Qazyǵurtta úılesim tapqan eldik ıdeıasy

Osy sharaǵa qatysýǵa eli­mizdiń túrli óńirinen arnaıy kelgen kópshilik sol arada bul bir halyqtyń kópten beri kókeıinde júrgen, endi mine sheshimin tapqan tarıhı oqıǵa bolǵanyn bir aýyzdan maquldap, rızashylyq sezim bildirgenine kýá boldyq. Ornymen jáne maqsatty túrde atqarylǵan bul úlken iske jetkizgen joldyń óz tarıhy bar ekenin kópshilik qaýymnyń bile bermeýi múmkin. Soǵan qysqasha toqtalaıyn.

О́tken ǵasyrda sovet ókimeti ornaǵan bette qoǵamda saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik jáne basqa ózgerister engizýmen qatar mádenıet jáne rýhanııat salasynda da belsendi túrde jańa qundylyqtardy ornyqtyrý isin qolǵa aldy. Osy arnada biraz irgeli sharýa tyndyrǵanyn sovet bıligi tarıh sahnasynan ketkenine qanshama ýaqyt bolsa da, kúndelikti ómirde onyń izderimen betpe-bet kelip júrmiz. Qala, eldi mekenderdegi kóshe attary men jańa ómirdiń ornyǵýyna eńbegi sińgen tulǵalary qoıylǵan eskertkishter sol qyzmettiń kó­rinisi bolsa kerek. Búgin sol at­qarylǵan jumysty túgeldeı tarıh qoqysyna ıtere salýǵa aýyz da barmaıdy, qol da júrmeıdi. Bul, árıne, úlken, arnaıy toqtalýdy talap etetin taqyryp.

О́zgeris arnasyna túsken qoǵam óz talǵam-tilegine sáıkes qun­­dylyqtaryn anyqtaıdy. Bul – ilgeri umtylǵan ómir zańdylyǵy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jylda­ry Astanadaǵy eýrazııalyq ýnı­versıtettiń kireberis dálizine tarıhı tulǵa Kúlteginniń qurmetine qoıylǵan músinniń jarasymdy kóshirmesi ornyqty. Reseıdiń Kerman shaharynda (Rıazan) jerlengen Táýekel hannyń nemere inisi, Ondan sultannyń uly Orazmuhammed sultan men onyń ustazy, tarıhshy Qadyrǵalı bıdiń jatqan jerine jańadan belgi-qulpytas ornatyldy. Uly ǵalym «Tarıhı-ı Rashıdıdiń» av­tory Muhammed Haıdar Dý­latı babamyzdyń Kashmırdegi (Ún­distan, Srınager shahary) zıraty men qulpytasyn 447 jyldan (1550 j. qaza tapqan) soń taýyp, rızalyq sezimge bólendik...

Ulttyń rýhanı ómirinde keń etek alǵan osy árekettiń astarynda ne jatyr?! Ult ómiriniń alysta qalǵan qaıtalanbaıtyn juldyzdy sátterin qur ańsaý, saǵyný ǵana ma? Joq, álde, ótken ómirdiń sabaq­taryna, eldik pen erliktiń úl­gilerine súıenip jiger janý, jol izdeý áreketi me?

Qalaı bolǵanda da mem­lekettik táýelsizdik alǵan bet­te qoǵam aldynda ulttyq rýha­nııatqa jańa serpin, jańa óris berý mindeti turdy. Al bul telegeı-teńizdeı san-salaly shar­ýany memlekettik mekemeler mindetine artyp qoıýdyń qate ustanym ekenin túsinetin jeke tulǵalarǵa suranys arta túsken mezgil bolatyn. Jáne ondaı azamattardyń qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynan boı kórsetkeni qajet-aq edi. Halyq, el bolǵan jerde ondaı tulǵalar shyqpaı qoımaıtynyn ómir aǵymy kór­setti. Bul – birinshiden.

