Tirliginiń keneýi ketken Tegistik

Oblys ortalyǵynan shyq­qanda tup-týra 220 shaqyrym júremiz dep eskertip te qoıǵan. Aldyńǵy orynǵa jaıǵasyp alyp, júrgizýshi jigitten baǵyt túzegen ólke jaıynda asyqpaı syr sýyrtpaqtaı bastadym.

Tegistik – qazyǵy erte zamannan qaǵylǵan, búginde qańsyp qalǵan Araldyń kúıin keshken, kónergen qazaq aýyly eken. Tereńkól óńirindegi eldi mekenderdiń kóbi orysshaǵa júırik, mektepteriniń basym bóligi aralas ekeni málim. Bul jerlerge tyń ıgerý jyldary ózge ult ókilderi kóp shoǵyr­lanyp, jergilikti halyqtyń tili de, mádenıeti de ózgeriske ushyraǵan. Kóp aýyldaǵy qarakózderimizdiń boıynan ultymyzǵa tán ushqyn taba almaısyz. Al Tegistik jurtynyń jóni bólek, kezinde qaımaǵy buzylmaǵan qazaq aýyly bolypty. Mektebi de ana tilimizde bilim berip, odan túlegen túlekter búginde ómirdiń ár salasynda abyroıly qyzmet etip júr.

Tereńkólge jete bergende kilt shy­ǵys­qa burylyp, Jańaqurylys aýyldyq okrýgin betke aldyq. Aýdan orta­lyǵynan asqaly jolaı kezdesken barlyq aýyl bitkenniń ataýy oryssha Ivanovka, Lvovka, Frýmentevka, Berezovka, Voskresenka, Trofımovka dep jalǵasyp ket­e beredi. Ataýlardyń barlyǵy ono­mas­tıkalyq ózgeristerge suranyp tur. Trofımovka – Jańaqurylys okrýginiń orta­lyǵy bolyp sanalady. Oǵan taban tire­gende «Tegistik» degen baǵyttaǵysh bel­gi kózimizge jylyushyraı ketti. Bul jer­de asfalt ta bitip, kádimgi dala joly bastaldy. Tegistikke deıin taǵy 18 sha­qyrym eken.

Baıqaımyn, sońǵy eki aptada aspannan bir tamshy jańbyr tambasa da, jaıdaq joldyń oıpań tustarynda áli kúnge sý jatyr. Joldyń eki jaǵy egis­tik jer, jańbyr jaýsa, ortasyna qaq tu­ra­tyny, jeńil kólikterdiń bul jerden óte almaıtyny belgili ǵoı. «Bul jolmen kóktem men kúzde júrý múmkin emes. Kamaz-dyń ózi batpaqqa turyp qalady. Qysta qar japalaqtap, jel úp etse, júre almaımyz. Borandy kúnderi 3-4 táýlik joldyń arshylmaı jatatyny bar. Shuǵyl sharýa bolsa kóbi traktorǵa otyryp jetedi. Osynyń barlyǵy aýylda adamdardyń kóp turaqtamaıtynyna sebep», dedi Erǵanat. Topyraǵy qunarly jer ekendigi, jolaı kezdesken atyraptyń barlyǵy egistikke paıdalanylatyny kó­rinip tur. Tereńkóldegi iri astyq ósirý­shi, «Pokrovka» JShS basshysy Vıktor Dekker aýyl aınalasyndaǵy tanap­tardyń barlyǵyn ıelenip alypty. Ara-arasynda shoq bolyp ósken qaıyń toǵaılary bolmasa, bul ólkege taban tiregen jan sary daladan zerigip ketetindeı-aq.

* * *

Tegistikke jetkende surqy qashqan ja­byrańqy aýyldyń kelbeti aıqyn­da­lyp sala berdi. Kirgennen birinen soń biri qańyrap, buzyla bastaǵan saman úıler, tóbesi opyrylyp túsken qoralar ana­daıdan kózge túsedi. Aýylda nebári 12 otbasy, jalpy sany 31 adam ǵana qa­lypty.

