Reseıge salynǵan sanksııalardyń saldary Kerekýde kómir tapshylyǵyn týdyrýy múmkin. Byltyr «Maıkóbe» kómir kenishi barlyq óndirilgen kómirdiń 78 paıyzyn syrtqa satyp jiberipti. Al bıyl kórshi elge eksport kólemi odan da ulǵaıyp, onsyz da az temirjol vagondary jetispeýi múmkin. Energetıka mınıstrligi jartylaı ashyq vagondardyń sany qyrkúıek pen qazan aılarynda tipti sırep qalatynyn jazdan beri eskertken edi. Alaıda bul máselege temirjolmen kómir tasıtyn kásiporyndar asa bas qatyryp otyrmaǵanǵa uqsaıdy.
Kenishterdegi kólik keptelegi
Bıyl óńirdiń qatty otynǵa qajettiligi 522 myń tonnany quraıdy. Onyń 133 myń tonnasy – bıýdjettik mekemelerge, 310 myń tonnasy turǵyndar úshin qajet eken. О́kinishke qaraı, óńirdegi bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mekemelerine josparlanǵan kómirdiń jetkizilýi óte baıaý júrip jatyr. Máselen, bilim salasyna qajet 87,8 myń tonnanyń nebári 42 myńy, mádenıet nysandaryna bólingen 172 myń tonnanyń 22 myń tonnasy ǵana nysanaly jerge tasyp jetkizilgen. Aımaqtarda jeke turǵyndardy kómirmen qamtamasyz etý kórsetkishteri de túsip ketken. Byltyr qatty aıazda kómir tapshylyǵynan Áýelbek aýyldyq mektebin qatyryp ala jazdaǵan Aqtoǵaı aýdanynyń ákimdigi bıyl bıýdjettik mekemelerge kómir jetkizýshilerdiń sanyn eki esege arttyrypty. Alaıda onyń saldarynan jeke úılerge otyn tasyp júrgenderdiń belsendiligi tómendep, búginde josparly jetkizýdiń nebári 8 paıyzy ǵana oryndalypty. Mundaı másele birneshe aýdanda baıqalyp otyr.
Kómir tasýdaǵy qazirgi baıaý qarqyn saqtalyp qalatyn bolsa, qyrkúıek aıynyń sońyna qaraı qıyndyqtar týyndaýy múmkin. Sonyń biri – «Maıkóbe» kenishindegi júk kólikteriniń kóptiginen týyndaıtyn keptelis. О́tken jyly osy mezgilde kenish basynda júzdegen mashına irkilip, kezekte turyp qalǵan júrgizýshiler arasynda aıǵaı-shý shyqqan. Baıanaýylda aptalap jaýǵan jańbyrdyń saldarynan kenishtiń joldary mı batpaqqa aınalyp, kólikterdiń júrip-turýyn qıyndatty. Artynsha oblys ortalyǵyndaǵy kómir satatyn oryndarda otyn tapshylyǵy boı kórsetti. О́ńirlik energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Erjan Salhanovtyń sózine qaraǵanda, júkti qabyldap alýshylardyń ýaqytynda ótinim bermeýinen byltyr jetkizý merzimderi uzaryp ketti. Soǵan oraı qatty otyndy alys aýdandarǵa jetkizý jumystary qarasha aıynyń sońyna deıin sozyldy. Onyń ústine «Qazaqstan temir joly» kompanııasyna tıesili júk vagondary da jetispedi. Osynyń barlyǵy aınalyp kelgende bıyl kómir tasymaldaý isin uıymdastyrýshylarǵa sabaq bolýy tıistin. Biraq qazirgi kúni bıýdjettik mekemelerge 60 myń tonna ǵana kómir jetkizilgenin, ol jospardyń 45 paıyzy ǵana ekenin eskersek, byltyrǵy jaǵdaı qaıtalanýy bek múmkin ekenin boljaı berýge bolatyn shyǵar.
Alaıda bıylǵy eń soraqy másele Reseıge salynǵan sanksııalar saldarynan týyndaýy ǵajap emes. Mamandar kórshi memleketke Pavlodar oblysynyń kómiri jyldaǵydan óte kóp mólsherde eksporttalýy múmkin ekenindigin boljap otyr.
