Pavlodar oblysynda jetpiske jýyq ınvestjoba júzege asyrylýda. Bıylǵy alǵashqy jeti aıdyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkanyń negizgi salalarynda ósýdiń oń dınamıkasy baıqalady. Aýyl sharýashylyǵy – 2,5, qurylys – 8, baspana qurylysy – 16,6, ınvestısııa tartý 7,5 paıyzǵa ósken. Sońǵy kórsetkish boıynsha oblys elimizde kósh bastap keledi.
Eksporttan ekinshimiz
О́ńirde shıkizattyq emes eksport belsendi túrde ulǵaıýda. Aımaq basshysy Ábilqaıyr Sqaqov oblystyq máslıhattyń sessııasynda bıylǵy jeti aı ishindegi óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń qorytyndysy jaıynda baıandady.
– Eń áýeli negizgi ekonomıkalyq kórsetkishter týraly qysqasha baıandap ótsem. Jeti aıdyń qorytyndysy boıynsha barlyq negizgi sala oń kórsetkishterdi kórsetti. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy 2,5, turǵyn úı qurylysy jáne ony paıdalanýǵa berý tıisinshe 8 jáne 16,6 paıyzǵa ósti, al ınvestısııa tartý 7,5 paıyzǵa ulǵaıdy. Elimizdegi óńdeý ónerkásibiniń jalpy kólemi boıynsha oblys respýblıkada ekinshi orynda tur. Onyń ósýi tamaq ónimderi (5,8%), daıyn metall buıymdary (1,2 ese), sondaı-aq hımııa ónerkásibi (5,4%) men mashına jasaý (2,1%) salalary esebinen quraldy. Tek munaı óńdeý ónimderin shyǵarýdyń teris sıpaty tirkeldi (89,6%). Bul jaǵdaı Pavlodar munaı-hımııa zaýytyndaǵy josparly jóndeýmen baılanysty. Qazan aıyna deıin ónimdi shyǵarý kólemi qalpyna keledi dep kútilýde. Biz buǵan qosa shıkizattyq emes eksport boıynsha kóshbasshylyq oryndarymyzdy saqtap qaldyq. Jyldyń alǵashqy bes aıynda syrtqa jalpy quny 1,4 mlrd dollar bolatyn ónim eksporttaldy, – dep atap ótti óńir basshysy.
Salystyrý úshin aıtyp óteıik, oblys 2020 jyly atalǵan kezeń ishinde 600 mln, al byltyr 1 mlrd dollardyń eksporttyq taýaryn syrtqa satqan.
Bıyl quny 44,5 mlrd teńge bolatyn 70 ınvestısııalyq jobanyń negizi salynyp, onyń 17-si iske qosylyp úlgergen. Sonyń ishinde munaı-gaz kesheni úshin qospalar shyǵaratyn zaýytty atap ótýge bolady, óndiristiń jyldyq qýattylyǵy 10 myń tonnany quraıdy. Al jyl sońyna deıin shyny paketter jáne Qazaqstanda balamasy joq epoksıdti kompaýnd shyǵaratyn kásiporyndar paıdalanýǵa berilmek.
О́ńirde 2025 jylǵa deıin júzege asatyn ınvestısııalyq jobalardyń jıyntyq quny 2 trln teńgege baǵalanyp otyr. Olardyń nátıjesinde jalpy sany 10 myńǵa jýyq jumys orny ashylady.
– Agroónerkásip keshenine salynyp jatqan salymdar jyl basynan beri tup-týra 10 paıyzǵa ósti. Bul jaǵymdy kórsetkishke sýarmaly egis tanaptarynyń kóbeıýi oń áserin tıgizip otyr. Osy jyly qoldan sýarylatyn jerdiń aýqymy 143 myń gektarǵa jetedi dep boljanýda. Sýarmaly egistik bizdiń dıqandarǵa mýltıplıkatıvti tıimdilik ákelip, egistik jerleriniń kóbeıýine jáne ártaraptandyrylýyna, sáıkesinshe etti jáne sútti mal sharýashylyǵynyń damýyna múmkindik syılaıdy. Sondyqtan bolashaqta da sýarmaly egistikti órkendetýge bar kúsh-jigerimizdi jumsaımyz. Aldaǵy ýaqytta 20 myń gektardan astam jerge ınjenerlik jeliler tartý boıynsha 22 jobaǵa qujattar daıyndap qoıdyq, – dedi Ábilqaıyr Baqtybaıuly.