Ekinshiden, ulttyń ótken ómirine qatysty tarıhı oqıǵa­lar men jeke tulǵalardyń ónegeli qyz­metin eske salatyn es­kert­kishter men keshendi belgiler nege memlekettiń astanalyq or­talyqtarymen shektelýge tıisti. Ol eskertkish belgiler eldiń túk­­pirindegi aýyldar men eldi me­­kenderde boı kóterip, ony kórgen sol óńirdiń jasóspirimi tarıhı tulǵalardyń eli úshin atqarǵan eńbegi men erligi týraly oılanyp óskeni mańyzdy bolsa kerek.

Qazyǵurt jotasynda oryn tepken ǵajap saıabaq eriksiz osy oıǵa jeteleıdi. Osy rette mynadaı jaǵ­daıǵa toqtalýǵa týra keledi. «Máńgilik El» saıabaǵy kópjyldyq izdenistiń, shyǵarmashylyqtaǵy oıdyń nátıjesi, tipten qorytyn­dysy dese de bolady. Al ony bastap, logıkalyq shegine jetkiz­gen, isker jáne oıly azamat Be­ket Turǵarauly. Jáne «О́zi bas­tap júrgizgen istiń negizgi erek­sheligi qandaı?» degen sa­ýalǵa jaýap izder bolsaq, ol, árıne, osy maqalada biz sanama­lap óte­tin ıgilikti isterdiń Bekettiń uıym­dastyrýymen isker tulǵa­lar­dyń jáne onyń jeke jumsaǵan qaıyrymdylyq qara­jaty arqyly atqarylǵany edi.

Biz hronologııalyq turǵydan Beket pen onyń qorynyń atqar­ǵan kópqyrly jumysynyń bir­nesheýin ǵana atap ótelik.

2009 j. Qyrkúıek. B.Tur­ǵarauly ózi qyzmette júrgen Soltústik Qazaqstanda «Jeti jar­ǵy jáne Qojabergen jyraý» atalatyn qoǵamdyq qaıyrym­dy­lyq qor uıymdastyrady. Maqsat qazaq tarıhy men onyń rýhanı ómirinde óz orny bar Qyzyljar óńiriniń shejireli baı ótkenin qaıta jańǵyrtý edi. Bekeń bul irgeli sharýany ataqty Toqsan bıdiń zıratynyń basyna kesene turǵyzyp, sol jerdegi eldi mekenge babanyń esimin bergizý isin uıymdastyrýdan bastaıdy. Qordyń jemisti qyzmeti ásirese «Elim-aı» jyrynyń avtory Qojabergen jyraý To­lybaıulynyń esimin jańǵyrtý isinde anyq baıqalady. Jyraýdyń shyǵarmashylyq murasy Bekeńniń tikeleı qoldaýymen birneshe kitap túrinde jaryq kórip, týǵan jeri Presnovka aýylynyń ortalyq alańyna eskertkish-músini ornatylyp, sondaǵy qazaq orta mektebine onyń esimi berildi. Qor­dyń tikeleı atsalysýymen Shal aqyn men akademık Ev­neı Býketovtiń týǵan jerinde eskertkish bıýsteri qoıyldy.

B.Turǵarauly Uly Otan soǵy­syndaǵy jeńis kúnine oraı ózi týyp-ósken Qazyǵurt aýdany Sharaphana aýylynda «Babalar rýhyna taǵzym» keshenin ashyp, maıdannan oralmaǵan 384 bozdaq­tyń, soǵystan aman oralyp dú­nıeden ótken 190 ardagerdiń aty-jónin mramor tasqa oıyp jazdyryp, eskertkish-monýment pen taǵzym saǵanasyn turǵyzady. Qor osy keshenniń mańynan bó­lingen 10 gektar jerge jastar saıabaǵyn abattandyrý isine atsalysyp, 6 myń túp túrli aǵash otyrǵyzyp, jaryq ornatyp, tro­týar júrgizip, granıt tasqa Abaı­dyń qarasózderin oıyp jazdyrdy.

