Ashtemanyń qazaqy álemi

Nıkolaı Pavlovıch Ashtemanyń sheberhanasynda ótken jazda bolǵan edim. Saqal-shashy kúmisteı, sıdam sýretshimen tanysýym ózime olja boldy. Oblystyq muraǵat basshysy Aldııar Áýbákirov ertip barǵan. Kolymadan issapardan kelgen beti. Sibirde stalındik súrginde bolǵan bir qaımana qazaqtyń kenepke salynǵan sýretin taýyp qaıtypty. Alba-julbasy shyqqan belgisiz qandasymyzdyń beınesin ákesiniń álpetindeı álpeshtep, óńdeýge bergen eken. Sol sýretti kórmekke baryp, kóz qıyǵymyzben sheberhana ishin tintkilegenbiz. Tabanymyz tıip turǵan tar qýysqa tamyrly tarıhymyz túp qoparyla kóship kelgendeı áser alǵan edik. Bas redaktor sýretshi Nıkolaı Pavlovıch týraly sýretteme jazý­ǵa tapsyrma júktegende,  sol kórinis jadymyzǵa orala ketti. Bir kórsem de burynnan bergi adamym sııaqty. О́ıtkeni ol qazaqty biledi. Sheberhanasynda bolǵan jannyń oǵan kúmáni bolmaıdy. Qazaqtyń jan dúnıesiniń qylyn sherte bilgen shyǵarmashylyq ókilin oqyrman da bilýge tıis. Osy oıymyzdy bekite túsip, Nıkolaı Ashtemanyń sheberhanasyna taǵy da shıryǵa qadam bastyq. Aldymyzdan Abaıdyń, oı aly­bynyń alyp kartınasy qarsy aldy. Aıaqtalmaǵan polotno eken. Bir taqyrypqa birneshe jumys arnalǵan. Abaı tulǵasyn ashý ońaı emes. Uly hakimniń beınesin salyp sýretshi kenebi men boıaýlaryn ysyryp qoıyp, kofe qaınatty. Boıaý men kofe ıisi ańqyǵan ala kóleńke sheberhanada shertilgen áńgime ulysty biriktiretin bir dúnıe­niń rııasyz óner ekenin baıqatty. Beıneleý ónerine kesh kelgen Nıkolaı Ashtema 1942 jy­ly Ýkraınanyń Kırovograd oblysynda týǵan. Ol aıtady, ońtús­tigindegi Odessaǵa jaqyn baý-baq­shaly Sadovaıa hýtorynda kók­temde jelek gúldep, úılerdi jaýyp qalady eken. Alaıda, appaq gúl­derge malynǵan eldi meken búginde joq. – 2011 jyly týǵan jerime bardym. Úıimniń úıindisi ǵana qa­lypty. Keńes Odaǵy taraǵan soń kóptegen eldi mekender joıylyp ketti ǵoı. Áleýmettik jaǵynan ómir súrýge tıimsiz bolyp, qańyraǵan kúıdi meniń hýtorym da keshipti. 30 jyldan keıin barǵan edim, tanymaı qaldym, Qazaqstandaǵydaı emes, onda jańa qurylys múlde joq, – dedi Nıkolaı Pavlovıch. Sýretshiniń ómirin birneshe kezeńde qaraýǵa bolady. Soǵys jyl­dary men odan keıingi aýyr tur­mys bala kóńilinde jattalyp qalǵan. – Tankterdiń qańqasy, jaryl­maǵan snarıadtar ár jerde jatatyn. Kóptegen jigitterdiń kemba­ǵal júrgenin kórip óstik. Soǵystan keıingi jyldarda granata jaryp oınaıtynbyz, – dep sabaqtady sózin sýretshi. Úsh jyl Kýba elinde áýe kúsh­terine qarsy qorǵanys shebinde áskerı qyzmetin ótegen soń Nıkolaı mamandyǵy boıynsha jumysqa kirisip, biraz ýaqyt qurylys jos­parlaý bóliminiń bastyǵy bolady. Gıdromelıoratıvtik tehnıkýmda alqapty sýarý-qur­ǵatý mamandyǵy boıynsha bilim alǵan bozbala áskerden kelgen soń О́zbekstandaǵy shól dalaǵa suranady. Sol jyldary tabıǵaty qatań ólkede jumys isteýshilerdiń eńbekaqysyna 60 paıyz ústeme qosylatyn. Syr­darııa oblysynyń Iаngıer qala­synda kanal qury­lysynda jumys istep júrip, Tashkenttegi qarjy ınstıtýtynda