«Meni ádebıet aspanyna kótergen kosmodrom»

«Ázilhan Nurshaıyqov redaktor bolǵan gazet» degen anyqtama derekti estigende, kókiregi oıaý árbir qazaqtyń eleń etpeýi múmkin emes. Dúıim qazaqqa qadirli, qabyrǵaly qalamgerdiń eńbek izi qalǵan redaksııanyń qasıetti oryn ekenin osydan bilýge bolady. Á.Nurshaıyqov Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetine 1953 jyldyń 16 qyrkúıeginde redaktor bolyp taǵaıyndalǵan. Sodan bergi úsh jylda qalamgerdiń Pavlodar óńirinde ómiriniń pýblısıstıkalyq, ádebı shyǵarmashylyqqa toly erekshe bir kezeńin bastan ótkergenin kóremiz. Oblystyń memlekettik arhıvinde bul týraly naqty málimetter bar. Arhıvte redaktordyń taǵaıyndalýynan bastap qyzmetten bosatýǵa deıingi qyzmettik derekteri, óz qolymen jazǵan ómirbaıany, basqarýshy kadr retindegi jeke is paraq­shasy, sýreti saqtalǵan.

1953 jyl tyń jáne tyńaıǵan jer­lerdi ıgerý boıynsha úlken jumystar qolǵa alynǵan ýaqyt bolatyn. Munyń barlyǵy oblystyq «Qyzyl tý» gazetiniń betterinde jarqyrap jazylýǵa tıis edi. Basylym arqyly jasampaz ister jó­ninde oblys turǵyndary habardar bolyp jatty. Á.Nurshaıyqovtyń ózi aýdandardaǵy eńbekkerler týraly ocherk­terdi burqyratyp jazyp, óńirlik pýblı­sıstıkanyń damýyna zor eńbek sińirdi. Keıin osy jazbalarynyń basyn qosyp, «Alystaǵy aýdanda» atty kitabyn shy­ǵardy. Bul gazet redaktorynyń bola­shaqta jazýshylyqqa kóshýiniń basy edi.

Otyz jasqa endi tolǵan Ázilhan Nurshaıyqovtyń moınynda zor izde­nister, kún-tún demeı kóz maıyn taýy­sa, talmaı eńbek etý, gazettiń taýdyń ózin eńkeıtetin mashaqatty jumysyn uıymdastyrý mindetteri turǵan bolatyn. Redaktor retinde sońynan qabyrǵaly qalamgerlerdiń uıytyp bastaı biletin qabiletin tanytý kerek boldy.

Gazet tarıhyna úńilsek, 50-jyldardyń basynda redaksııa ujymy shaǵyn bolǵan. Partııa-nasıhat, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip jáne hat bólimderinde úsh ádebı qyzmetker, redaktor, orynbasar, jaýapty hatshy qyzmet etken. Eki bettik gazet aptasyna 5 ret shyǵyp turǵan. 1954 jyly tyń ıgerýge baılanysty gazet tórt bettik bolyp shyǵyp, shtat sany arta­dy. Jańadan bólimder ashylyp, redak­sııaǵa jańa qyzmetkerler, jýrnalıster qabyldana bastady. 1953-1956 jyldary «Qyzyl tý» gazetinde Ázilhan Nurshaıyqov redaktorlyq etken kezeńde redaktordyń orynbasary Sadyq Bapıev, jaýapty hatshy Hasanat Ysqaqov, redaksııanyń hat bóliminde Ǵabbas Ámi­rov, aýyl sharýashylyǵy bóliminde Kármuqan Bekbergenov, nasıhat jáne úgit bóliminde Tursynǵalı Jumageldın, mádenıet bóliminde aqyn Ábdikárim Ahmetov, sondaı-aq ádebı qyzmetker bolyp aqyn Tóleýjan Ysmaıylov, Kókesh Ámirjanov, Zeınelqabıden Áıtimov qyzmet etken. Jýrnalıst kadrlarynyń tapshy kezinde osy kisiler gazet shyǵarýda kúni-túni aıanbaı qyzmet etken. «Olardyń bári de gazettiń jumysyna jan-tánimen berilgen adal azamattar bolatyn» dep eske alady Á.Nurshaıyqov redaksııanyń ystyq-sýyǵyn birge kórgen áriptesteri jaıynda.

Ol tek sheber gazet uıymdastyrýshy ǵana emes, shyǵarmashylyq adamdardyń qoldaýshysyna, rýhtandyrýshy usta­zyna aınala bildi. Sol sebepti búginde gazettiń tarıhy týraly aıtqanda Ázil­han Nur­shaıyqovtyń esimi bóle-jara kórsetiledi. Aǵa býyn jýrnalıster Á.Nur­­shaıyqovtyń tusynda daryndy aqyn Tóleýjan Ysmaıylovtyń arnaıy ju­mysqa shaqyrtylyp, redaktor tarapynan erekshe qamqorlyq kórgenin jıi aıtady.