Jylý jelileri tozyp tur
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda ekonomıkany túbegeıli reformalaý úshin memlekettik basqarý júıesine serpilis qajet ekenin aıryqsha ataǵan. Jurt memlekettik organdardyń óz ýádesin qaǵaz betinde emes, is júzinde oryndaǵanyn qalaıdy. О́ńir bıligi osyny negizge ala otyryp, aımaqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy turaqty baqylaýda ustaýda. Turǵyndardan túsetin kez kelgen saýalǵa jedel jaýap berýge jáne áreket jasaýǵa barlyq organnyń jumysy jumyldyrylǵan. Máselen, qazirgi ýaqytta oblys jurtshylyǵynyń qysqa ázirlik barysy jiti talqylanyp, otyndy jetkilikti qamdaý, jylytý maýsymyna daıyn bolý máselelerine qatysty túıtkilder sheshilýde. О́ńirde kómir qory jetkilikti. Búginde áleýmettik nysandardy qatty otynmen qamtý 64,2 paıyzdy quraǵan. Jeke úılerdiń qajetti kómir kólemin jetkizýin de jergilikti ákimdikter nazarynda ustap otyrǵan kórinedi. Jylý júıesine qosylatyn áleýmettik jáne ákimshilik nysandardyń daıyndyq jumystary aıaqtalǵan. Tek kópqabatty turǵyn úılerdiń barlyǵynda josparly jóndeý jumystary tolyq bitpegen. Kópqabatty baspanalardyń úshten ekisi qazir jylýǵa qosylýǵa daıyn.
Aımaqtyń úsh qalasynda jylý jelilerin jóndeý men rekonstrýksııalaý boıynsha josparly jumystar oryndalǵan. Alaıda jelilerdiń tozý kórsetkishi áli de joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. Mysal úshin oblys ortalyǵynda ol 85,7 paıyzǵa jetken. Bul kemshilikti jýyqta jelilerge júrgizilgen tehnıkalyq aýdıt jáne dıagnostıkalyq sharalarda anyqtaldy. Qubyrlardyń kónerý qarqynyn eńserý úshin jylyna kem degende 25 km jylý júıesin jańartyp otyrý shart eken.
Jaqynda Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov Pavlodar oblysyna jumys saparymen kelgende bul másele keńinen kóterilip, oblys bıliginiń aldyn ala esepteýleri usynylypty. El Úkimeti bul máseleni qoldap otyr. Qazirgi ýaqytta jóndeý sharalary kesteden birshama qalyp qoıǵan Ekibastuzdaǵy jylý-energo ortalyǵyn tekserý úshin úkimettik komıssııa iske kirise bastady.
Asfalt kórmegen aýyl joldary
Oblystaǵy ómir sapasynyń taǵy bir kórsetkishi – aýyl turǵyndarynyń taza aýyz sýǵa qol jetkizýi. Bıyl 100 km-den astam jeli salý jáne jóndeý arqyly taza sýǵa qosymsha 18 eldi meken turǵyndary qosylady. Osylaısha, aýyl turǵyndarynyń 95,2 paıyzy taza sýmen qamtamasyz etilmek. Jalpy alǵanda aýyldarda óńirimizdegi halyqtyń 30 paıyzy ǵana turyp jatyr. Aýyldardy damytý baǵdarlamalaryna sáıkes sońǵy úsh jylda 53 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttalyp, 126 aýyl jańǵyrtyldy. «Nurly jer» jáne «Aýyl – el besigi» baǵdarlamalary arqyly kóptegen aýyldaǵy ómir súrý sapasy qalalyqtardyń deńgeıine taıap qaldy. 2025 jylǵa deıin jalpy jıyny 188 aýyl jańǵyrtý jobalarynyń ıgiligin kóredi. Bıyl buryn asfalt múlde bolmaǵan aýyldyq joldarǵa jarqyraǵan zamanaýı tas joldar tóseldi, dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenderi men mádenıet úıleri salynyp, jaryqtandyrý júıeleri tartyla bastady. Keshendi jańǵyrtý sharalary aldaǵy jyldarda da jalǵasa beredi.
