«Batyrlar mekeni» zertteýge suranyp tur

Tarıhta esimderi qalǵanymen, erlik isteri az zerttelgen rýhty babalarymyz Orta júz Básentıinniń Qoısary tarmaǵynan taraıdy. О́lketanýshy Berik Eskendirov keltirgen derekterge súıensek, О́mirzaq batyr 1705-1770 jyldary, al О́ten batyr 1720-1805 jyldary ómir súrgen. Ataqty «Serektas shaıqasyna», qazirgi Maı aýdanyndaǵy «Qalmaqqyrǵan» jerinde ótken qazaq-jońǵar soǵy­synyń sheshýshi kezeńine bul eren kúsh ıeleriniń qatysqany daý­syz. Sebebi batyrlardyń jerlengen zırattary da tarıhı shaıqas aýmaǵynan asa alys emes.

XVIII ǵasyrdyń alǵashqy shıre­ginde Orta júz rýlarynyń joń­ǵar­larǵa qarsy azattyq soǵysynda qazaq qoldary jeńiske jetip, Saryarqa, Ertis óńiri, Qarqaraly, Baıanaýyl jerlerinen qalmaqtar yǵysa bastady. Osy kezeńde Malaısary tarhan bastaǵan básen­tıin batyrlary aldyńǵy shep­te júrgenin tarıhshylar az jaz­ǵan joq. Alash qaıratkeri Álı­han Bókeıhanov óziniń Pavlodar ýezine qatysty eńbeginde: «Bá­sentıinderdiń kelýi HVIII ǵasyr­dyń basyna tuspa-tus. Negizi Bá­sentıin rýlary Túrkistan jaǵynan Pavlodar ýezine súıindikterden burynyraq kelgen sekildi» - dep keltiredi.

Joǵaryda atap ótkendeı, О́mir­zaq pen О́ten batyrlar Bá­sen­tıinniń Qoısary tar­ma­ǵy­nan taraıdy. Al Qoısary – irgeli rý Básentınniń Jama­naı bólimshesiniń bir tar­maǵy. Bul jóninde tarıhshy Salyq Zımanov: «Básentıin-Báıim­bet atasy Jamanaı, Beısen sekildi eki tarmaǵymen Baıanaýyl ok­rýginde jeke bolys quraǵan. Bul toptyń ishinde basqalarǵa qara­ǵanda basymdyqqa ıe bol­ǵan Jamanaıdyń Qoısary tar­maǵy» – dep atap kórsetedi. Sol Qoısarynyń báıbishesinen О́mir­zaq batyr dúnıege keledi. Al О́ten Qoısarynyń ekinshi áıelinen týǵan Yryskeldiniń uly delinedi.

Jońǵarlarǵa qarsy toıtarys berýde Qoısarynyń balalary men nemereleri asa belsendilik ta­nyt­qan. Ásirese jekpe-jek shaı­qastarda О́mirzaq batyr jıi kózge túsedi.

Jergilikti ólketanýshy Dáýren Aıashınov bul rýdyń belgili adamdaryn keńirek zerttep, Aqkól-Jaıylma óńirinen «О́mirzaq» kólin tapty. Al oǵan jaqyn orna­lasqan taǵy bir kóldiń ataýy – «Básentıin». 1878 jyly jasalǵan kartada osynyń barlyǵy anyq kórsetilgen. Pavlodar oblystyq memlekettik arhıvinde О́mirzaq Qoısaryulynyń óz týysy О́ten ba­tyrmen baılanysy jaıly qu­jat ta saqtalǵan.

Jýyqta Alǵabas aýyly ma­ńyn­da dańqty babalarymyzdyń urpaq­tarynyń uıymdastyrýy­men eskertkish tas qoıylyp, batyr­lardyń rýhyna duǵa baǵyshtaldy. Shara odan soń Eńbek aýylyna oıy­syp, dúbirli toıǵa ulasty. Bul jerde at shabylyp, jınalǵan jurt aýdaryspaqtan jáne ulttyq sport túrlerinen ótken jarystarda kúsh synasty. Atap óterligi, О́mirzaq batyr jerlengen orynnan 10 sha­qy­rymdaı jerde Er Syrymbet ba­tyr jáne Buqar jyraýdyń ákesi Qalqaman batyrdyń zırattary bar. Ol aýmaqtar ázirshe qor­shalmaǵan, tek qulpytastar ǵana qo­ıylypty. Bolashaqta qos batyrǵa eskertkish ornatý jos­parda tur.

Jergilikti ólketanýshylar­dyń sózine súıensek, batyrlar meke­nin tarıhı-arheologııalyq turǵy­dan zerttese bolar edi. Bul jerde qazaq-jońǵar shaıqasyna qatys­ty talaı jádiger men batyrlar­dyń zırattary tabylýy múmkin.

Pavlodar oblysy