Jazýshy-jýrnalıst Baıtursyn Ilııastyń 1998 jyly Qostanaıda jaryq kórgen «Altyn besik» kitabynda ult ustazynyń 1927 jyly kindik qany tamǵan Sartúbekke kelip, aǵasy Qalıǵa as bergeni týraly málimet bar. «Bul on alty jasynda oqýǵa ketken Ahmettiń týǵan jerine eń alǵash ári eń sońǵy ret kelýi edi» deıdi kónekózder. 45 jasynda kelip tur ǵoı sonda. Jarty jyldaı elde bolǵan kemeńger jurtqa aýmaly-tókpeli zaman kele jatqanyn ańdatyp, aqyl-keńes beredi. Jetimge qamqor, momynǵa qorǵanysh bolyp, birsypyra adamǵa sharapatyn tıgizedi.
Áýbek aqsaqaldyń alǵysy
Atalmysh kitap 1997 jyldyń jazynda Ahmettiń kindik qany tamǵan Torǵaı óńirin aralap, ult ustazynyń kózin kórgen biren-saran kisilermen áńgimelesken «Aq jol» ekspedısııasynyń Torǵaıǵa sapary barysynda jınalǵan aýyzeki derekter negizinde jazylǵan. О́kinishke qaraı, bul eńbekti Qostanaıdaǵy kitaphanalardan izdep taba almadyq. Eldiń qolynda birnesheýi ǵana qalǵan.
Bala kezinde Qalıdyń qozysyn, qoıyn baqqan Shuqyrkól aýylynyń turǵyny Áýbek Satypaldyuly degen kisiden Baıtursyn aǵaı jazyp alǵan derekterge sensek, Ahań Aqkól, Sartúbek tóńireginde 1927 jyldyń jazynan 1928 jyldyń kóktemine deıin bolǵan.
Ekspedısııa kelgende toqsanǵa taıap qalǵan qarııa áke-sheshesinen erte aıyrylyp, jetimdik taqsiretin tartqanyn, ata-anasynan kóre almaǵan meıirim shapaǵatyn Ahań men Bádrısafadan kórgenin aıtady.
– Kózimnen iriń, murnymnan jelim aǵyp júrip, Qalıdyń bosaǵasyn panaladym. ...Qoı baǵyp júr edim, otarǵa bir kúni Ahań keldi. Osylaı aýyldy, maldy, sharýany kórip, hal-jaıdy bilip aralaýmen júretin. Bezgek aýrýyna ushyrap, qalshyldap, dirildep sereıip jatqan jerimnen meni úıine alyp keldi. Basym taz, sýy aǵyp, kepem basyma jabysyp qalǵan, sasyǵan ıis. Denem qotyr-qotyr. Moınym yrǵaıdaı, bıtim torǵaıdaı. Adam kóretin sıqym joq. Kórgen jannyń júregi lobyp, menen jurt anadaıdan jıirkenetin. Ahań jaryqtyq qolymnan jetektep, «Aınalaıyn-aı, kúniń kún emes eken ǵoı. Qaıtip mundaı halge tústiń?!», dep úıine ertip ákeldi. Jeńgeıdi shaqyrdy. Bádrısafaǵa: «Myna balany jýyndyryp, tazartshy. Qatty naýqas eken. Kútip, tárbıele. Adam qyl!», dedi. Sodan Bádrısafa jeńgem meni óz balasyndaı baqsyn. Týǵaly mundaı jyly meıirim kórmegen, aıaly alaqan túgili jaqsy sóz estip kórmegen maǵan sóıtip Qudaıdyń kóńili aýǵany. Ananyń ystyq yqylasyn sezbeı ósken baıǵuspyn ǵoı. Ǵumyrymda alǵash ret, es bilgeli meni eki-aq adam – Ahań men Bádrısafa músirkedi ǵoı. Bar jaqsylyǵyn jasady. Ony qalaı umytaıyn! Sondaı qaıyrymdy adamdar ótti ǵoı... Bádrısafa jeńgemniń arqasynda boıyma kún sanap ál bitip, birte-birte adam qataryna qosylyp, qulantaza saýyǵyp aldym. Allaǵa myń da bir alǵysymdy aıtyp júrdim-aý. Allaǵa aıtqanym Ahama, Bádrısafaǵa aıtqanym ǵoı, – depti Áýbek ataı.
Ahańnyń kóz jasy
Ahańnyń adamı sıpaty, kisilik qasıeti haqynda qysqa bolsa da nusqa, asa qundy estelik aıtyp qaldyryp ketken jaryqtyq Áýbek aqsaqaldyń aıtýynsha, Sartúbektiń qarsy betindegi Qaratúbek ıininde ótken asqa qyryq úı tigilip, bas malǵa kók aıǵyr qurbandyqqa shalynypty. Asqa soıylatyn qoıdy ıirip turyp soıǵyzǵan da sol kezdegi bala Áýbek eken. «As berilip jatty. Shyqqyr kózim osy asta Ahańnyń jylaǵanyn kórdim ǵoı», depti aqsaqal.
– Ýa, Qalı, bul as seniń ǵana emes, myna meniń de asym bolsyn. Maǵan as beretin ýaqyt bola ma, bolmaı ma! Zaman bolsa, mynadaı!, dep edi Ahań sol asta tebirene sóılep. Mynaý Ahań qalaı sóılep tur ózi? Ne degeni? Taýsylatyndaı ne bar edi, dep jurtshylyq seskenip qalǵan-dy. Men de sondaı oıda boldym. Qaıran Ahań, birdeńeniń kele jatqanyn sonda-aq bilgen eken. Qazir sol sózi esime túsken saıyn kókiregim qars aıyrylady, – dep kúrsinipti qarııa.