Qoǵamdyq ıgilikterdiń taǵy bir mańyzdy faktory – óńirdegi joldardyń jaǵdaıy. Bıyl jyl sońyna deıin 392 km jol salý jáne jóndeý josparlanǵan. Onyń 260 shaqyrymy qıyrshyq tas joldan asfalt-betondy jabynǵa aýystyrylady. Atap óterligi, Pavlodarda bıyl 61 km jol jóndelýde. Onyń ishinde qala ishindegi 12 kóshe jáne jeke sektordaǵy buryn asfalt tóselmegen 53 kóshe bar. Barlyq jumys qyrkúıek aıynyń sońyna deıin aıaqtalmaq. Osylaısha, jyl qorytyndysy boıynsha oblysta joldardyń normatıvtik jaǵdaıdaǵy úlesi 93 paıyzǵa deıin artady dep boljanýda.
«Qańtar oqıǵasynan keıin óńirde Is-qımyl baǵdarlamasy ázirlenip, júzege asyp jatqany málim. Baǵdarlamada NEET sanatyndaǵy jastarǵa erekshe kóńil bólindi. Olardy oqytý jáne jumysqa ornalastyrý úshin ózekti mamandyqtar ortalyqtaryn ashtyq. Osy ýaqytqa deıin taǵylymdama, arnaıy kýrstar jáne turaqty jumys túrinde 1 800-den astam adam kómek aldy. NEET jastarynyń sany 6%-ǵa, jastardyń jumyssyzdyq deńgeıi 0,5%-ǵa tómendedi. Jyl basynan beri 15 myńǵa jýyq jumys orny quryldy, olardyń jartysynan kóbi – turaqty eńbek oryndary. Jyl sońyna deıin taǵy 6 myńǵa jýyq bos jumys ornyn toltyrý josparda bar. О́ńirdegi 92 kásiporynda jalpy sany 100 myń qyzmetkerdiń jalaqysy artty, sonyń ishinde iri ónerkásipterdegi eńbekaqy ósimi shamamen 17%-ǵa jetti», dep baıandady oblys basshysy.
Qoǵamdyq kólik pen mektep tamaǵy tegin
Atap óterligi, Balalar jyly aıasynda óńirde aýqymdy jumystar qolǵa alyndy. 45 myńnan astam mektep oqýshysy tegin ystyq tamaqpen qamtylyp, bul baǵyttaǵy qarjylandyrý kólemi 1,8 esege ulǵaıdy. Pavlodar, Ekibastuz jáne Aqsý qalalaryndaǵy oqýshy balalar qoǵamdyq kólikte tegin júrýde. Buǵan qosa bıyl erekshe qajettiligi bar balalardy ońaltýǵa arnalǵan ınfraqurylymdardy keńeıtý sharalary da jolǵa qoıylyp, kóptegen nysan jańartyldy. Osy ıgi jumystardyń leginde Pavlodardaǵy ońaltý ortalyǵynda kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, aýmaǵy burynǵydan 1,5 esege ulǵaıtylýda. Aldaǵy qarasha-jeltoqsan aılarynda Pavlodarda aýtızm aýrýyna shaldyqqan balalar kúndiz em qabyldaı alatyn ortalyq jáne erte jastan aralasý ortalyǵy ashylady. «Zelenaıa roshadaǵy» 150 balaǵa arnalǵan ońaltý mekemesi men Soltústik ónerkásip aýdanynda eresek balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyǵynyń da qurylystary taıaý arada qolǵa alynady dep kútilip otyr. Sońǵy atalǵan úsh mekeme úshin jergilikti memlekettik organdar óz ǵımarattaryn bosatyp bergen. Olardy qaıta qurý júrgiziledi.
