Eski júıeden esti júıege kóshý mańyzdy

– Mırlan Ahmedııauly, uzaq jyldar boıy quqyq qor­ǵaý salasynda ónimdi eń­bek et­tińiz. Áli kúnge deıin izińizdi basqan jastarǵa bar bil­­genińizdi úıretip, baǵyt-baǵ­­dar kórsetip kele­siz. Qaı kezeń­­di alyp qa­ra­saq ta quqyq qorǵaý­shy­nyń kelbeti kóz aldy­ńyz­da...

– Taǵdyr tańdaýy ishki ister organdarynyń ortasyna tastasa, jaýapkershiligi mol júkti arqalaǵanyńyz. Bul – erlik pen batyrlyqty, tózimdilik pen para­sat­tylyqty, oıdyń ush­qyr­ly­ǵyn, deneniń myǵym bolýyn talap etetin mańyzdy qyzmet. Tártip saqshysy ár tur­ǵyn­nyń ótinishin jerge qal­dyr­maı, shól­de­genge sý usynyp, barynsha ádi­let­ti bolýǵa tyrysyp, halyqqa paı­daly qyzmet etýge tıis.

Ishki ister organdary qyzmet­ker­leriniń ár is-áreketi zańmen ólshenetini sózsiz. Tártip saq­shy­laryna halyq tarapynan qoıylatyn talap ta óte jo­ǵa­ry. Bılik pen zań ókili – po­lısııa qyzmetkeri kásibı qyzme­ti­nde nemquraıdylyqqa, uqyp­syz­dyqqa, bilimsizdikke boı aldyr­maýǵa tıis. Adamgershilik tur­ǵy­dan onyń qatelikterge jol berýge haqysy joq. Polısııa qyz­metkeriniń minez-qulqy adam­ger­shiliktiń talabyna saı bolýy shart. О́ıtkeni ol – Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń halqyna quqyqtyq qyzmet kórsetýshi tulǵa. Olaı etpeıinshe, polıseıdiń qoǵamdaǵy salmaǵy kemip, bedeli men abyroıyna nuqsan keleri haq.

Polısııanyń adamgershilik beınesi ornyqty, rýhy myqty bolmasa, qoǵamǵa qaýip tóndiretin zııandy áreketterge qarsy qaý­qar kórsete almaıdy. Qazirgi ýa­qyt­ta polısııanyń tolyqqandy tulǵasynyń úsh tuǵyrly negizi bar. Birinshiden, talapker polısııa mamandyǵyna júrek qalaýymen kelýi kerek. Sonda ol ishki ister qyzmetkerlerine qoıylatyn ta­lap­tyń barlyǵyn qabyldaıdy. Olardy kásibı deńgeıde da­ıyndaýdy ekinshi tuǵyr der edik. Úshinshisi – jańa býyndy ishki ister organdaryndaǵy aldyńǵy tolqynnyń úzdik tájirıbesi men qalyptasqan dástúrlerine boı usyndyrý arqyly tárbıeleý.

– Jańa býyn dep qaldyńyz. «Jańa Qazaqstannyń» tártip saq­shylary qandaı bolýǵa tıis? Buǵan deıin qaı jerde osal­dyq tanyttyq, endigi jerde qan­daı jaıtqa basymdyq berilýi kerek?

– Elimizde qolǵa alynǵan polısııa reformasynyń negizgi maq­saty – azamattar quqyǵyn, qoǵam jáne memleket múddesin shy­naıy quqyqtyq turǵydan qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan jańa polısııa kelbetin qalyptastyrý. Mem­le­ket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatynyń júıeli iske asýyna basa mán berýi tegin emes. Halyqpen ashyq dıalog ornatý arqyly baıandy baılanys qalyptaspaq. El Prezıdentiniń: «Polısııada dórekilik pen bilik­siz­dikke jol berilmeýi kerek. Munda joǵary daıyndyqpen kelgen jáne óz isine shynaıy berilgen ma­mandar jumys isteýi qajet. Tár­tip saqshylary azamattarǵa úlgi bolýǵa tıis» dep aıtqany bar. Túptep kelgende, bul baǵyttaǵy sharalar qoǵamdaǵy qylmystyń, otbasyndaǵy urystyń azaıýyna jol ashatyny anyq.

