Abaıdyń jaqsy kórgen ini dosy, sýyrypsalma aqyn Kókbaı Janataıuly óz dáýiriniń ot aýyzdy, oraq tildisi bolǵan kisi. Onyń tapqyrlyǵy men talantyna razy bolǵan Abaı únemi qasynan tastamaı ertip júrgen desedi. Áıtpese, sol dáýirde aty shyǵyp, ataǵy aspandap turǵan aǵa sultannyń ulyna eretin kisi tabylmaı qaldy deısiz be? Bárine onyń adaldyǵy men aıbyndy aqyndyǵy jaýap berip tur.
Kókbaı aqynda «Usaq baılarǵa» degen satıralyq óleń bar. О́leńdi oqyp otyryp myrs ete túsersiz de oılanasyz.
«Semeıdiń baılary bar kótermeli,
Qur beker maqtanady beker neni.
Ǵınýar raschety bolǵan kúni,
Myrzanyń áýselesin kórer me edi.
Usaq baı, syryń bizge aıqyn seniń,
Qyrdyń ańqaýlary ǵoı bar jegeniń.
О́zińdi soryp jatyr úlken baılar,
Bilmeısiń túpki esepte kim jegenin?»
Aqyn usaq baılar arqyly sol kezdegi qoǵamnyń, ol qoǵamdy quraýshy halyqtyń jaǵdaıyn ashyp aıtady. Munda óleń tilimen aıtqan sóz halyqqa juǵymdy, tez taralǵysh keletinin de aqyn basty nazarda ustap otyr. Sosyn ol bir sát Semeı saýdagerine shúıligedi:
«Semeıdiń saýdageri qyzyltanaý,
Jegeni tamaǵyna et pen palaý.
Jalǵyz atqa shanany jegip alyp,
Jaý malyndaı sabalap ketkeni anaý.
О́ńsheń qýdyń jekkeni bir-bir qotyr,
Toty qustaı sylanyp qatyny otyr.
Ǵınýar dep baılardan kezdeme alyp,
Qyrǵa baryp salady oıran topyr».
Sol kezdegi saýdagerdiń ne isteıtinin, kimdi aldaıtynyn Kókbaı arqyly qazaq qoǵamy bilse oılanar ma edi, kim bilsin? Abaı Qunanbaıulymen 25 jyl joldas bolǵan Kókbaı aqyndy hakimge serik etken de onyń oqshaý talanty edi. Tipti Abaı qalaǵa barǵan saıyn Kókbaı syndy talantty jastardy jınap, hal-jaǵdaılaryn surap turǵanyn Qaıym Muhamedhanov óz jazbasynda anyq jazady. Demek Abaıdan túsken sáýle aqyn Kókbaıdyń kózin erte ashqanyn aıta ketken jón. «Sol kezde Abaı aınalasyndaǵy bar aqynnyń ishinde sýyrypsalma, ımprovızasııaǵa eń júırik aqyn Kókbaı bolǵany daýsyz. Sol talantyn baǵalap, Abaı muny ózi jazyp júrgen alǵashqy óleńderine ıe qyp shyǵardy» degen Muhtar Áýezovtiń sózi Kókbaıdyń aqyndyq beınesin ashyp beredi.
Kókbaı ustazy Abaıǵa jalǵyz shýmaq jyr arnapty:
«Jánnatta jaıyń bolǵyr
Abaı qutyp,
Qasyńda bos júrippin shatyp-butyp.
Osyndaı en darııany jaılaǵanda,
Tym bolmasa qalmappyn
tyna jutyp».
Bul óleńnen aqynnyń hakim dosyn qanshalyqty baǵalaıtynyn, oǵan degen baǵasynyń tym tereń ekenin jalǵyz-aq shýmaqtan bilemiz. Al Kókbaıdyń birinshi joldaǵy «Abaı qutyp» degeni oılandyrady. Ol Qunanbaıdyń oıshyl ulyn HII ǵasyrda ómir súrgen oıshyl, aqyn, Nızamıdiń áıgili «Husraý men Shyryn» poemasyn qypshaq tiline aýdarǵan Qutyppen teńestirip otyrǵan bolar. Bári de múmkin, Kókbaı úshin – Abaı uly, Abaı – jalǵyz. Jalǵyz demekshi, ol Abaıdan keıin taǵy bir uly tulǵany «jalǵyzymsyń» dep jyrǵa qosady. Ol Álıhan Bókeıhanov edi.
«Qaraǵym, jalǵyzymsyń qazaqtaǵy,
Ul týmaq sendeı bolyp az-aq taǵy.
О́giz ólip, bolmasa arba synyp,
О́miriń ótken jansyń azaptaǵy.
Bal tamǵan, hanzadam-aı, qalamyńnan,
Táńirim aıyrmasyn talabyńnan.
Qalǵan joq qonys qonbaı aqylyńa,
Qazaqtyń han, qyrǵyzdyń
manabynan».
Arnaý óleń ári qaraı Bókeıhanovtyń negizine tartyp týǵan ul ekenin sıpattaýmen jalǵasady.
«Anaý bir Orynborda eki jigit,
Senen soń jurt solardan
qylady úmit.
Qazaqtyń shańyraǵyn kótergeli,
Bolyp júr oılarynda tamam ult», – deý arqyly Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovtyń da tulǵalyq beınesin ashady. Qalaı desek te, biz Kókbaı aqynnyń jyrlaryn oqyp otyryp, onyń arnaý óleńge tym sheber, usta ekenin bildik. Buǵan onyń «Orazbaıǵa», «Kókshege», «Aqoıazǵa», «Bazaralyǵa», «Sarań baıǵa» dep kete beretin arnaý jyrlary dálel.
Al Kókbaı Janataıulynda «Sabalaq» atty 33 bettik kólemdi poema bar. О́zi aıtqandaı aqyn bul týyndysynda ótken-ketken tarıhtan syr qozǵaıdy. Abylaı hannyń tolyq ómirbaıany qamtylǵan bul jyrdyń Kókbaı aqynnyń qalamynan shyǵýy da tegin emes. Árıne, ol bul poemany ustazy Abaıdyń tapsyrmasy boıynsha jazyp shyqqan.
«Kóp kisi qalmaq shaýyp qarsylasty,
Eki qol uran salyp aralasty.
О́ńgerip qutylmastaı bolǵannan soń,
Ustap ap aıdarynan kesti basty.
Beline baılap aldy aıdarynan,
Tastamaı aty menen saımanynan.
Burynǵy Sabalaq dep oılar emes,
Qarasa jan shoshıtyn aıbarynan».
«Sabalaqtyń» – Abylaıdyń urystaǵy kelbeti, mine, osylaı sıpattalady. Oqyǵan adamǵa atalǵan poema han Abylaıdyń ǵumyry ǵana emes, bir ulttyń sol zamandaǵy ómirin kóz aldyńyzǵa ákeledi. Bir sózben aıtqanda, Kókbaı aqyn qalaı jazsa da, júrekke jetkizip, ólmesteı etip jazǵan aqyn. О́ıtkeni, onyń sanasyna, jan dúnıesine, tipti qalamyna hakim Abaıdyń sáýlesi túskeni shyndyq.