Aýyldan bala kúlkisin estı almadyq. Osydan 4-5 jyl buryn orta mektep ja­byl­ǵaly balasy barlardyń bar­lyǵy okrýg ortalyǵyna kóship ketken. Qazir munda turyp jatqandardyń eń jasy 53-te. Ataqonystarynan ajyramaı­myz dep otyrǵandardyń barlyǵy zeı­net aldyndaǵy nemese qarttyq kezeń­ge moıynsunǵan jandar. Osy aýyl­dyń týmasy, kezinde mektepte mu­ǵa­lim bolǵan Qaırat Altaev 2000-jyldardyń basynda bilim oshaǵynda 100-den astam bala, 27 muǵalim bolǵanyn aı­typ edi. Qazir oqý ornynyń esigi ja­byq, aýlasyndaǵy oıyn quraldary qırap, qorshaýy qulap, qańyrap tur. Oǵan qarama-qarsy tustaǵy mádenıet úıiniń esigi de qulyptaýly. Osynaý su­ryq­syz kórinis júregimizge qanjardaı qa­daldy. Kezinde aırandaı uıyǵan qa­zaq aýylynyń osynshama beıshara kúıge túsip, keleshegi joq dep tanylyp otyrǵany aýyr oıǵa qaldyrady.

– Jasym 60-ta, jalǵyz turamyn. Aýyl­da jumys degen atymen joq. Bári­miz­diń kúnimiz malǵa qarap otyrǵan jaıy bar, qaraǵym. 20-ǵa jýyq iri qara, 5-6 jylqym bar. Bıyl shóp shaýyp, tasyp jetkizýge 300 myń teńgedeı qarajat shyǵyndadym. Memleketten bir tıyn da kómek almaımyz, tipti traktor otynyna da járdem joq. Bar kúnkórisimiz kúzde mal tapsyryp, sodan túsken aqshaǵa jyl boıyna ómir súrýge májbúr bolamyz. Etti aýdanǵa nemese qalaǵa aparatyndaı jaǵdaı joq, alypsatarlar kılosyn 1700 teńgeden alyp ketedi. Árıne arzanǵa berip jatqanymyzǵa ishimiz ýdaı ashıdy, basqa amalymyz bolmaǵan soń qaıtemiz. Kezinde Keńes ókimeti tusynda et da­­ıyndaý pýnktteri bolǵan edi. Sony qaıta jańǵyrtyp, aq adal eńbegimizben ósirgen túligimizdi laıyqty baǵaǵa satyp alsa eken degen tilegimiz bar. Joldyń jaǵ­daıyn ózderiń baıqaǵan bolarsyńdar, qıyr­shyq tas tósep berińder degen óti­ni­shimizdi eshkim qulaqqa ilmeıdi. Abyroı bolǵanda byltyr KBM quryp, aýyzsýdyń lıtrin 2 teńgeden satyp alyp ishemiz. Aýyl mańynda tabıǵı sý kózi bolmaǵandyqtan mal sýarýǵa artezıandy paıdalanamyz. Onyń sorǵyshy da ýaqyt saıyn isten shyǵyp, aýyl adamdaryna aqsha qosyp satyp alýǵa týra keledi. Eldi mekende dáriger de joq, aýyrsaq Trofımovkaǵa barýǵa týra keledi. Qysta jol jabylǵanda qıyn, – dep muńyn shaq­ty aýyl turǵyny Ernar Jumadirov.

Aýyldaǵy aqsaqaldardyń úlkeni Qımamıden Qappasovtyń úıine arnaıy baryp, sálem berdik. Jasy 83-ke kelgen qarııa tyń kórinedi, eldegi jańalyqtardy qalt jibermeı qarap otyratynyn, gazet-jýrnaldy jazdyryp oqıtynyn aıtty. Júzi jaıdary qarııa kezinde Tegistikke jaqyn jerde Stalın kolhozy bolǵanyn, sonda týyp, 1958 jyly osy eldi mekenge taban tiregenin jetkizdi.

