Oıyndy taný arqyly biz adamzattyq aqyl-oı damýyn da, sonyń ishinde ultymyzdyń dúnıetanymynyń órisin de baǵamdaı alamyz. Osy baǵytta álemdik oıyntaný ǵylymynyń jetken jetistikterin paıdalana otyryp, qazaq oıyntaný ǵylymyn alǵa jyljytý ózekti máseleniń biri bolmaq. Álbette, qazaq ǵylymynda oıyn týraly eshteńe jazylǵan joq deýge bolmaıdy. Oıyn túrleri jınaldy, jarııalandy.
Olardyń oınalý erekshelikteri aıtyldy. Túsindirildi. Balalar oıynynyń paıdasy týraly da zertteldi. Ulttyq sport oıyndary jóninde de izdenister barshylyq. Oıyndy pedagogıkalyq jáne psıhologııalyq tanym turǵysynan paıdalaný da bar. Oıynnyń ádet-ǵuryp, salt-sanamen baılanysyn barlaý da kezdesedi. Sol izdenister nátıjesinde dúnıege kelgen zertteýlerdegi basym baǵyt – oıyndy tájirıbelik tanym turǵysynan baǵalaý bolǵany ras. Endigi kezekte biz ulttyq oıyntanýdyń teorııalyq tuǵyryn nyqtap, negizin bekemdeýimiz kerek.
Bul baǵyttaǵy irgeli izdenister endi bastaldy. Sonyń bir aıǵaǵy – K.Matyjanovtyń zertteýi (Matyjanov K. Oıyn ómir. Kit.: Uly dala oıyndary, Almaty: Ǵylym, 2022). Ǵalym onda tuńǵysh ret qazaqsha «oıyntaný» termınin ǵylymı aınalymǵa qosady da álemdik ǵylymdaǵy oıyntaný tarıhyna sholý jasaı kele teorııalyq negizderine mán beredi, ádistemelik qaǵıdattaryna kóńil aýdarady. Ulttyq oıyndardy zertteýdiń jańa konsepsııasyn usynady. Ǵalym oıyn týraly ǵylymı tanymnyń álemdik tamyrynan tartyp, búgingi kókjıegine deıin kókteı barlap shyǵady. Ol oıynnyń tabıǵatyna tán erekshelikterdi qazaq ǵalymdary ishinde alǵash ret alǵa tartady. Oıyndardy janrlarǵa, túrlerge, toptarǵa bólýdiń álemdik tájirıbesine súıene otyryp, jalpy, ulttyq oıyndardy iri-iri toptarǵa bóledi. Sóıtip, ǵalym K.Matyjanov bul zertteýinde qazaq oıyndaryn ǵylymı tanym teorııasy qaǵıdattary boıynsha zertteýdiń ádistemelik negizin qalap beredi.
Osy bastaýlarǵa ún qosqan keıingi zertteýlerde qazirgi ǵylymdaǵy sınergetıkalyq ádispen lıngvıstıka, folklor, etnografııa, arheologııa, tarıh, psıhologııa, áleýmettaný baǵyttary boıynsha oıynǵa barlaý jasaldy. Álbette, bolashaqta oıyndy atalǵan ǵylym salalarynyń árqaısysynyń teorııalyq negizderi boıynsha jeke qarastyrǵan áldeqaıda tııanaqty bolary haq. Endigi kezekte akademık S.Qasqabasov zertteýindegi «mıftik ýaqyt pen mıftik sana; mıftik uǵym men mıfologııalyq oılaý» ulttyq oıyndarda qanshalyqty oryn alady degen suraqqa jaýap izdeý de qyzyqty. I.Heızınganyń oıyn men poezııanyń ózara baılanysyn eksheı kele: «epos buqaranyń aldynda aıtylýdan qalǵan kezde, tek oqýǵa ǵana arnalady da oıynmen astasýy joǵala bastaıdy» [Heızınga Iohan. Homa Ludens, V tenı zavtrashnego dnıa. M., 1992, str. 165.] degeniniń qazaq eposyna qatystylyǵy qanshalyqty degen saýal tóńireginde oılaný da kerek sekildi. Shyndyǵynda, HH ǵasyrdyń basynda ómirden ótken ári aqyn, ári jyrshy, ári kúıshi Bóltirik Atyhanuly jyr bastalarda kúı tartady, azdan soń kúıin jyrǵa jalǵastyrady, jyryn termege sabaqtastyryp, qaıta kúıge aýysý barysynda bir ornynda otyra almaı maldas qurǵan kúıi tórden bosaǵaǵa, bosaǵadan tórge jorǵalap ketedi eken. Iаǵnı onyń jyr aıtý, kúı tartý máneri oıyn sekildi ótken. Osylaı eposty aıtýdyń ózin oıynǵa aınaldyrý arqyly kórermeni men tyńdaýshysyn qyzyqtyra bilgen jyrshylar tájirıbesi oıyntaný qaǵıdattary arqyly tarazylansa quba-qup. Osy suraqqa jaýap izdeı otyryp, burynǵy folklor men búgingi folklordyń oıynmen sabaqtastyǵyn ajyratý da paıdaly. Kúı demekshi, kúı – mýzykalyq shyǵarma. Osy shyǵarmany tyńdaýshynyń nazaryna usynyp otyrǵan kúıshiniń oryndaýy oıyn sekildi kórinis beretin kezderi bar. Qyrǵyzdyń komýzshylary aspapty aýdaryp-tóńkerip, birde aldyna, endi birde ıyqqa, kelesi kezekte aıaqtyń ushyna qoıyp, myń qubylta tartý – álbette oıyndyq kórinis. Demek oıyn men mýzyka arasyndaǵy baılanysty baǵamdaý da oıyntaný ǵylymy úshin tartymdy taqyryp. Televızııalyq oıyndardyń ózi arnaıy zertteýdi qajet etedi. Qazirgi aqparattyq tehnologııa qaryshtaǵan zamandaǵy elektrondy qurylǵylarda bar oıyndardyń ulttyq tanym bezbeni arqyly tarazylanýy qajet-aq.