– 2021 jyly «Maıkóbe Invest» kompanııasy barlyq óndirilgen kómirdiń 78 paıyzyn eksportqa shyǵardy. Bıyl Reseıge salynǵan sanksııalarǵa baılanysty eksport kólemi ulǵaıady dep kútilýde. О́tken maýsymda vagondar jetispegen bolatyn. Byltyr «Qaztemir trans» AQ táýligine 20 baǵyt boıynsha tasymaldaýlar uıymdastyrǵany málim. Bıyl bul marshrýttar sany azaıady dep aıtyldy. Jalpy kómir jylytý maýsymy bastalmaı turyp jetkizilýge tıis. О́tken kezeńde maýsym sońyna deıin kómir tasymaldaǵan jaǵdaılar da boldy, – deıdi Erjan Salhanov.
Jaýapty basqarma Energetıka mınıstrligine kómir salasyn retteý jáne ishki naryqqa kóńil bólý, baǵany ustap turý boıynsha hat joldaǵan. Oǵan qosa jergilikti kómir kenishterimen baǵany jylý maýsymy sońyna deıin ustap turý týraly kelisim jasapty.
Aldaǵy ýaqytta jergilikti «Maıkóbe», «Sarykól» jáne Ekibastuzdaǵy kómir kenishteri Reseıge eksportty eseleıtin bolsa, ózimizdiń tutynýshylar ýaqytynda otyn jetkize almaı qınalýy ábden múmkin. Sebebi kenish basshylyqtarynyń negizgi nazary burynnan beri kórshi eldiń naryǵynda ekeni málim. Al tapsyrys ulǵaısa, avtokólikter turmaq, temirjol boıynda vagondardyń keptelisi týyndaıdy. Bul máseleniń aldyn alý úshin turǵyndar qatty otyndy qyrkúıek aıynyń sońyna deıin qamdap alýǵa tıis dep esepteımiz. О́ńirde barlyǵy 12 operator jáne toǵyz temirjol tuıyǵy ǵana jumys isteıtinin taǵy bir márte eske salaıyq.
Qazandyq qańtarylyp tur
О́ńirdegi mezgil máselesine tereńder bolsaq, túıini tarqamaǵan túıtkilder otynǵa ǵana qatysty emes ekenin ańǵaramyz. Pavlodar qalasyndaǵy №1 jáne №2 jylý-elektr ortalyqtarynda jáne Ekibastuzdaǵy jylý-elektr stansasynda jóndeý jumystary josparly merziminen keshigip jatyr. Dese de bul jaǵdaı energetıkalyq kásiporyndardyń jylýdy ýaqytynda taratýyna kedergi emes dep sendirip otyr basqarma basshysy. Energııa óndiretin kompanııalardyń rezervtik qoımalarynda 1,5 mln tonna kómir men 16 myń tonna mazýt bar. Bul olardyń keminde 10 táýlik kidirissiz jumysyn qamtamasyz etýge jetkilikti.
Ekibastuz qalasynyń ákimi Aıan Beısekın jergilikti JEO-daǵy bir qazandyq kestege sáıkes jóndeýden ótkizilgenin, qalǵan úsh qazandyq qarasha aıynyń sońyna deıin jóndeletinin habarlady. «Kómirli shahardyń turǵyndaryn tońdyrmaý úshin qysqy mezgilde 290 gıgakalorııa jylý qajet. Al barlyq qazandyq agregattary tolyqqandy jumyldyrylǵanda 490 gıgakalorııany quramaq. Sondyqtan bıyl qysta másele týyndamaýǵa tıis. Qala turǵyndary úshin kómirdiń tonnasy 5500 teńge, shalǵaı aýyldar úshin 7000 teńgege deıin barady. Jalpy, kómir tasymaldaý boıynsha másele sheshilgen. Qalada 39 273 tonna kómir men 302 tonna mazýt qory bar», deıdi shahar basshysy.
Bir qyzyǵy qurylysy baqandaı 5 jylǵa sozylǵan Aqsýdaǵy jańa qazandyq bıylǵy qysqa taǵy daıyn bolmaı shyqty. Qurylysyna 11 mlrd teńge jumsalǵan energetıkalyq nysan 2019 jyly paıdalanýǵa berilýge tıis-tin. Alaıda qazandyq jobasyndaǵy áý basta jiberilgen kemshilikter oǵan múmkindik bermeı, jańa óndiris iske qosylmaı jatyp qat-qabat máseleler anyqtaldy.
