Qazaqta sóz ustap, óleń ólkesinde ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan iri aqyndardyń biri – Sháńgereı Bókeev. HIH ǵasyrdyń sońǵy jartyjyldyǵy men HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen aqynnyń eldi óner-bilimge úndegen týyndylary, fılosofııalyq tolǵaýlary, mahabbat lırıkasy, tabıǵatty sýretteı jazǵan shyǵarmalary qazaq jurtynyń rýhanı qazynasyna qosylǵan úlken úles boldy.
Sh.Bókeevtiń aqyndyq qýaty, jańashyldyǵy, shyǵarmalaryndaǵy erekshelikter azdy-kópti zerttelip te júr.
Sháńgereıdiń týyndylary alǵash ret Ǵumar Qarash qurastyrǵan «Shaıyr» (1911), «Kóksilder» (1912) jınaqtarynda, Ahmet Baıtursynov jınaǵan «23 joqtaý» (1926) kitabynda jaryq kórgen. Sháńgereıdiń óleńder jınaǵy birinshi ret 1933 jyly derbes kitap bolyp shyqty.
Sháńgereıdiń óleńderin zeıin qoıyp oqyp shyqsańyz onyń fılosofııalyq oı-tolǵamdaryna tánti bolasyz. Astarlap, mysaldap, áriden oraǵytyp aıtqan oılary aqynnyń sózge júırik, tilge baı, bilimi kemel, oqyǵany men toqyǵany kóp daryn ıesi ekenin eriksiz moıyndatady.
Máselen, «О́mirdiń ótýi» degen óleńinde astarlaı sóılep otyryp, dúnıe kezek ekenin, kúshtiniń álsizge zorlyǵy, álsizdiń kórer qorlyǵy jalǵan ómirdiń ajyramas bir bóligi bolyp, zańdylyq retinde qalyptasyp ketkenin aıtady.
«Qudyqqa qulan qulaǵan,
Qulaǵanda qurbaqa,
Qaýip-qatersiz oınaǵan.
Oılaǵanǵa bul zaman:
Qyrda qulan júrse aman,
Lań, túrli qazadan,
Baqa jany baz kesher,
Qulaǵyna qulannyń
Oınaımyn dep boılaýdan.
Sýsaǵan qulan shubyrsa,
Asa bir asa qulaýdan,
Izdegeni qaq bolar,
Jolbarysqa jol tosqan
Qazaly qulan tap bolar,
Boı jasyryp ol jyrtqysh,
Shyǵa bir shapsa saılaýdan...
...Býynyna túsip jyly qan.
Qaıratyna mas bolǵan,
Qaıdan bilsin ol aıýan?!
Bóken terisin bórik etken,
Sekseýilden kúrke etken,
Baýyryna týlaq jamaǵan,
Qańbaqqa júzin qamaǵan.
Bilteli qara qolynda,
Shaqpaqtan oǵan ot berip,
Jolynda jatyr bir adam...»,
deıdi.
О́mirdi jalǵan deımiz. О́ıtkeni ómir bar jerde ólim, baqı bar. Osy qarapaıym uǵym-túsinikti aqyn sózimen zerdeleseńiz, ómirdiń jalǵandyǵyn, myna tirshiliktiń ótkinshi ekenin janyńyz aýyra otyryp qabyldaısyz ári baıansyz tirliktiń qulaqkesti quly bolýdan tartynyp, pendeshilikten joǵaryraq turýǵa umtylasyz. Bul aınalyp kelgende adamı qasıetterdi saqtap, kisilik kelbetińe daq túsirmeı ómir súrýge shaqyrady.
Máselen, Sháńgereı Bókeevtiń «Jalǵanshy, jaryq dúnıe!» degen óleńinde:
«Jalǵanshy, jaryq dúnıe!
Bizden de bir kún qalarsyń.
Pil saýyrly qara jer
Qoınyńdy ashyp, qol jaıyp
Qushaǵyna alarsyń!
Oıqaı, sonda kún qarań,
Basyńa aq tas qoıylsa
Sózben túrli bezengen.
Ústińe topyraq úıilse
Shókken narǵa meńzegen.
Til kesilip, ún biter,
Saıraǵan muny jyraýdan,
Tyńdaǵan aıtar: «ne paıda
Mundaı sózdi jyrlaýdan?»
Dúnıe qýǵan kóńilim
Nápisimenen qaraıǵan.
Haq dıýanǵa* (Qudaıdyń sózi) asyqtaı
Murat tapqan qudaıdan.
Sonda bir kóńilim sap bolar,
Jalǵyz jatyp kúńirenip,
Qazany oılap tolǵaýdan», dep ómir jaıly tolǵanys-nasıhatyn, óziniń uǵym-túsinigin tereńnen jyrlaıdy. Sondaı-aq aqyn ómirdiń mán-mańyzyna baıyppen qarap, onyń qadirine jetýge, baǵasyn bilip, ǵumyrdy barynsha mándi ótkizýge úndeıdi.
Sh.Bókeev óz týyndylarynda qazaqtyń baı ádebı tilin ornyqty ári retimen qoldanyp, aıtar oıyn dáıekti túrde jetkizedi.
Ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Ysqaq Tákimuly Dúısenbaev kezinde Sh.Bókeev týraly: «Sháńgereı, birinshiden, óz halqyn óner-bilimge, mádenıetke shaqyrdy; ekinshiden, shyn maǵynasynda professıonal aqyn bolǵandyqtan, qazaq óleńin mazmuny men túr jaǵynan baıyta tústi. Ásirese aqynnyń tabıǵat sýretterin, fılosofııalyq tolǵaýlaryn, mahabbat lırıkasyn ózine tán ereksheligi bar, áshekeıli, órnegi mol qazyna dep baǵalaýymyz kerek», dep jazdy. Ǵalymnyń aqyn Sháńgereıdiń shyǵarmashylyǵy jóninde aıtqan osy qundy pikirine bizdiń qosyp alarymyz joq.