«Bir qumalaq, bir qaryn maıdy shiritedi» demekshi, keıde antyna adaldyq tanytpaı, ashkózdilikke salynyp, Abaısha aıtqanda ardy oılamaı, paıda oılaǵan qyzmet­kerlerdiń jaǵymsyz áreket­te­ri­nen keıin polısııa márte­be­sine kúıe jaǵylyp jatatyny ja­syryn emes. Talaıy temir torǵa to­ǵy­tylǵanymen zań buzý­shy­lyq­qa jol beretin qyzmet­kerler qa­ta­ry tyıylmaı tur.

Polıseılerdiń antyna berik­tigi men kásibı biliktiligi arqa­syn­da qoǵamda turaqtylyq qalyp­ta­syp, adamdardyń ishki ister o­r­gandaryna senimi artatyny sózsiz. «Jańa Qazaqstannyń» po­lı­seıleri árkimniń máselesine ystyq yqylaspen jaýap berip, eń bastysy saýatty ári kásibı qyz­met kórsetý arqyly ǵana jurt­shylyqtyń senimine ıe bola ala­tynyn esten shyǵarmaǵan jón.

Toq eteri sol, qoǵamnyń ishki ister organdary qyzmetkerlerine degen tolyq senimi asa mańyzdy, sol maqsatqa polıseıler árqa­shan umtylýǵa tıis. El turǵyn­da­ry adam men azamattyń kons­tı­­týsııalyq quqyqtary men bos­tan­dyqtaryna qol suǵylmaı­tyn­dyǵyna, quqyqtyq memlekette, mádenıetti jáne ashyq qoǵamda, erkin jáne qaýipsiz elde ómir súrip, jumys isteıtinine senimdi bolýy kerek.

– Mırlan Ahmedııauly, kóp­shilik sizdi ádilet izdep, «Tatıa­na­nyń taǵdyry» arqy­ly jetim kýrsanttardyń máse­lesin sheshýge belsendi atsa­lysqan azamat retinde tanı­dy. Atalǵan prob­lema «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde bir­neshe ret jarııalanyp, maqa­laǵa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev nazar aýda­ryp, quzyr­ly organdarǵa tapsyrma bergen edi. Bul istiń aıaǵy ne boldy?

– Bul problemany estigen de, estimegender de bar. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin máselege qys­qa­sha sholý jasaǵan durys shyǵar. 2021 jyldyń 11 naýryzynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Jetim kýrsanttyń jazyǵy ne?» atty maqalam jaryq kórdi. Onda sol ýaqytta RF IIM Krasnodar akademııasynyń kýrsanty, QR azamaty, qatardaǵy polısııa qyzmetkeri T.Vodolazkınanyń óz elimizdiń Konstıtýsııamen kepildendirilgen áleýmettik kó­mek­ke 2017 jyldan beri qol jet­ki­ze almaı júrgeni jazylǵan bolatyn. Jalǵyz Tatıana ǵana emes, elimizdegi áskerı jáne arnaýly oqý oryndarynda bilim alyp júrgen jetim jáne ata-ana­sy­nyń qamqorlyǵynsyz ósken kýr­santtar jetip artylady. Olar da Tatıana sekildi memlekettiń bul qamqorlyǵynan tys qalǵany baıan­daldy.

