Taldyqorǵanda «Qyzyljar shaıqasy: Qudaınazar batyr bastaǵan 100 sarbazdyń tarıhı róli» taqyrybynda oblystyq tarıhı-tanymdyq konferensııa ótti. Qazaq-jońǵar soǵysy tusynda Jetisý jeri úshin kúres talaı bozdaqtyń janyn qıyp, erlik isterdiń ónegesin qaldyrdy. Biraq sonyń kóbi zerttelmeı, tek el ishinde ańyz bolyp aıtylyp júr.
El aýzynda saqtalǵan ańyz áńgimelerge, jer-sý attarynyń etımologııasyna jasalǵan taldaýlarǵa sáıkes 1635-1758 jyldar aralyǵynda Jetisý Alataýynyń Lepsi, Sarqan, Qaratal, ózenderiniń joǵarǵy aǵystarynda qazaqtar men jońǵar qalmaqtary 100 jyldaı qatar qonystanǵanyn aıǵaqtaıtyn derekter bar. Ony Qaratal ózeni alabynyń joǵarǵy aǵysyndaǵy Burqanbulaq, Shyjy, Muqyry sııaqty jer-sý attary, Qora ózeniniń Qaratalǵa quıar saǵasynda býdda hramynyń orny dáleldeıdi.
Jetisýlyq ólketanýshylar men Qudaınazar batyrdyń urpaqtary Qyzyljar shaıqasy ótken oryndy anyqtaý úshin birqatar izdenis jasady. Jalpy, elimizdiń ár óńirinde 24 «Qyzyljar» dep atalatyn jer ataýy kezdesedi. О́lketanýshylar onyń bárin saraptap, jergilikti turǵyndardan derekter jınap, ańyz-áńgimeler negizinde osy shaıqastyń ornyn Aqsý aýdanyna qarasty Qapal shatqalynda bolǵan dep tujyrym jasady. Jınaqtalǵan dálelder men dáıekterdi nazarǵa alǵan Almaty oblystyq tarıhı-mádenı murany qorǵaý ortalyǵy jáne jetisýlyq ólketanýshylar, Qyzyljar shaıqasynyń batyry Qudaınazar Táńirberdiulynyń urpaqtarynan uıymdasqan ekspedısııa Aqsý aýdany, Qapal aýylyna qarasty jergilikti jurt «Júz oba», «Qyz beıiti» atap ketken tarıhı oryn men Qyzyljar shaıqasy bolǵan asýǵa sapar shekti. Kópshilik batyr, onyń qyzy jáne júz sarbaz jerlengen qorym men shaıqas bolǵan asýǵa belgi qoıyp, tarıhty qaıta jańǵyrtty.
«Qyzyljar shaıqasy – XVI ǵasyrdyń sońy men XVII ǵasyrdyń basynda oryn alǵan el qorǵaý jolyndaǵy uly shaıqastardyń zańdy jalǵasy sanalady. Shaıqasta qaza bolǵan júz sarbazdyń ekeýiniń aty málim. Al qalǵan 98 batyr sol kezderi osy shaıqas bolǵan óńirdi mekendegen tórt tólegetaıdyń, jalaıyr, alban, sýan, dýlat rýlarynyń azamattary degen boljam bar. Bul aqıqatty anyqtaý aldaǵy ýaqyttyń enshisinde. Sol shaıqastyń bas qolbasshysy Qudaınazar batyr men qyzy Gúlaıymnyń erlik isteri urpaqtan-urpaqqa amanattalyp, búgingi kúnge jetti», deıdi ólketanýshy-jýrnalıst Qajet Andas.