Tanymal jýrnalıst Tóleýbek Qońyr 1955 jyly bozbala shaǵynda dál osy Á.Nurshaıyqovtyń redaktorlyǵy tu­synda alǵash redaksııanyń tabaldy­ryǵyn attap, kýrerlik, korrektorlyq qyzmetterge qabyldanǵan. Keıin tipti Al­matyǵa QazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýl­tetine oqýǵa jiberýge qoldaý kórsetken. Bul týraly marqum T.Qońyr aǵamyz «Meniń redaktorlarym» atty jazbasynda atap ótedi.

«Men osyndaı mol tarıhy bar basylym ujymyna on alty jasymda keldim. Jat jazý jazdyryp, synaqtan ótkizip baryp, jaýapty hatshy Hasanat Ysqaqov meni redaktor Ázilhan Nurshaıyqovtyń aldyna alyp bardy.

– Haseke, myna baladan emtıhan alǵansyz ba? Jazýy marjandaı, ádemi. Ári saýatty eken. Orta mektepti qashan bitirgensiń? – dep qaǵazdan basyn kóterip, maǵan qarady redaktor.

– Bıyl bitirgenmin. Ýnıversıtetke qujattarymdy jiberip edim, qaıtyp keldi. «Jasyń jetpeıdi. Kelesi jyly kelersiń» degen hat aldym. Sodan soń «Ok­tıabr» zavodyna júkshi bolyp ornalastym...

Redaktor: – Haseke, myna balany qaıda jiberýge bolady? – dep surady jaýapty hatshydan.

– Hat tasýshy, korrektordyń kómek­shisi. Ekeýin birdeı atqarsa, tipti jaqsy.

– Onda, jaraıdy. Qabyldańyz. – Ázilhan Nurshaıyqov ruqsatyn berdi de, aldyndaǵy qaǵazǵa qaıta bas qoıdy.

Sóıtip, 1955 jyly 7 qyrkúıekte hat tasýshy (kýrer) ári korrektordyń kó­mekshisi bolyp shyǵa keldim. Erteńinde jumysqa kiristim. Redaksııaǵa hat tasımyn. Redaktor keıde kezdesip qalady. Keıde arnaıy shaqyrady. 1956 jyldyń jazy keldi. «Á.Nurshaıyqov shaqyryp jatyr» degen habarmen redaktorǵa jet­tim. Ol birden maǵan: «Sen bala byltyr meniń Maı aýdandyq partııa konferensııasyna jazǵan serııaly ocherkterimdi muqııat oqyp qana qoıǵan joqsyń, tipti túzetýler jasadyń. Jeti taraýdy gazet betinde túzettiń de. Rahmet. Endi seni oqýǵa attandyraıyq... Jınal ýnıversıtetke. Qujattardy jiber. Men jaqsylap turyp minezdeme bereıin, jaqsylap turyp joldama bereıin. Kóp uzamaı attanyp ket», dedi. Osydan keıin kóp bógelmedim. 1956 jyldyń 13 shildesinde, «Almaty, qaıdasyń?» dep attanyp ket­tim. Jolym boldy. Jeti emtıhandy úzdik tapsyryp, stýdent atandym... 1961 jyly ýnıversıtetti (jýrnalıst-aýdarmashy tobyn, bir jyl áskerı mindetti ótep kelgen soń) bitirgen men «Qyzyl týǵa» oraldym. Ázilhan Nurshaıyqov «So­sıalıstik Qazaqstan» gazetiniń Pav­lodar oblysy boıynsha menshikti tilshisi bolypty», dep jazady Tóleýbek Qońyr.

Á.Nurshaıyqov 1953-1956 jyldar aralyǵynda oblystyq gazetke redaktor bolǵan jyldary ártúrli ocherk jazyp, shyǵarmashylyq turǵyda tolysady. Onyń sońy kórkem ádebı turǵydaǵy áńgimelerdi jazýyna alyp kelgenge uqsaıdy. Bul rette Halyq jazýshysy óziniń esteliginde «Pavlodar meniń ádebıet aspanyna kótergen kosmodromym boldy» dep aıtyp ketkeni dálel.