О́kinishke qaraı, 2014-2019 jyldar aralyǵynda QR IIM Sh.Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasynyń bastyǵy laýazymyn atqarǵan ýaqytta atalǵan máseleni oń sheshýge úlgermedim. «Jetimniń aqysyn jemeńiz» degen dana babamyzdyń asyl só­zin basshylyqqa alyp, isti aıa­ǵyna deıin jetkizýge bel býdym. Bul iske qatysy bar qu­zyr­ly organdarǵa suraý hat joldap, máseleniń aq-qarasyn ajy­ratýǵa tyrystym. Atap aıtsaq, 2017 jylǵy «Qazaqstan Respýblıkasy ishki ister organdary qyzmetkerlerine aqshalaı rı­zyq­ty, járdemaqylardy jáne ózge de tólemaqylardy tóleý qaǵıdalaryn bekitý týraly» IIM 2014 jyldyń 14 qara­sha­syndaǵy №808 buıryǵyna ózgeris engizýdi usyndym. Resmı hatqa kelgen syrǵytpa jaýaptar qoǵamdaǵy ádiletsizdikke jany aýyratyn sheneýnikterdiń qarasy kórinbeıtinin dáleldegendeı edi. «Qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý orynsyz» degen syńaıdaǵy jaýaptar berildi. Hatta áleýmet­tik kómektiń túr-mólsheri jóninde emes, elimizdiń zańy men Úkimet qaýlysy belgilegen sol kómekten kýrsanttardyń qur qol qalyp qoıǵany týraly aıtylyp edi ǵoı?

Abyroı bolǵanda, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııa­lanǵan «Jetim kýrsanttyń ja­zy­ǵy ne?» atty maqalaǵa el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń nazary túsip, byltyr 15 naýryzda «О́zekti másele, júıeli túrde sheshý kerek» dep shekesine nusqaý jazylyp, birqatar memlekettik organ basshysyna tapsyrma berilgen edi. Osylaısha, Prezıdent nusqaýy túrtki bolyp, bıyl 31 naýryzda «Áleýmettik kómek kórsetiletin azamattarǵa áleýmettik kómektiń mólsherin, kózderin, túrlerin jáne ony berý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 12 naýryzdaǵy №320 qaý­ly­sy­na ózgerister engizý týraly Úkimettiń №182 qaýlysy shyqty.

Prezıdenttiń memlekettik organdarǵa bergen tapsyrmasy 1 jyl ótkennen keıin ǵana iske asty. Jetim kýrsanttar bul jańalyqty zor qýanyshpen qabyldady. Biraq T.Vodolazkına áleýmettik kómekke tolyǵymen (bes jyldyq úlesi 2 mln 370 myń 858 teńge) qol jetkizse, qalǵan kýrsanttarǵa bir jyldyq tólem (450 myń teńge) ǵana úlestirildi. Iаǵnı tolyq tólenbedi. QR Úkimetiniń 2022 jylǵy 31 naýryzdaǵy №182 qaýlysynyń 2-tarmaǵyndaǵy «alǵashqy resmı jarııalanǵan kúnnen bastap kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa en­gi­ziledi jáne 2017 jylǵy 1 qyr­kúıek­ten bastap týyndaǵan qaty­nas­tarǵa qoldanylady» degen ımperatıvtik normany QR IIM oqý oryndary elemeı, tolyqqandy júzege asyrýǵa qulyqsyzdyq tanytyp otyr. Sonda taǵy da Prezıdent tapsyrma berý kerek pe?! Másele «baıaǵy jartas – bir jartas» kúıinde qalyp, áýre-sarsań áýeni aıaqtala ma eken...

Memlekettik qyzmet­shi­ler­diń ádep kodeksin­degi 5 tar­ma­ǵyn­daǵy 6-tarmaq­sha­syndaǵy «halyqtyń suranys­ta­ry­na to­lyqtaı baǵdarlaı otyryp, jol­danymdardy qaraý kezinde tóre­shil­dik kórinisterine jáne áýre-sarsańǵa salýǵa jol bermeý jó­nin­de sharalar qabyldaý» kerek degen qaǵıda taǵy da buzylǵany ókinishti-aq...

– Prezıdent tapsyrma bermese, jetim kýrsanttardyń máselesi jabýly qazan kúıinde qalýy da múmkin edi ǵoı...

– Iá, suraǵyńyz oryndy. Qaýlynyń 2012 jyly qabyl­dan­ǵanyn eskersek, tıisti tólem on jyl ótkennen keıin ǵana úlestirildi. Prezıdent tapsyrma bermese, taǵy qansha jyl sozylatynyn kim bilsin? Sonyń ózinde tólem áli tolyq berilmedi.