Osy jyly Beket basqaratyn qordyń qoldaýymen Saıram qalasyn qalmaq shabýylynan qorǵaý isinde erligimen tanylǵan dańq­ty batyr Tileý Aıtuly men onyń uly Joldaıaqtyń qur­metine Shymkent qalasyndaǵy Qajymuqan atyndaǵy stadıon túbine eskertkish boı kóterdi.

2017 jyl. Tamyz. Ulttyń tarıhı jadynyń jańǵyrýynyń aıshyqty kórinisi Orbulaq shaı­qasyna (1643 j.) qatysqan sarbazdarmen olardyń basshylaryna degen yqylasynan anyq baıqaldy. B.Turǵarauly osy rette Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyǵyna oraı Qazaqstan úkime­tiniń qaýlysyna (1993 j. 7 maýsym), jazýshy B.Nurjekeulynyń osy taqyrypqa baılanysty bel­sendi qyzmetine qoldaý kór­setip, aldymen Almaty oblysy Pan­fılov aýdanyndaǵy Bel­jaı­laýdaǵy Orbulaq shaıqa­synda mert bolǵan sarbazdar baıyz­dap jatqan qorymdy qorshatyp, oǵan belgi qulpytas qoıý isine muryndyq boldy.

2018 j. Sáýir. B.Turǵar­a­uly­nyń basshylyǵymen jáne ol basqaratyn qordyń qarjylaı qoldaýymen Shymkent-Tash­kent kúre jolynyń boıynda «Babalar rýhyna taǵzym» keshe­niniń mańyndaǵy «Máńgilik el» saıabaǵynyń aldynda Salqam Jáńgir han men Jalańtós ba­hadúrge arnalǵan eńseli eskert­kishpen «Batyr Babalar» memo­rıaldyq kesheni boı kótergen. 

2019 jyly 27 sáýirde «Máń­gilik el» jáne «Babalarǵa taǵzym» saıabaǵynda «Ulttyń uly bıleri, uly dala danalary» atty Tóle, Qazybek jáne Áıteke bılerge arnalǵan sáýletti eskertkish ornatyldy. Sáýletshiniń oryndaý sheberligimen qatar tarıhı tulǵalardyń «Jeti jarǵy» zańyn jazǵanynan mol málimet beretin «Jeti jarǵy» zańynyń da kitap beınesi, bılerdiń sóz sóıleýge usynys belgisi – «Qam­shysy» da aldaryna granıt tas­pen beınelenip qoıylyp, ótken tarıhtyń ónegesin kórsete bilgeni de óte oryndy bolǵan.

Saıabaq ishine atalǵan jádiger­lerden basqa da tarıhı mańyzy tereń «Kıeliler kesenesi» etnoaýyl kórinisteri boı túzegeni saıabaq ishine kórik berip, kelý­shiler qyzyǵatyndaı dúnıe tur­ǵyzylǵan.

Keshendi jobanyń konsep­týaldyq mazmun-maqsatyn anyq­tap, uıymdastyrý jumysyn júr­gizgen Beket Turǵarauly, sáý­let­shilik qyzmetin atqarǵan skýl­p­torlar – Esken Sergebaev, Alek­sandr Býrganov jáne Samat Bókebaı.

«Máńgilik El» jobasy Alash ustanymyndaǵy zańger-ǵa­lym Beket Turǵaraulynyń kóp­jyl­dyq izdenisiniń qorytyndy sáti dese de bolady. Ol jobanyń kon­septýaldyq ustanymyna baılanysty «Halqymyz júrip ótken tarıhı joldyń aýyrtpalyǵyn keıingi urpaq esinen shyǵarmasa eken, aǵa býyndardyń bizge qaldyrǵan murasyn baǵalaı bilse eken degen tilekti basshylyqqa aldyq» degen oımen túıindeıdi.

Táýelsizdiktiń jınaqy kóri­nisindeı áserde qaldyratyn bul aıaqtalǵan jumys elimizdiń mem­lekettik syılyǵyna laıyq ekeni kúmán týdyrmasa kerek.

Mámbet QOIGELDIEV,

akademık