Ulttyq oıyn fılosofııasyn jáne psıhologııasyn arnaıy zertteý arqyly da halyqtyq bolmysymyzdyń tabıǵatyn tereńirek tanyr edik. Oıynnyń adamdy jan-jaqty jetildirý, jan dúnıesindegi suranystardy qanaǵattandyrý, fızıologııalyq jáne psıhologııalyq shyǵyndarynyń ornyn toltyrý múmkindikterin de qarastyrǵan lázim. Álemde oıyn zertteýshiler pedagogıka jáne psıhologııa baǵytynda oıyn konsepsııasynyń birneshe teorııasyn usyndy [Rýbenshteın S.L. Osnovy obsheı psıhologıı. – Sankt-Peterbýrg: ızdatelstvo «Pıter», 2000. Str.58]. Gross tujyrǵan «túısiktilik teorııasy» oıynnyń adam bolmysyn jetildirý qyzmetine baılanysty órbigen. Bul nazarııa negizinde oıyn adamnyń aldaǵy ómir súrý úderisine daıyndyq esebinde qaralady. Iаǵnı bala oıyn arqyly jańa jaǵdaıǵa beıimdeledi, bilmegen nársesin biledi, tirshilik etý mashyqtaryn úırene júrip jetiledi. Eseıgennen keıin ol oınaýdy múldem qoıyp ketpeıdi, jańa túrlerin meńgeredi, sóıtip, oıyn onyń ómirlik tynys-tirshiligin, qyzmetin tolyqtyratyn qundylyqqa aınalady. Ulttyq oıyndardyń tabıǵatyn osy teorııa boıynsha da zerttegen eńbek kerek-aq. Oıynnyń Karl Bıýler qorytqan «qanaǵattylyq teorııasy» da ulttyq qundylyqtar men tanym-túısikter tarazysy arqyly zerdelense, quba-qup.
Al endi Frıdrıh Shıller ıdeıalarynyń yqpalymen Spenser Gerbert jasaǵan «ótemeldik teorııasy» oıyndy adam boıyndaǵy kúndelikti tirshilikte paıdalanylmaǵan kúsh-qýattan aryltatyn jáne onyń ornyn óteıtin qural retinde qarastyrady. Oıynnyń osy qyzmeti – qazaq oıyntaný ǵylymynda qarastyrylmaǵan tyń taqyryp. Álbette, qazaq oıyntaný ǵylymy oıynnyń oqytarlyq, damytarlyq, emderlik qyzmetterin áli de zertteıtini anyq.
Oıyntaný Eýropada erte qanat jaıǵan ǵylym bolǵan soń biz olardyń teorııalyq jáne tájirıbelik qorytyndylaryna nazar aýdarmaı tura almaımyz. Biraq bizge batystyq teorııalardy ózimizdiń ulttyq tanym tarazysyna salyp baryp paıdalanǵanymyz utymdy bolmaq. Keıde eýropalyq oıyntaný ólshemderi bizdiń ulttyq tanym men talǵam tarazysyna sáıkes kelmeı jatady, keıde eýropalyq tarazy bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdy ólsheýge qaýqarsyzdyq tanytady. Sondyqtan ulttyq oıyndardy aldymen ulttyq tanym qalyptarymen ólshegen durys bolmaq.
Saǵatbek MEDEÝBEKULY,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty