El egemendigin endi alǵan syndarly sátte ult úshin qyzmet kórsetýdiń ozyq úlgisin kórsetken aıdarly azamattardyń qatarynda Erejep Mámbetqazıevtiń esimi zor iltıpatpen atalady. Qanshama jastyń armanyna jol tapqan «Bolashaq» baǵdarlamasy, úsh tuǵyrly til saıasaty, testileý jobasy, óńirlik ýnıversıtetterdiń qurylýy, joǵary mektep akademııasyn qurý syndy ǵalymnyń birqatar eńbegi – sol bir eleń-alań shaqta dúnıege kelgen jobalar. Elimizdiń erteńi úshin kidirmeı jumys bastap ketken Qazaqstannyń alǵashqy Bilim mınıstriniń ǵylym jolyndaǵy osynaý tolaǵaı tabystary jaıynda áńgime órbitsek deımiz.
Qazaq biliminiń jolynda áli kúnge attan túspeı kele jatqan, eńseli isterimen elge tanylǵan Erejep Álqaıyruly – Shyǵys Qazaqstan óńiriniń qurmetti azamaty. Myńjyldyq qaraǵaıy, samyrsyny, balqaraǵaıy jaıqalyp ósken osynaý ǵajap jerdiń halqynyń ony qurmetteýi beker emes. Akademıktiń áýel basta jabyq bolǵan tústi metallýrgııa ortalyǵyna tókken teri, etken eńbegi kóp. Ol – osy ólkeni el túgil, álemge tanytý jolynda aıanbaı qyzmet etti.
Búginde mereıli seksen beske tolǵan professor Astrahan oblysy Kalının selosynda dúnıege kelgen. 2015 jyly Volodar aýdany ákimdiginiń sheshimimen akademık E.Mámbetqazıevtiń esimi berilgen Kalının orta mektebin bitirgen. 1963 jyly qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, kezindegi pedagogıkalyq ınstıtýtta oqyǵan. Keıinirek bilimin álemge áıgili ǵalymdar, ǵylym korıfeıleri akademık, Sosıalıstik Eńbek Eri A.N.Frýmkın, B.B.Damaskın, Iа.M.Kolotyrkın, S.I.Jdanov, N.M.Dıatlova, V.A.Kazarınov, Iý.V.Ovchınnıkova, V.A.Legasov, N.S.Lıdorenko, V.I.Kravsova, G.A.Iаgodına syndy ǵalymdar basshylyq etken tamasha ǵylymı mektep M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-de jetildirdi. Lenıngrad, Dnepropetrovsk, Qazan, Rıga, Krasnodardaǵy ǵylymı ortalyqtarda taǵylymdamadan ótip, doktorlyq dıssertasııany sátti qorǵap shyqty. Bul oqý orny ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlardy daıarlaýdyń eń úzdigi ekeni belgili. Munda ol ǵalym retinde ǵana emes, bilim men ǵylymdy uıymdastyrýshy retinde de qalyptasty.
1963-1984 jyldar aralyǵynda aspıranttan assıstent, professor, kafedra meńgerýshisi, QazMÝ-dyń hımııa fakýlteti dekanynyń orynbasaryna deıin ósip, 1984 jyly О́skemen pedagogıkalyq ınstıtýtyn basqarý jóninde usynys alady. 1991 jyly Shyǵys Qazaqstan jerinde óńirge qajet maman daıarlaıtyn QazMÝ, QarMÝ sekildi eldegi úshinshi memlekettik ýnıversıtetti ashý jolynda batyl qadam jasady. ShQMÝ úlgisi boıynsha Pavlodar, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Taldyqorǵan, Atyraý óńirlik ýnıversıtetterin qurdy. Sondaı-aq ol – Semeı, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystary ǵalymdarynyń áleýetin biriktirgen UǴA Shyǵys bóliminiń ashylýyna súbeli úles qosty. Mundaı sheshim elimizdiń 100-ge jýyq jetekshi akademıkteriniń qatysýymen О́skemen qalasynda ótken UǴA prezıdıýmynyń kóshpeli otyrysynda qabyldanǵan-dy. Osy atalǵan ister álbette eleýsiz qalmady. ShQMÝ-dyń jańashyl JOO retindegi joǵary bedelin tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev laıyqty baǵalap, Erejep Álqaıyruly Qazaqstannyń Bilim mınıstri laýazymyna taǵaıyndaldy. Ol mınıstr bolǵan tusta qazaq bilim berý júıesi damýdyń jańa deńgeıine jetti. Búginge deıin oqý isinde qoldanysta júrgen úshtildilik, testileý, óńirlik ýnıversıtetter, «Bolashaq» baǵdarlamasy, «bakalavr-magıstr-PhD doktory» júıesi, Joǵary mektep akademııasyn qurý, jeke JOO-lar sııaqty jobalar – sol kezdegi ıdeıalardyń jemisi.