– Jańylmasam aýylda Keńes óki­me­ti jyldary birneshe myń adam tur­dy. Te­gis­tik ataýy bul jerge el qon­ǵa­ly ata­­lyp keledi. Baıqap otyrǵan bo­lar­syń­dar, aýylda bala joq. Balaly tútin­der, jastar qalaǵa jaıly turmys izdep qonys aýdardy. Táýelsizdikten keıin qurylǵan biraz sharýa qojalyǵy bar edi, olardyń barlyǵy tarap tyndy. Aınalamyzdyń barlyǵyn Dekker degen azamat ıelenip, eginin salyp otyr. Alaıda odan aýylǵa kelgen ıgilik joq. О́zimniń alty balam bar, beseýi aýdan men oblys ortalyqtarynda qyzmet istep jatyr. Balalarym únemi bolysyp, otyn-sýymdy qamdap beredi. Osy úıdegi tir­lik­tiń barlyǵy qolymdaǵy uldyń moı­nynda, – dep baıandady Qımamıden qart.

Aýylda dúken bolmaǵan soń, azyq-túlikti jurt Trofımovkadan, bolmasa aýdan ortalyǵynan tasyp ákeledi eken. Ol úshin taksı jaldaýǵa májbúr. Sebebi Tegistikke júretin avtobýs ta joq. Tereńkól men okrýg ortalyǵyn jal­ǵaıtyn avtobýs munda múlde kel­meı­di, tipti jol mashaqatyn jaqsy bile­tin aýdannyń taksı júrgizýshileri de attap basqysy joq. Qas qylǵanda jýyqta Trofımovkada «Qazposhta» bó­lim­shesi jabylyp qalǵan. Endi aýyl turǵyndary elektr jaryǵy men telefon baılanysynyń tólemaqysyn tóleý úshin 120 shaqyrym jerdegi aýdanǵa sabylyp júrmiz deıdi. Buryn gazet-jýrnal aptasyna bir márte kelip tursa, endi ol da joq. Sondyqtan aýyl jurty bar aqparatty teledıdardan ǵana kóredi. Uıaly telefon baılanysy aýyldyń bir­neshe jerinde ǵana ustaıdy, onyń ózi nashar. Al mobıldi ınternet degen mundaǵylar úshin beımálim dúnıe.

Tyl ardageri Mánzýra Qasym­ja­no­vanyń úıine de bardyq. Keıýana 93-ke kelipti. Anamnyń qulaǵynda múkisi bar degen uly, osy aýyldyń ımamy Erbolat áńgimeniń tıegin ózi aǵytty. Al­pysty alqymdap qalǵan azamat ákesi Baltash Qasymjanov soǵys ardageri bolǵanyn, Belarýs, Prıbaltıka maıdandarynda tank júrgizýshisi bolyp jaý­dy talqandaǵanyn maqtanyshpen baıandady. Birde qazaq tankısi fashısterdiń 1 tank, 2 avtokólik, 30 ofıser men jaýyn­gerleriniń kózin joıyp, bul er­ligi úshin Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalypty. Qyrǵynnan elge aman oralǵan maıdanger 2000 jyly 80-ge kelip qaıtqan. Mánzýra ájeı soǵys ýaqytynda tylda kóppen eńbek etken. Qazir eki uly anasyn baǵyp-qaǵyp otyr.