Qyzyljar shaıqasyndaǵy «Attyń ishin jaryp soǵysý» taktıkasy – álem tarıhynda bolmaǵan erekshe urys ádisi jáne osydan keıingi qazaq-jońǵar soǵysyndaǵy taktıkalardyń bastamasy bolǵan jańalyq. Bir qyzyǵy, bul soǵys taktıkasyn qazaq batyrlarynan 200-300 jyl keıin fransýz áskerleri Birinshi dúnıejúzilik soǵysta qoldanypty. Al bul tásil Eýropa soǵys tarıhyndaǵy «tańǵajaıyp urys taktıkalarynyń biri» retinde jazylǵan. «Gollıvýd osyndaı qorǵaný tásilin qoldanǵan shyn tarıhı oqıǵany baıandap, fılm túsirip úlgerdi. Mıssýrı terrıtorııasyndaǵy amerıkalyq táýekelshi Hıý Glasstyń ómirindegi birqatar oqıǵadan shabyt alyp, amerıkalyq jazýshy Maıkl Panke 2002 jyly «Tiri qalǵan» (Vyjıvshıı) degen roman jazdy. Avtordyń osy romandy jazýyna ıtermelegen tańǵalarlyq shytyrman oqıǵanyń biri – «Attyń ishin jaryp soǵysý» tásili bolǵan, sol sebepti bul oqıǵa romanǵa erekshe bólim retinde qosylǵan. 2015 jyly romandy arqaý etip, Alehandro Gonsales Inıarrıtý fılm túsirdi. 88-shi retki Oskar syılyǵynyń 12 nomınasııasyna ıe bolǵan fılmde jergilikti úndilermen soǵys dáýirindegi qıyn-qystaý jaǵdaıda «Attyń ishin jaryp soǵysý» taktıkasy kórsetilgen. Shyn máninde, mundaı tańǵalarlyq jáne tapqyr urys tásilin olardan birneshe ǵasyr buryn bizdiń ata-babalarymyz qoldanǵan bolsa da, ony áli kúnge áspetteı almaı kelemiz», deıdi Ulybrıtanııanyń Sheffıld ýnıversıteti men AQSh-tyń Illınoıs ýnıversıtetiniń túlegi Talǵar Dálelǵazy. Demek biz osy bir umytylǵan tarıhty qaıta túgendeýimiz kerek. Ol úlken eńbekti qajet etedi.
Jalpy, «Qudaınazar batyrdyń kindiginen Jolymbet, Esengeldi, Soltangeldi atty úsh ul taraıdy. Bul tarıhta «Úsh jetim» degen atpen belgili. Ákesi qaıtys bolǵan soń úsh ul naǵashysy Saryúısinderdiń elinde erjetedi. Úlkeni Jolymbet sharýaǵa jaıly bolsa, Esengeldi jas kúninen naǵashylarynyń tárbıesinde erjetip, jastaıynan «Bala bı» atanady. Erjetken tusynda Qabanbaı batyr qatysqan joryqtarda erligimen tanylyp, Abylaı hannyń senimine ıe bolyp, el isine aralasyp, 1757 jylǵy qazaq-qytaı arasynda bolǵan «Mamyr sý» kelisiminde úılestirýshi qyzmetin atqarǵan. Sondaı-aq Qazaq handyǵynyń elshisi salaýatymen Sın ımperııasynyń patshasy Shıan Lunnyń qabyldaýynda bolǵan alǵashqy qazaq dıplomattarynyń biri. Al Soltangeldi jastaıynan myrza ósken, sal-seri, keıinnen aǵasy Esengeldimen birge talaı joryqta aqyldylyǵymen kózge túsken tulǵa eken. Muny batyrdyń urpaǵy Imash Abdyrahmanuly baıandady.
Jolymbetten 6, Esengeldiden 19, keı derekte 23, Soltangeldiden 12 ata taraıdy. «Úsh jetimniń» urpaǵy álemniń ár túkpirinde AQSh, Japonııa, Túrkııa jáne basqa da Eýropa elderinde, Arab memleketterinde, Iran, Irak sııaqty Azııa elderinde qonystanyp, adamzat órkenıetine úles qosýda. Al elimiz táýelsizdik alǵannan keıin «Úsh jetimniń» urpaqtary atjurtqa oralyp, elimizdiń ár óńirine turaqtap, el órkenıetin eseleý jolynda eńbek etip keledi», deıdi I.Abdyrahmanuly.
Konferensııa sońynda qatysýshylar Qyzyljar asýy men jergilikti turǵyndar «Júz oba» men «Qyz beıiti» dep atap kelgen qorymdy Qudaınazar batyr men qyzy Gúlaıym jáne qazaqtyń júz sarbazy jerlengen jer retinde qasıetti nysandar tizimine engizýdi basty nazarǵa aldy. Sondaı-aq oblystyq mýzeıden shaıqas tarıhyn órnekteıtin burysh ashý, Taldyqorǵan memlekettik arhıvinen shaıqasqa qatysty derekterdi jınaqtaıtyn arnaıy oryn berý, Qyzyljar shaıqasy bolǵan asý men «Júz oba» atanǵan tarıhı nysandy abattandyrý jumysyn júrgizý, Gúlaıym Qudaınazarqyzynyń erligin óskeleń urpaqqa ónege etý kerektigin usyndy.
Jetisý oblysy