E.Mámbetqazıev Eýropa, Amerıka jáne Azııanyń damyǵan elderiniń bilim júıesine birigýdi maqsat tutty. ShQMÝ men shetel joǵary oqý oryndary, óndiris oryndary, kásipkerler arasyndaǵy seriktestiktiń negizin qalady. 90-jyldardyń reformalary bilimdi damýdyń jańa keńistigine shyǵardy deýge ábden bolady. Myńdaǵan daryndy otandasymyz prezıdenttik «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha úzdik sheteldik JOO-da bilim alyp keledi. Zamanaýı mamandar men basshylardyń býyny qalyptasýda. Bul áriptestik damyǵan elderdiń tájirıbesimen almasýdyń tamasha múmkindigine aınaldy. Biz óz kezegimizde sheteldik talapkerlerge esigimizdi ashtyq. Bilim men ǵylym qanshama elmen arany jalǵady.
E.Mámbetqazıev metaldardyń dıpırıdıldi keshenderiniń elektrohımııasy boıynsha ǵylymı mekteptiń negizin qalaýshy ekenin de aıta ketken jón. Uzaq jyldar boıy ǵylymı keńesterdiń, doktorlyq dıssertasııalardy qorǵaý jónindegi arnaıy keńesterdiń múshesi, birqatar Búkilodaqtyq keńestiń, ǵylymı-praktıkalyq konferensııalardyń bastamashysy jáne jetekshisi boldy. AQSh, Germanııa, Ulybrıtanııa, Chehoslovakııa, Ońtústik Koreıa, QHR, Majarstan, Sıngapýr, Malaızııa ýnıversıtetterinde dáris oqydy. Onyń ǵylymı zertteýleriniń nátıjeleri respýblıkanyń, burynǵy Odaqtyń iri kásiporyndarynda engizildi. VNIIT-pen birlesip júrgizilgen kúmis-myrysh akkýmýlıatorlaryn modernızasııalaý boıynsha qoldanbaly zertteýler áskerı jáne ǵaryshtyq tehnıkada, elektr ónerkásibinde keńinen qoldanylady.
Innovasııalyq tehnologııalardy óndiriske engizýdiń ǵylymı-praktıkalyq problemalary boıynsha eldiń, óńirdiń jetekshi kásiporyndarynyń, iri bıznes-qurylymdarynyń ǵylymı keńesshisi. Bilim men ǵylymnyń ózekti máseleleri boıynsha 750 ǵylymı eńbek pen monografııasy jaryq kórgen. Birqatar eńbegi Reseı, AQSh, Mońǵolııa, QHR-da qaıta basylyp shyqqan. «Rektor – JOO ar-ojdany» monografııasy qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde jaryq kórgen. Munda rektor joǵary oqý orny jaı ǵana maman daıarlaý ustahanasy emes, moraldyq-psıhologııalyq jaǵynan saý tulǵany qalyptastyrýshy orta ekenin alǵa tartady. Talapkerlerge bilim berip qana qoımaı, olardy basty adamı qundylyqtan alystamaýǵa úıretip, ar-ojdan men aqyl-parasatty qatar ustaýǵa shaqyrady. Osydan-aq ýnıversıtet basshysynyń jaýapkershiligi az emes ekenin ańǵarýǵa bolady. Atalǵan qundylyqtar ár basshynyń saıasatynyń arqaýyna aınalsa ıgi deısiń.
Erejep Álhaıyrulynyń bilim salasyna ákelgen taǵy bir ıgi isi Amerıkamen seriktestik ornatqan Qazaqstan-Amerıka Erkin ýnıversıtetin qurý boldy. Atalǵan oqý orny eýrazııalyq ıntegrasııany damytýǵa qosqan úlesi men Eýropa standartyna sáıkes bilim berý isin jaqsartýǵa qosqan úlesi úshin kóptegen marapatqa ıe bolǵan. О́z kezeginde rektor qoǵamnyń ıntellektýaldy damýyna qosqan eleýli úlesi úshin «Ult ıntellektisi» halyqaralyq marapatyna usynylǵan. AQSh Kongresi Komıtetiniń shaqyrýymen eki ret AQSh Prezıdentteri Dj.Býsh jáne B.Obamamen, sondaı-aq AQSh Úkimeti múshelerimen álemniń 120 elinen kelgen ıntellektýaldy elıta ókilderimen birge dástúrli Ulttyq qonaqasyna qatysý qurmetine ıe bolǵan azamat.
Biz búgin bilim reformatorynyń jetistikteri men ıgi isteriniń jartysyn ǵana atap óttik. Aıtylmaǵany qanshama! Elshil azamattyń mereıtoıy tusynda bilim berý isine sińirgen eren eńbegin qalaı aıtsaq ta jarasady. Orny bólek ornyqty tulǵanyń abyroıly asqaq joly jas urpaqqa qashanda úlgi-ónege bolary sózsiz.
Ǵanı TILEÝBEKOV