syrttaı oqıdy. Alaıda tórtinshi kýrsta oqýdy tas­tap ketedi. Táýir qyzmet, joǵary eńbekaqy, aıaq­talýǵa jaqyn ınstı­týttyń barlyǵyna qoldy bir siltet­ken sebep – sýret salýǵa degen yntyq­tyq eken. – Iýrıı Lebedev esimdi kásibı sýretshimen tanysqan soń bar yntam beıneleý ónerine aýdy. Iýra ortalyqta ótip jatqan plenýmdar men sezderdiń tapsyrmasyna baılanysty О́zbekstanǵa eńbek etýge kelgen sýretshilerdiń biri-tin. Birde: «Eger shynymen kóńiliń qalasa, jumysyńdy tas­ta da, sýret salýdy durystap úıren», dep sýretshige qajetti asaı-múseılerin berdi. Jas maman bolǵandyqtan basshylarym jumystan jibermeýge tyrysyp baqty. Biraq kónbedim. Osylaısha, joǵary bilimsiz, dıp­lomsyz sýretshi-bezendirýshi bolyp jumys isteı bastadym, – deıdi keıipkerimiz. Nıkolaı 1975 jyly Almatyǵa kelip, kórkemsýret stýdııasynda beıneleý óneriniń qyr-syryn úırene bastaıdy. Gogol atyndaǵy Almaty kórkemsýret ýchılıshesine oqýǵa túsedi. Oqýdy úzdik bitirgen soń, onyń aldynda tańdaý turǵan edi. Qolǵa tıgen tildeı joldamamen jibergen jaǵyna jónep beretin josyǵy bar zamanda mu­nyń ózi kezdese bermeıtin múmkindik. «Suraı-suraı Mekkege de barasyń» degendeı, jerdiń jaılysy, ásirese sýretshiler úshin súbedeı. Kýrstastardyń biri Shyǵys Qazaqstannyń tabı­ǵa­tyn aıtyp tamsantqan soń, tama­shany kórmekke tartyp ke­tedi. Shamadanyn arqalaǵan jas shy­ǵarmashylyq adamyn Shyǵystyń shyraıly kelbeti birden baýrasa kerek. Osylaısha onyń О́skemendegi ómiri bastaldy. Osynda kelip, shyǵar­­mashylyǵyn damyta basta­ǵan jas sýretshi ǵımarattardy bezen­dirý jumys­tarynan bólek, túrli janrda kartınalar salyp, kórmelerge qatysa bastaıdy. Al­matyda, Máskeýde, shetelderde jeke kór­melerin ótkizedi. Jeti jyl ót­ken soń, ıaǵnı 1987 jyly KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi atanady. Al táýelsizdik jyldary Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń músheligine qabyldanady. Bul – onyń rızashylyqpen eske alatyn sáýleli shaqtarynyń biri. Jańa turpatty memleketpen birge qoǵam da aýnap túsip, naryq qıyndyqtary týady. Ásirese, shyǵarmashylyq ókil­derine tıgen aýyr soqqy sýret­shilerdi de aına­lyp ótpedi. Dese de, Nıkolaı Pavlovıch bul joly kásibinen bas tartpaı, boıaý qapshyǵyn arqalap, sýretshilikke basybaıly kirisedi. Qazaq tarıhyn zertteýge den qoıyp, oqyp-túıgenderin beıneleý ónerine arqaý ete bas­taıdy. Ashtemany ózgelerden ózgeshelendirip turǵa­ny da osy – qazaqqa jaqyn, jaqyn emes-aý, qazaqtyń óz qaza­nynda qaınaǵan týyndylary. Táýelsizdik jyldarynda qaıta jańǵyrǵan tarıhı tulǵalar sýretshiniń qylqalamynan kesek-kesek týyndy bólyp tógi­ledi. Bar­­lyǵyn tizbelemesek te, onyń qylqalamynan shyqqan «Attıla», «Attılanyń ólimi», «Tumar patshaıym», «Shyńǵys han», «Qabanbaı batyr» syndy áıgili tulǵalardyń maıly boıaýmen salynǵan beıneleri beıjaı qaldyrmasy anyq. – Qazaq ınnovasııa-gýmanı­tarlyq zań ýnıversıtetiniń О́ske­mendegi fılıalynda sabaq beremin. Birde stýdentimniń qolynan Tumar patshaıym týraly referatty kózim shalyp