarsy shabýyldar jasamaıdy. Bul – aımaqtaǵy atysty toqtatýdyń ne­gizgi bastamasy. Degenmen hýsıler keli­sim­ge saı áreket etpeı, atysty toqtatý re­jimin buzǵany týraly aqparattar bar. Ie­mendik táýelsiz uıymdardyń málimeti boıynsha 2 sáýir kúni atysty toqtatý bas­tal­ǵannan shilde aıynyń sońyna deıingi merzimde 1 700 ret atysty toqtatý keli­simi­niń buzylǵany anyqtalyp, onyń 1 578-i hýsıler tarapynan jasalǵany bel­gi­li bolǵan.

Iemen Syrtqy ister mınıstri Ahmed bın Múbarak shilde aıynyń sońynda jasa­ǵan málimdemesinde hýsılerdi «kúnine 50 ret atysty toqtatý kelisimin buzdy» dep aıyptady. Bın Múbárák bul zań buzýshylyqtardan 81 adam qaza taýyp, 331-niń jaraqat alǵanyn aıtty. Alaıda BUU-nyń Iemendegi arnaıy ókili Grýnd­berg­tiń aıtýyn­sha, shilde aıynda beıbit turǵyndardyń qaza­sy atysty toqtatý ke­li­simi kúshine engen aldyńǵy úsh aıǵa qaraǵanda azaıǵan.

Beıbit turǵyndar óliminiń azaıýyna qaramastan, atysty toqtatý ke­zeńinde kóptegen aımaqqa qoıylǵan mına­lardyń jarylýy áli de qarapaıym turǵyn­dar­dyń ajalyna sebep bolyp otyr. Bul týraly Iemen resmı ókili: «Hýsılerdiń Iemen aýmaǵyna ornalastyrǵan mınalar men soǵys qaldyqtarynyń jarylýy saldarynan 2 sáýirden 1 tamyzǵa deıingi aralyqta 168 beıbit turǵynnyń zardap shekkenin tirkedik», dep málimdedi. Málim­de­medegi derekterge sáıkes 57 adam, onyń ishinde 28 bala, 4 áıel qaza taýyp, 111 adam aýyr zardap shekken.

Sarapshylar Iemen úkimetin basqara­tyn prezıdenttik keńes tórt aı boıy atys­ty toqtatý rejimin buzbaý úshin hýsı­lerge jeńildikter jasady dep sanaıdy. Onyń ishinde, eń mańyzdysy – hýsılerge Iemen tólqujatynyń berilýi. Sondaı-aq hýsıler basqaratyn Hýdeıda portyna munaı ónimderiniń tasymaldanýyna ruqsat berildi. Bul hýsılik áskerılerdiń soǵys shy­ǵyndaryn qaıta qalpyna keltirýge múm­kindik týǵyzady.

Úkimet bul jeńildikterdi 2015 jyldan beri qorshaýda bolǵan jáne 3 mıl­lıon ıemendik turatyn Taız qalasyndaǵy jaǵdaıdy jaqsartý úshin jasaǵany belgili. Alaıda taraptardyń sharttaryna qaıshy bolsa da Hýsı jasaqtary Taızge aparatyn negizgi joldardy áli ashpaǵan. Iemendikterge úlken júk kólikteri úshin qolaı­syz tar joldar arqyly ótýge ǵana ruq­sat berdi. Jol máselesine qatysty BUU-nyń ókili Grýndberg eki tarapqa Taız joldaryn kezeń-kezeńmen ashý týra­ly kelisimge kelýdi usynǵan. Ol usy­nys­qa qatysty kelissózder júrgizýge tyrys­qa­nyn, biraq hýsıler bul bastamany qabyl­da­maǵanyn málimdedi.

Jyldar boıy jalǵasyp kele jatqan bul qaqtyǵysta 377 myńǵa jýyq adam qaza tapty. Álemdegi eń kedeı elderdiń biri sanalatyn Iemendegi azamattyq soǵys saldarynan eldiń jaǵdaıy burynǵydan beter nasharlap ketken.