Elimizde budan basqa da qorda­lan­ǵan áleýmettik máseleler je­terlik. Shyndyqty aıtqan adam árkezde aıypty bolatyny sóz­siz. Meniń de syndy kóterip, shyn aıtqanym kópke jaqpaǵany belgili.

El Prezıdenti Q.Toqaev 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan hal­qyna «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: Is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda: «...Ádildikten aınymaǵan jón. Ádildik – qoǵam damýynyń mańyzdy sharty. Ádilettilik – ásirese, el-jurttyń taǵdyryn sheshý úshin asa qajet qasıet» dep basa aıtqanyn mem­le­­kettik organdardyń ókil­deri áli de túsine qoımaǵan sekildi. Jetim balalar men ata-anasy­nyń qamqorlyǵynsyz qalǵan kýrsanttarymyzdyń konstı­tý­sııalyq quqyqtaryna qol jet­kizýine áleýmettik belsendilik pen azamattyq jaýapkershilik tanytyp, osy máseleniń sheshilýine zor úles qosqan azamattarǵa rızamyn.

– General-leıtenant Shyraqbek Qabylbaevtyń óne­geli ómirin nasıhattaý maqsa­tynda atqarǵan eńbegińiz de mol. Bul – jastardy patrıottyq tur­ǵyda tárbıeleýdiń tetigi ǵoı...

– 1954-1959 jáne 1967-1974 jyldar arasynda Qazaq KSR-niń Ishki ister mınıstri bolǵan, ishki ister general-leıtenanty ataǵyn tuńǵysh alǵan qazaq, 2014 jyly Qostanaı akademııa­syna esimi berilgen Shyraqbek Qabylbaevtyń ómiri men qyzmeti tutasymen búgingi jas polıseılerge úlken mektep der edim. Mınıstrlikke soǵystan keıingi qıyn jyldary kelgen ol ishki ister salasynyń barlyq problemalaryn bes saýsaqtaı bilip, júıeli reforma jasaǵan, 30-shy jyldardan keıin quldyrap ketken mılısııa bedelin qaıta kótergen azamat edi. Ol tek isker uıymdastyrýshy, bilikti basshy ǵana emes, halqynyń áni men kúıin, mádenıeti men ádebıetin, salty men dástúrin jetik bilgen kókiregi altyn adam bolatyn. Onyń qa­zaq jáne dúnıe júzi ádebıeti klassıkteriniń shyǵarmalarynan turatyn baı kitaphanasy Qosta­naı qalasyndaǵy akademııada saqtaýly.

2015 jyldyń 6 naýryzynda Shyraqbek aǵamyzdyń kelini marqum Raýshan Qalıqyzy Qoı­shybaeva kezinde ózi jınaǵan qyzyqty da tanymdyq jeke kitap­hanasyn Qostanaı akademııasyna syıǵa tartty. Shyraqbek Qabylbaevtyń jeke kitaphanasy 332 ádebı basylymnan jáne 460 dana kitaptan turady. Bul onyń jan-jaqty bilimdi, «Segiz qyrly bir syrly» jan bolǵanyn kórsetedi. Minezi quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine tán qyzmetke qatal, tártipke myqty jan bolyp kóringenimen, jany jaısań azamat edi. Ol kóptegen otandyq poezııa jáne proza jaryq juldyzdarymen jeke tanys bolyp aralasty, olardyń ádebı oılary men qol­jazbalaryn qosa talqylady.

Ǵabıt Músirepov Shyraqbek Qabylbaevtyń ádebıetke degen erekshe yqylasyn joǵary baǵalap: «Men eńbek jolymdy mılısıoner bolyp bastap, jazýshy boldym. Al siz, rýhyńyzben jazýshysyz, biraq mılısıoner boldyńyz», dep aıtqan sózi kóp nárseni ańǵartqandaı.

Qazirgi jáne bolashaq polısııa qyzmetkerlerine dańqty generaldyń ómirbaıandyq derek­teri, ult úshin atqarǵan isteri men eren eńbegi úlken mektep. Onyń ómir qıynshylyqtaryna moıymaı, adamgershiliktiń bıi­gin­de bolǵanyn kórsete otyryp, ǵıbratty ǵumyry bolashaq urpaqty patrıottyq rýhta azamat etip tárbıeleýge oń áserin tıgizedi degen maqsatpen fotoderekti albom jınaqty da qurastyryp qoıdym. Sáti tússe, jaryq kórer kúni alys emes.