Bir ǵana oblys ortalyǵynda jyl sońyna deıin 150 balalar oıyn alańy salynady. Buǵan qosa Aqsýda – 16, Ekibastuzda 11 oıyn alańy iske qosyldy. Oblysymyz buǵan deıin «Zamanaýı mektep» óńirlik baǵdarlamasy arqyly mektepterdi zamanǵa saı jańǵyrtýdy qolǵa alǵan. Endigi kezek balabaqshalarǵa kelgendeı. Aldaǵy ýaqytta bılik balabaqsha jetispeýshiligi máselesin sheshýge umtylyp, qoldanystaǵy mektepaldy mekemelerdi jóndeýden ótkizýge ynta qoımaq. Bul óz kezeginde alys aýyldardaǵy kishkentaı balalar tárbıesine qatysty qalyptasyp qalǵan máselelerdiń túıinin tarqatady.
Ábilqaıyr Sqaqov jergilikti memlekettik apparatty transformasııalaý jáne bıýrokratııasyzdandyrý baǵytyndaǵy isterdi de sanamalap ótti. Aıtýynsha, óńirdegi konsýltatıvtik-keńes berý organdarynyń sany 64-ten 29-ǵa deıin, ıaǵnı 2,2 esege azaıtyldy. Oblys ákimdiginiń ahýaldyq-taldaý ortalyǵynyń jumysy damyp keledi, onda segiz aqparattyq júıe bar. Munda aımaqtaǵy jaǵdaıdy monıtorıngileý úshin qanatqaqty joba da ómirsheń etilýde, Pavlodardaǵy 6 áleýmettik nysannyń beınebaqylaý kameralarynan ortalyqqa tikeleı beınetaratylym júrgiziledi eken. Jyl sońyna deıin 156 áleýmettik nysandaǵy 5 myńnan astam baqylaý kameralary da júıege qosylmaq. Olardyń ishinde 54 mektep, 73 balabaqsha, 18 densaýlyq saqtaý mekemesi, 8 ınternat-mektep bar.
Sheker zaýyty qashan salynady?
Pavlodar oblysynda qant zaýytyn salý máselesi sońǵy birneshe jylda turaqty kóterilýde. Biraq bul turǵyda sheshimdi áreketter qolǵa alynbaǵany baıqalady. Ábilqaıyr Baqtybaıulynyń sózine súıensek, qyzylshadan sheker óndiretin bolashaq zaýyttyń jón-jobasy negizi daıyn. Joba boıynsha zaýyttyń qýaty jylyna 140 myń tonna qant óndirýge múmkindik beredi.
– Bizde qant zaýytyn salýǵa tolyq jaǵdaı bar. Ol úshin sýarmaly jerler de jetkilikti. Elimizdegi iri kókónis saqtaý qoımalary bizde ornalasqan. Eki jyl qatarynan tájirıbe retinde sharýalardyń egis tanaptarynda qyzylsha ósirilip, shyqqan ónim qanttylyǵy jaǵynan jaqsy kórsetkishti kórsetti. Jylyna 140 myń tonna qant óndirý úshin bizdiń kókónis ósirýshiler 900 myń tonnadan astam qyzylsha jınap, tapsyrýy kerek eken. Bolashaq zaýyttyń jobalyq-smetalyq qujattamasy qazir memlekettik saraptamada jáne jyl sońyna deıin daıyn bolady dep úmittenemiz. Bul aradaǵy eń mańyzdysy – qajetti ınvestordy tabý. Ol jaı ǵana ınvestor emes, qant óndirý salasynda belgili bir tájirıbesi bolýǵa tıis. Biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qyzylsha egistikteriniń kólemin arttyrý jáne sýbsıdııa men jeńildetilgen salyq boıynsha memlekettik qoldaýlarǵa qatysty jol kartasyn jiberdik. Aldaǵy ýaqytta naqty ınvestor tabylsa, Úkimetpen birlesip jumysty ári qaraı jalǵastyratyn bolamyz, – dedi oblys basshysy.