Negizi bul qurylystyń salynýyna oblystyń burynǵy ákimi Bolat Baqaýov múddeli bolǵan. 2017 jyly qoıarda qoımaı júrip, osy bir sátsiz jobany bastatqyzyp jiberdi. «Aqsý shahary bir maýsymda 120 gıgakalorııa jylýdy tutynsa, jańa qazandyq 180 gıgakalorııa beredi. Jańa nysan turǵyndardyń suranysyn ótep qana qoımaı, qalanyń damýyna múmkindik týdyratyny sózsiz. Qazandyq eki-aq jyldyń ishinde turǵyzylyp, paıdalanýǵa beriledi» dep lepirgeni esimizde. О́kinishke qaraı, 2019 jyldyń kúzinde tapsyrylýǵa tıis alyp nysan odan keıingi 2 jylda da tapsyrylmady. Áý basta bólingen mıllıardtardyń jetpeıtindigi aıqyn bolyp, qosymsha 750 mln teńge bólindi. Biraq ol qarajat ta máseleni sheshpedi. Saǵyzsha sozylǵan «saqaldy qurylystyń» jyry áli kúnge jalǵasýda.
Byltyr jazda oblys basshysy Ábilqaıyr Sqaqov kúzde iske qosylady degenimen ol ýáde de qurǵaq bolyp shyqty. Al qarasha aıynda Aqsý ferroqorytpa zaýyty aýmaǵynda jumys istep turǵan eski qazandyqta (ázirshe qalany jylýmen qamtyp turǵan sol ǵana) apattyq jaǵdaı oryn alyp, turǵyn úılerdegi jylý batareıalary qatyp qala jazdady.
Baqsaq, jańa qazandyqtaǵy másele biz oılaǵannan da kúrdeli eken. Ony Ábilqaıyr Baqtybaıuly bylaı dep túsindirgeni esimizde:
– Jańa qazandyqtyń qurylysy tolyq aıaqtaldy dep aıtýǵa bolady. Nysan tehnologııalyq jaǵynan asa kúrdeli bolýy sebebinen ondaǵy synaq jumystary aıaqtalmady. Bul qazandyq Aqsýdy jylýmen tolyq qamtamasyz ete almaıtynyn aıtqym keledi, ıaǵnı ol eskisine qosymsha kúsh bolady. Jańa qazandyqtan shyǵatyn jylýdyń tarıfi naqty túrde alǵanda asa qymbatqa túsetinin ańǵardyq. Jobalyq-smetalyq qujattamalar men tehnologııalyq sheshimderdiń durys júrgizilmeýi saldarynan osyndaı kúrdeli jaǵdaıǵa jetip otyrmyz. Tipti sýǵa qosylý júıesi de kásiporynǵa tikeleı júrgizilmegen. Bolmaǵan soń jaǵylatyn kómir qunyn sýbsıdııalap, ferroqorytpa zaýytynyń sýyna qostyq, al elektr energııasyn jergilikti GRES-ten alatyndaı jaǵdaı jasadyq. Munyń barlyǵy shyǵynyn azaıtyp, tarıfti tómendetedi dep oılaǵan edik. Alaıda aldyn ala esepteýler boıynsha jańa tarıf quny qazirgi qoldanystaǵy tarıften 1,4 esege qymbattap ketetini belgili boldy. Men tarıf baǵasy ary ketse 25 paıyzdan aspaýy kerektigi týraly tapsyrma berdim. Sondyqtan kelesi jyly barlyǵy oıdaǵydaı bolýy kerek, – dep sóz bergen edi.
Alaıda Aqsý qalasynyń ákimi Nurlan Dúısembınov qazandyqtarda keshendi synaqtar áli de júrgizilip jatqanyn málimdedi. Alǵashqy eki qazandyqta turaqty janý rejimine, aýanyń tolyqqandy taralýyna jáne otynnyń janý ózegine túsýine qol jetkizilipti. Endi kúldi shyǵarý prosesin turaqtandyrý úshin qosymsha usaqtaǵyshtardy ornatý qajet eken. Olardy jetkizý jáne montajdaý qazan aıynyń sońyna qaraı josparlanǵan. Josparly jumystar aıaqtalǵan soń 1 qarashadan synaq jumystary qaıta bastalady-mys.
Osylaısha, qazandyq bıylǵy jylytý maýsymyna da daıyn bolmaı qala ma degen aqsýlyq jurttyń kúdigi rastaldy.
Pavlodar oblysy