Kózi qaraqty oqyrman biledi, Á.Nur­shaıyqov óziniń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar», «Aqıqat pen ańyz» se­kildi áıgili romandarynyń qalaı ja­zylǵany týraly jeke-jeke áńgimeler ja­rııalaǵan. Osyndaı bir suhbattarda Á.Nur­shaıyqov «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romanynyń alǵashqy sıýjetteri Pavlodar jerinde júrgeninde oıǵa kelgenin ashyp aıtady. «Tipti kóshede kele jatyp, oıǵa túsken nársemdi umytyp qalarmyn degen oımen orta jolda toq­taı qalyp, qoınymdaǵy bloknotqa túrtip qoıatynmyn. Syrttaı qaraǵan adamǵa bul qımyl-áreketim esi saý emes adamdy elestetken de shyǵar. Bir­aq shyǵarmashylyqpen aýyrý degen bir bólek áńgime ǵoı», deıdi. Bolashaq jazýshy keıinnen bir eńbek demalysynda jazyp úlgermegen oılaryn, ile ekinshi eńbek demalysyn alyp (biri jyl aıaǵynda bolǵan, ekinshisi jańa jyl basynda), kóńilindegi sharýasyn tyndyrmaı qoımaǵan kórinedi. Munyń barlyǵy Nurshaıyqov shyǵarmalaryn izdep oqyǵan oqyrmandarǵa belgili. Árıne, qazaq eline áıgili bolǵan romannyń al­ǵash­qy taraýlary Pavlodar jerinde týǵany – osyndaǵy turǵyndar úshin erekshe maqtanysh.

1956 jyldyń 6 tamyzynda Á.Nur­shaıyqov basqa qyzmetke aýysýyna baılanysty Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetiniń redaktory qyzmetinen bosatylady. Onyń ornyna Omarǵalı Qudyshev bekitilgen. Oblystyq gazetten uzaǵanmen Ázilhan Nurshaıyqov biraz ýaqyt «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń Pavlodar oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolyp qyzmet etti.

Á.Nurshaıyqovtyń osy kezeńde bir erekshe sátti bastan ótkergenin dá­leldeıtin ýaqyt boldy. Pavlodar je­rinde júrgende oǵan uly jazýshy Muh­tar Áýezovti qarsy alýshy delega­sııanyń quramynda bolý baqyty buıyrady. Bul 1958 jyly edi. 24 maýsym kúni oblysqa Muhtar Áýezov Pavlodar qalalyq partııa komıtetiniń shaqyrýymen keledi. Bul zańǵar tulǵanyń Pavlodar jerine alǵash jáne sońǵy márte aıaq basýy edi. Qarsy alýshylar quramynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń jaýapty qyzmetkeri Zeınolla Qabdolov, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi Á.Nurshaıyqov, «Qyzyl tý» gazetiniń redaktory Omarǵalı Qudy­shev jáne ózge de partııa komıtetiniń basshylary bolady. «Men Baıanaýyl jerin buryn kórmegen edim. Mundaı tamasha, osynshama ǵalamat jerde týǵan adamdar aqyn bolmaýy, alyp bolmaýy múmkin emes. Sultanmahmut sııaqty uly aqyn, Qanysh sııaqty uly ǵalym, taǵy da tolyp jatqan kórnekti, ataqty uldar týǵyzǵan topyraǵynan aınalaıyn, Baıanaýyl! degim keledi meniń» dep M.Áýezovtiń tolǵanatyn sapary osy.

Keıin M.Áýezovtiń Kereký óńirine sapary Á.Nurshaıyqovtyń «Áýezov­pen bolǵan bes kún» atty esteligi respýb­lıkalyq gazetke jarııalandy, sosyn óńdelip «Eki estelik» kitabynda taǵy shyqty. Aıtyp óteıik, osy «Eki estelik» kitabynyń bir danasyn jazýshynyń ózi 1988 jyly 28 qarasha kúni «Qyzyl tý» (qazirgi «Saryarqa samaly») gazetiniń redaksııa ujymyna qoltańbasymen syıǵa tartqan bolatyn. Búginde bul qymbat mura redaksııada saqtaýly.

Jalpy, belgili pýblısıst, Halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov ómiriniń qaı kezeńinde bolsyn ózi eńbek etken Pavlodar óńirin, tól gazetin umytpaı, hat jazyp turdy. Sonyń bir jarqyn kórinisi 2002 jyly jazýshy endi ǵana jazyp bitirgen «Halıma» atty ǵashyqtar hıkaıasyn bizdiń gazetke joldady. Gazet redaktory Muhıt Omarov «Halıma» atty máńgilik ǵashyqtar jyryn gazettiń birneshe nómirine jaryqqa shyǵardy. Sol kezdegi stýdent, bizder, gazettegi áńgimeni bas almaı oqyp, máńgilik ólmes mahabbat oqıǵasyna tamsanyp edik.

Á.Nurshaıyqov zor jýrnalıstik eńbektiń úlgisin kórsete kele, kórkem áde­bıettiń bedeldi ókiline aınalǵan, jalpy halyqtyń mahabbatyna bólengen tulǵa. Bul jolda jazýshyǵa Pavlodar oblystyq gazetindegi qyzmet istegen jyldary zor ekpin bergenin ózi de aıtady. Bul oqıǵa búginde osy redaksııada qyzmet etýshi jastardyń boıynda zor maqtanysh týǵyzady.

Nurbol JAIYQBAEV,

jýrnalıst

PAVLODAR