Aıtpaqshy, bıyl kúzde oblys ortalyǵynda fermerlik bazar paıdalanýǵa beriledi dep kútilýde. Jańa bazar jergilikti mal jáne egin ósirýshilerge, aýylsharýashylyq ónimin qaıta óńdeýshilerge óz taýarlaryn tutynýshylarǵa deldalsyz tikeleı satýǵa múmkindik beredi. Bul jerdegi saýda núktelerin jaldaý quny da aıtarlyqtaı tómen bolmaq. «Pavlodar» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasyna qaraıtyn orynda aptanyń alty kúninde saýda-sattyq júretin bolady. Bazarǵa aǵylatyn jurtqa usynylatyn taýar túrine saýda ústemeaqysy 15 paıyzdan aspaýǵa tıis, al baǵany negizsiz ósirý qatań baqylanady. Bazardyń ózi júz saýda ornyna laıyqtalyp, salqyndatqysh qoımalarmen, arnaıy kólik turaqtarymen qamtylǵan. Atalǵan aýmaqqa búginde tek tramvaımen ǵana jetýge bolady. Zeınetkerlerge jeńildik jasaý maqsatynda bolashaqta avtobýs marshrýttaryn uıymdastyrý oıda bar.
Áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn tómendetý baǵytynda óńirde naqty qadamdar júrgizilip jatqanyn atap ótken abzal. О́ńir basshylyǵy ónim ıelerimen memorandým jasasý, óndirýshilerden taýarlardy forvardtyq satyp alý sııaqty tájirıbeni keıinge shegerýge bolmaıtynyn aıtady.
Kúrmeýi kúrdeli másele az emes
Aımaqta búginde sheshimin kútip turǵan máseleler de az emes. Sonyń biri – Pavlodar qalasynyń ár jerinde salynyp jatqan beıbereket qurylystar. Jeke qarjyǵa qópqabatty baspanalar salý isi sońǵy ýaqytta jandanyp, bul saladaǵy jobalarǵa shahar bıligi baqylaý ornatýǵa sharasyzdyq tanytqandaı kórinedi. Keıbir qurylystardyń sapasyz oryndalýy turǵyndardy shyn máninde aıryqsha alańdatyp otyr. Sonyń bir jarqyn mysaly – Toraıǵyrov kóshesinde turǵyzylyp jatyp ekinshi qabaty opyrylyp túsken kópqabatty baspana. Álgi shala nysan keıin ornynan túgeldeı súrilip tastalǵanymen, arada kóp ýaqyt ótpeı ornyna taǵy bir baspananyń qurylysy boı kótere bastady. Endi bir qala turǵyndary qalanyń ár jerinde turǵyzylyp jatqan núkteli qurylystyń da jıilep ketkenine narazy. Mundaı ǵımarattar keıbir úılerge kún sáýlesin túsirmese, endi biri aýlalardy taryltyp jibergen.