«Aýyldyń bolashaǵy ne bolady?» dep suraǵanymyzda turǵyndar buǵan onsha-munsha bas qatyrmaıtynyn, egde tartqan jandarǵa kúndelikti qońyr tirshilikten basqa esh nárse qajet emes ekenin uǵyndyq. Qamyqtyq. Sebebi jyldar boıǵy oqshaý tirlik jergilikti jurtty buıyǵy ómirge qamap qoıǵan. Munda burynnan turyp jatqan zeınetker Gúlnár Álmuhanova elde qalyp qoıǵan qarttardyń barlyǵy balalaryn aýdanǵa, bolmasa qalaǵa jibergenin, jastar úshin aýyl ıt baılasa turǵysyz jerge aı­nalǵanyn jetkizdi. Ne jumys, ne áleý­mettik mekemeler bolmaǵan soń munda kelip turýǵa eshkimniń jú­re­gi da­ýala­maıdy. Al jýyqta osy eldi me­ken­­nen Trofımovkaǵa qonys aýdar­ǵan Muhametbárı Áýbákirov qolynda múgedek qaryndasy baryn, óziniń alatyn zeınetaqysy 60 myń teńgeden aspaıtynyn aıtyp, ákimdik aýdan ortalyǵynan úı alyp bermeı otyrǵanyna shaǵymdandy. Okrýg ortalyǵynan berilgen eski úıdiń toz-tozy shyqqan. Qazir jóndeý júrgizip jatyrmyn deıdi.

* * *

Tegistiktiń túlegi, oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıiniń basshysy Erbol Qaıyrov tektilerdiń izi qalǵan qasıetti meken áli de burynǵy qalpyna kelip, gúldenerine ımandaı senip otyr. Bul ólke - tarıhı oqıǵalar men tulǵalardyń jeri. Ataqty Seıildá qajy osy jerde bala oqytqan. Dinı tulǵa Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinen bilim alyp kelgennen keıin dinı aǵartýshylyq qyzmetke kirisedi. El arasynan shákirt jınap, medrese ashqan. Odan keıin aınalasyna ımandy ári dáýletti adamdardy tartyp, meshit saldy.

– El ishinde mynadaı bir ańyz bar: Alla úıiniń qurylysyna bireýler aqshalaı qoldaý bildirse, endi bireýler altyn bilezigin, alqasyn, saqınasyn bergen eken. Qurylysshylar men ustalar eldiń kómegimen jınalǵan altyndy bal­qytyp, odan meshit kúmbeziniń basyna ornatatyn aıshyǵyn jasaıdy. Seıildá qajy qyryq kún, qyryq tún quran oqyp, qyryq birinshi kúni álgi aıdy meshit kúmbezine ornatqan eken. Dál sol kúni kúnbatystan alapat órt shyǵyp, aýylǵa jaqyndaıdy. Qajy atamyz qolyna Quranyn alyp oqyp, Alla Taǵaladan alapat órttiń basylýyn tilep jalbarynady. Qudaıdyń qudiretimen tilegi oryndalyp, el-jurt órtten aman qalypty. Sodan keıin el arasynda «Seıildániń qyryq biri» degen sóz qal­ǵan. Alaıda meshit pen medreseniń taǵ­dyry kópke barmady, Keńes bıligi kezinde buzylyp, materıaldaryn mektep salýǵa paıdalanǵan eken. Sol tus­ta kúmbezdegi altyn aı joǵalyp ket­ken. Altyn aıshyq – mańaıdaǵy el­diń quty, jádiger tabylsa óńirdiń de bere­kesi kiredi deıdi qarııalar. Taǵy bir qyzyq málimet, keńestiń jer barlaý jumystaryn júrgizetin ushaqtary Pavlodar oblysy aýmaǵyndaǵy eki núkteniń ústine kelgen kezde radarlary óship qalyp otyrǵan. Onyń biri – Baıanaýyldaǵy Máshhúr Júsip kesenesi bolsa, ekinshisi – osy Seıildá qajynyń jatqan jeri. Mine, atamyzdyń erekshe qasıetti adam ekeniniń bir dáleli osy,-deıdi Erbol Mátiuly.