Ahań astan keıin jurtqa: «Qoldaryńdaǵy mal-múlikten tazaryńdar, malaı ustamańdar. Tezirek tazaryńdar! Jańa ókimettiń zańyna baǵynyńdar. Áıtpese, qor bolasyńdar. Burynǵy zaman endi ázirge qaıtyp kelmeıdi. Bastaryńnyń amandyǵyn oılańdar. Eldiń birligin saqtańdar. Balalardy oqýynan aıyrmańdar. Oqytyńdar», deıdi.
Áýbek qarttyń sıpattaýynsha, Ahań muntazdaı kıinip, tap-taza júretin adam bolypty. О́zine qoıar da qoımaı árip úıretken. Ahańnyń ustazdyq etýimen, tipti oqı alatyn dárejege jetken.
Ahań bir aýyq atqa minip, týǵan jerdiń qoınaýyn aralap, boı jazyp keledi eken.
– Atqa minetin. Aqkólge serýenge baratyn. Balyq aýlaıtyn. Aqkóldi jaqsy kórýshi edi. Aǵasy Qalı saıatshy bolatyn. Bul kisi de saıatshylyqtan kende emes eken. It júgirtip, qus salyp, sonaý Qaraqumǵa deıin saıattap qaıtatyn. О́ıtkeni Qalıdyń Qaraqum jaqta saıat quratynyn estigen. Aǵasy bolǵan jerlerde bolyp júrdi, – deıdi Áýbek Satypaldyuly.
Erdenniń er-toqymy
Tamyzdyń basynda ult ustazynyń 150 jyldyǵy aıasynda óńirde atqarylǵan birqatar ıgi istiń basy-qasynda júrgen Ibrahım Aǵytaı aqsaqal bastaǵan «Ahmet izimen» ekspedısııasynyń quramynda Torǵaı, Sartúbek, Aqkólge baryp qaıttyq. Baıtursyn men Qalı jatqan qorymǵa turǵyzylǵan Ahańnyń aq kesenesiniń jańa ǵana salynyp bitken kezi. Bastan-aıaq kesene qurylysynyń basynda júrip, elden jınalǵan qarjyǵa da, qurylys materıaldaryna da jaýapty bolǵan adam – Aqkól aýylynyń turǵyny, kásipker Nurǵoja Ernazarov degen kisi eken. Nurǵoja aǵamyzdan Ahańnyń Aqkóldegi sátterinen syr shertetin taǵy bir qyzyq áńgime estidik.
– 1927 jyly Ahmet Baıtursynuly elge kelgende, Smaǵul degen kisiniń kempiri Erden degen ulyn jetektep ákeledi. Erdenniń ákesi Smaǵul saýatty, moldalyǵy bolǵan adam eken. Onyń Saǵynǵalı degen inisi myqty shejireshi bolǵan. Sodan álgi kempir Ahmetke osydan bir-eki kún buryn Erdenniń kúmis er-toqymyn Torǵaıdan shyqqan orystyń atty áskeri tartyp áketti dep shaǵym aıtady. Ahań kempirden bolǵan oqıǵanyń mán-jaıyn táptishtep surap alady da, bir japyraq qaǵazǵa hat jazyp, eldegi eti tiri jigittiń birin qýǵynshy etip jiberedi. Qos at mingen qýǵynshy álgilerdi eki kún degende qýyp jetip, atty áskerdi bastap kele jatqan ofıserge Ahmettiń hatyn ustatypty. Hatty eki márte oqyp shyqqan ofıser «mundaı da asa saýatty, bilimdi, mádenıetti qazaq bolady eken-aý», dep qaıran qalypty. Sodan sarbazdaryn sapqa turǵyzyp, balanyń er-toqymyn alǵan qaısyń? Dereý aldyma alyp kelińder!», dep Erdenniń qymbat dúnıesin qaıtaryp bergen eken, – dedi Nurǵoja aǵa.
Smaǵuldyń Erdeni týraly Baıtursyn Ilııastyń kitabynda da aıtylady. «Aqkóldegi Smaǵuldyń Erdeni degen kisi Ahańa aǵaıyn bolyp keledi eken. Sol kisiniń qolynda Ahańnyń eskide jaryq kórgen eki kitaby saqtalyp kelipti. Eshkimge kórsetpeı, tyǵyp ustaǵan. Sol eki kitap Ahań aqtaldy degende jaryqqa shyǵarylypty. Kitaptyń biri Qazanda basylǵan. Eki kitapty da mýzeıge tapsyramyz dep bireýler alyp ketipti. Erden Ahańnyń tárbıesin kórgen nemere týysy. Erdenniń balasy Orynbekpen kezdestik. «Osy kitaptardy ákem basyna jastap, ara-tura ashyp, oqyp otyratyn. Ákemiz kolhoz-sovhoz jumystarynan keshkilik sharshap-shaldyǵyp kelgende, Ahańdy qolǵa alyp tuńǵıyq oıǵa beriletin» degen derek bar «Altyn besiktiń» 98-shi betinde.
Jalpy, bıyl Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵy bolǵan soń ba, áıteýir «Altyn besikti» izdegen kisi kóp boldy. Kóbi taba almaı, qamyqty. Shirkin, osy kitapty memlekettik tapsyrys boıynsha kóbeıtip shyǵaryp, búkil kitaphanalarǵa taratyp tastasa ǵoı. Jas urpaqtyń Ahań týǵan jerdiń qadir-qasıetin sezinip, Ahań ósken darhan dalanyń adyr-qyraty men ózen-kólin, Ahań shyqqan ortanyń tabıǵaty men minezin jiti tanyp-bilýine sep bolar edi degen oı keledi mundaıda.
Qostanaı oblysy