Oblys basshysy Ábilqaıyr Sqaqov bıyl Memleket basshysy óz Joldaýynda qala qurylysy boıynsha kodeks daıyndaýdy tapsyryp, Úkimet buǵan kirisip ketkenin atap ótti. Ákim turǵyn úı qurylysy salasynda kóptegen másele qordalanyp qalǵanyn moıyndady. Qurylysty jeke kásipkerler júrgizgendikten, olardy tekserýge moratorıılerdiń qabyldanýy biraz bóget bolǵany ras. Oblys ortalyǵynda negizgi qujat – qalanyń bas jospary bar. Soǵan qarap, qaı baǵytqa jyljyp bara jatqanymyz, qandaı prınsıppen damý kerektigi jobalanady. Biraq núkteli qurylys máselesin qaıta qaraý úshin belgili bir shaǵyn aýdannyń egjeı-tegjeıli josparlaý jobasy bolýy kerek. О́kinishke qaraı, oblys ortalyǵynda ondaı josparlaý 2018 jyldan beri toqtap qalypty. Saldarynan qurylys salýshylar erkinsip ketken. Ábilqaıyr Sqaqov óziniń tapsyrmasy boıynsha qazirgi ýaqytta Pavlodar qalasynyń ákimi 9 egjeı-tegjeıli josparlaý jobasyn daıyndap jatqanyn aıtty. Ári Pavlodarda qazirgi kúni baspanaǵa suranys joǵary ekenin, soǵan saı úılerdiń baǵasy da tym sharyqtap ketkenin jetkizdi. Bıyl, ári ketse kelesi jyly «Saryarqa» shaǵyn aýdanyndaǵy úılerdiń qurylysy aıaqtalady. «Dostyq» shaǵyn aýdanynda qazir qurylys qarqyndy júrýde, aýmaqta bolashaqta 500-600 myń sharshy metr baspana salynady. «Sport-Sıtı» shaǵyn aýdanynyń egjeı-tegjeıli jobasy da daıyn. Onda shamamen jarty mıllıon sharshy metr turǵyn úı turǵyzylmaq.
Joǵaryda atap ótken Ekibastuz jylý-energııa ortalyǵynyń máselesi de qazir asa kúrdeli. Bıyl kásiporyn kómirli shahardyń halqyn tońdyrmaıdy dep senim artylýda. Stansa ishindegi jabdyqtardy jóndeýge qajet qarajat bólinip, daıyndyq jumystary qyzý júrgizilýde eken. Deı turǵanmen, ortalyqtyń keleshegi oılandyrmaı qoımaıdy. Úkimettik arnaıy komıssııanyń qorytyndysyna sáıkes onyń óndirisin jańǵyrtýdyń jospary jasalýy kerek. Buǵan deıin jazǵanymyzdaı, ondaǵy óndiristik jabdyqtar men týrbınalar, qazandyqtar ábden tozǵan. Jetpis jyldan astam qyzmet etip turǵan nysannyń jumysyn jolǵa qoıý úshin áýeli qýattylyǵy 30 megavattyq týrbına salý qajet delinýde. Ol arqyly jylýdy generasııalaý barysyndaǵy tıimsizdikter joıylyp, ysyrap normalary azaıady. Buǵan qosa kásiporynnyń jyldar boıy jınalǵan qaryzyn óteý de aldaǵy ýaqytta qarastyrylady.
Aımaq basshysy óńirdegi mal ustaýshy aǵaıyn qysqy jem-jóbin jetkilikti jınap alýy úshin qarjylaı kómek kórsetiletinin jetkizdi. Byltyrdan bastap óńirdiń qysqa arnalǵan shóp qorynyń jospary 900 myń tonnadan 1,4 mln tonnaǵa ulǵaıtylǵan. Bul kórsetkishke qol jetkizý úshin jergilikti mal ósirýshilerge ár túlik basyna sýbsıdııa tólenedi. Shaǵyn jáne orta sharýashylyqtar úshin byltyr qoı sany 2 myńnan, qara mal 200-den aspaýy kerek degen talap qoıylǵan edi. Bıyl ol qaǵıdalar alynyp, sýbsıdııa berý jeńildeı tústi. Qazan aıynan bastap demeýqarjy naqty jaǵdaıda tólene bastamaq. Bıyl aımaqtyń mal ósirýshilerin qoldaýǵa jergilikti qazynadan jalpy somasy 1,1 mlrd teńge sýbsıdııa bólinip otyr.
Pavlodar oblysy