– Quqyq qorǵaý salasy arda­gerleriniń ǵıbratty ǵu­myry arqyly polısııa qyz­metkerleriniń ımıdjin qalyptastyrýǵa jol ashylatyny túsinikti. Bul rette, bilikti kadr daıarlaý máselesin aınalyp ótý múmkin emes...

– Polısııa qyzmetkeriniń ımıdjin qalyptastyrý, eń aldymen mádenı-quqyqtyq turǵydan bi­likti kásibı daıyndaýǵa, tul­ǵanyń adamgershilik-moral­dyq qasıetterin damytýǵa negizdelýi kerek. Bul baǵyttaǵy jumystar Ishki ister mınıstrligi júıesiniń arnaýly oqý oryndarynda oqytý prosesinde júıeli qolǵa alynýǵa tıis. 3-6 aı ishinde kásibı maman shyǵaramyz deý bos áýreshilik. Ondaı shala sharýanyń nátıjesin kórdik te, estip te júrmiz. Men bul máseleni bıyl maýsym aıynda Qazaqstan Ulttyq telearnasy uıymdastyrǵan «Jedel jeli» baǵdarlamasynyń tikeleı kór­setiliminde Ishki ister mı­nıstri Marat Ahmetjanovqa saýal retinde joldaǵan edim. Ol: «Aıtylǵan másele oryndy. Búginde qyzmetten ketip jat­qan­dar­dyń 90 paıyzy azamattyq oqý oryndaryn támamdaǵandar. Bul rette, bizge arnaýly oqý oryndarynda shyńdalǵan mamandar qajet. Iаǵnı tek bilim sapasy ǵana emes, densaýlyǵy myǵym, júıke júıesi myqty kadrlardyń qatarǵa qosylýy mańyzdy. Bul máseleni alqa májilisinde qaras­ty­ryp, Úkimetke tıisti saýal joldaı­myz», degen edi. Endeshe, aldaǵy ýaqytta shyn myqtylar shyńdalyp, qatarǵa bilimdi de bilikti kadrlar qosylady degen senim mol.

Qaıǵyly qańtar oqıǵasynan keıin quqyq qorǵaý organy qyz­metkeri ımıdjiniń: sheksiz bılikke ıe kúshti beıneden sanaly zań qorǵaýshysy, ádil, óz maman­dyǵynyń zııalysy beıne­sine ózgerýin talap etti. Ishki ister organy qyzmetkeriniń zama­naýı kelbeti eń aldymen jo­ǵary kásibılikpen, belgili bir mádenı deńgeıdiń bolýymen, kásibı basqarýshylyq daıyndyǵymen, zerdeliligimen, damyǵan moraldyq-etıkalyq jeke qasıetterimen baılanysty bolýǵa tıis.

Men osy salaǵa joǵary bilim­di kásibı maman daıarlaıtyn sanaýly bilim ordasynyń biri IIM Sh.Qabylbaev atyndaǵy akademııasyn basqarǵan jyldary (2014-2019 jj) qyzmetimdi sapaly atqarýǵa bar kúsh-jige­rimdi jumsadym. Bul oqý ornyndaǵy istegen qyzmetim men ıgi isterim jospar boıynsha atqa­rylatyn kúndelikti qareket emes, búgingi polıseıdiń tulǵasyn qalyptastyrýǵa qosylǵan úles dep aıtsam artyqtyǵy joq shyǵar. Men oqý-tárbıe isinde «aldymen – adam, sosyn – maman» degen ustanymdy alǵa tarttym. Bul polıseıdiń aldymen adamgershilik tulǵasyn qalyptastyryp, sonyń negizinde onyń boıynda elge, jerge, memleketke degen patrıottyq sezimdi tárbıeleýge talpynysty kózdegen oı bolatyn...

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Oralhan AHMADIIа,

«Egemen Qazaqstan»