qaldy. Oqyp shyǵyp, saq tarıhyndaǵy batyr qyzdyń batyl obrazyna birden qyzyqtym. Alǵashqy eskızderin qaǵazǵa túsirip qoıdym. Sonan soń saq taıpasy týraly eńbekterdi izdestirdim. Bir táýlik ishinde kitapty oqyp shyǵyp, Tumar patshaıymdy beıneledim. Bul kartınany Almatydaǵy  Tuńǵysh Prezıdenti qoryna syıǵa tarttym, – dedi Nıkolaı Ashtema. Onyń qylqalamynan otandyq sýretshiler qalam tarta qoımaǵan «Han saılaý», «Joryq» syndy keń tynysty kartınalar týdy. Sońǵy týyndy Almaty men Más­keýdegi mártebeli kórme­lerde ónersúıer jurt nazaryna usynylyp, joǵary baǵasyn aldy. Allegorııalyq tásilmen salynǵan jazba qaharmandyǵymen de, qatygezdigimen de túrli oıǵa je­teleıdi, jeńis saltanaty jigerińdi janyp, rýhyńdy qaıraıdy. Ashtema – Altaı jyrshysy. Jaýyngerlik ór rýhty ás­pet­tegen sýretshi jany endi tákappar tabıǵatpen úılesim tapqanda tańǵalmasqa taǵy áddiń joq. «Mar­qakól», «Tumandy Úlbi», «Muz­taý», «Ertis», «Altaı shyń­dary», «Aıyrtaý», «Mar­qakól jaǵasyndaǵy Uranqaı aýy­ly», «Buqtyrma» syndy peızajdar týǵan ólkeniń taýy men tasyn sóıletedi, qoınaýyna búkken syryn sýyrtpaqtap, jer ján­natynyń sulý keıpin pash etedi. – Elbasy Nursultan Nazar­baev ótkenin bilmegen urpaqtyń bolashaǵyna baǵdar jasaı almaıtynyn únemi aıtyp keledi. Meni tarıhqa qalam terbeý qyzyqtyrady. Aýasyn jutyp, sýyn ishken soń osy el men jerge qyzmet etý kerek. Qazaqstannan basqa jaqqa qonys aýdarýdy oılaǵan emespin. Oǵan qulqym da joq. Meniń tamyrym – osynda. Qazaqstanda turyp, Eýropany sala almaımyn. Maǵan qazaq ultynyń salt-dástúri, tereń tarı­hy unaıdy, – dedi aǵynan jarylǵan Ashtema. Sońǵy tórt jyl boıy óńirdegi murajaıdyń uıymdastyrýymen «Meniń Qazaqstanym» sýret­shiler baıqaýy ótip keledi. Ár jyly bir taqyrypty qaý­zaıtyn baıqaý ótken jyly ja­zýshy Oralhan Bókeıdiń 70 jyldyq mereıtoıyna arnaldy. Qalamgerdiń týǵan aýyly Shyńǵystaıǵa baryp, birneshe jumystaryn Oralhanǵa arnaǵan sýretshi baıqaýdyń Gran-prı júldesin jeńip alǵan bolatyn. Byltyr Astanada ótken Qa­zaqstan Sýretshiler odaǵynyń 80 jyldyq merekesinde «Úzdik shy­­ǵarmashylyǵy úshin» mereı­toı­­lyq medalimen marapattaldy. Otyz jyldyq shyǵarma­shylyq jolynda myńnan astam kartına salǵan, únemi sheberhanasynan tabylatyn, sýret salýdan lázzat alatyn Nıkolaı Pavlovıchtiń shákirtteri san qıyrda óz qoltań­balaryn qal­dyryp, abyroıly eńbek etip júr. Búgingi básekelestik raıyn­da sýretshilerdiń mártebesi sura­nyspen de ólshenetini jasyryn emes. Jaqynda Qytaıdyń Sháýeshek qalasynda ótken Shyǵys Qazaqstan oblysynyń mádenı kúnderinde Nıkolaı Ashtema alyp barǵan 18 kartına demde ótip ketipti. Qytaıdaǵy ónersúıer qaýym sýretshi shyǵar­malaryn taǵy da alýǵa qyzy­ǵýshylyq bildirip, ǵalamtor ar­qy­ly surastyryp jatqanyn estidik. Sýret – talǵamǵa tarazy, eldiń óresin bildiretin óner. Ultty ulyqtaǵan ulyq óner­diń baǵasy ár kez bıik! Kór­me­lerden Nıkolaı Pav­lovıch Ashtemanyń kar­tınasyn kór­seńiz, bir úńil­meı ótpeńiz! Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». О́SKEMEN.