Tegistiktiń jurty arýaǵymen rýhtanatyn taǵy bir tarıhı tulǵa – ataqty Qoshman batyr. Patshaly Reseıge qar­sylyǵyn ashyq bildirgen, 1916 jyly ult-azattyq kóteriliste el birligin saq­tap, aýyldastaryn talaı qıyndyq pen ashtyqtan aman alyp qalǵan dala ba­tyrynyń zıraty dál shekaranyń tú­binde jatyr. Odan soń osy jerde dúnıege kelgen, zamanynda Tereńkól bolysyn basqarǵan, keıin Alash qozǵalysyna qa­tysqan qoǵam qaıratkeri Ilııas Jan­qa­ra­nyń, Keńes ókimeti or­na­ǵanǵa de­ıin mektep ashyp, bala oqytqan aǵaıyndy Jumabaevtardyń esimderi de soń­ǵy ýa­qyt­ta kóp atalmaıdy. Juma­baev­tar elge alǵash ón­di­ris ákelgen, aýyl­da maı zaýytyn sal­ǵan belsendi tul­ǵalar bolypty. Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry Qudaıbergen Sura­ǵa­nov ta osy óńir­diń týmasy.

Tegistiktiń tegin aýyl bolmaǵanyn kezinde qazaq ónerin jaryp shyqqan tulǵalardyń munda at izin jıi salýynan ańǵarsaq kerek. Kúsh atasy Qajymuqan, áıgili ánshi-kompozıtorlar Maıra, Isa Baızaqov, Qudaıbergen Álseıitov, aqyn Qabdykárim Ydyrysov shekaradaǵy aýyl­da qona jatyp, el-jurtty ónerimen sýsyndatqan. El úlkenderiniń aıtýynsha, munda tipti naýryz meıramy 1986 jyldan toılana bastaǵan. Sondaı tektilerdiń aıaǵy tıgen qasıetti topyraq búginde júdep-jadap, qamqorlyq tanytpasaq qańyrap qalǵaly tur.

* * *

Joǵaryda Tegistik Reseımen sheka­ra­nyń dál túbinde ornalasqanyn aıttyq. Bul topyraqtyń quıqaly, jeri shuraıly ekenin eskersek ormandy orys elinen tónetin geosaıası qaýiptiń de bary ras. Endi bir 5-10 jylda munda adam qalmaıtyny anyq. Aýyl joıylsa, onsyz da baıtaq jerimizge kóz alartyp otyrǵan alpaýyt elder egin egemiz degen jeleýmen Tegistikke qolqa salýy múmkin deıdi syrttaǵy janashyr azamattar. Sondyqtan eldi meken aınalasyn jyrtyp, astyq ósirip otyrǵan «Pokrovka» seriktestigine aýdan bıligi mindet artýy kerek dep esepteıdi.

– Jerdi jalǵa alǵandar aýylǵa ju­mysshy kúshin, ásirese otbasyly jas­tar­dy kóshirip ákelgeni durys. Munda jumys oryndary qurylsa, jurt aǵylyp qalaǵa kóshpes edi. Buǵan qosa kezinde 10 myńnyń ústinde qoı ósirgen keńshardyń áleýetin qaıtarý da artyqtyq etpes. Oǵan jaıylym jer jetedi. Meniń bala kezimde aýylda 286 úı bar edi, kóshege oıynǵa shyqqanda ár úıden 4-5 bala tóbe kórsetetin. Qazirgi kúni ońtústikten kelip jatqan otbasylardy, shetelden qonys aýdarǵan qandastarymyzdy Tegis­tik­ke aparyp, aldyna mal, bastaryna úı berse deımiz. Qańyrap turǵan baspanalardy jóndese, áli de biraz ýaqytqa shydaıdy. Bir-eki jylda jersinip, ózderi-aq turyp keter edi, – deıdi Erbol Qaıyrov.

Okrýg ortalyǵyndaǵy orta mekteptiń muǵalimi Berik Ábidrahman da týǵan aýylyn túletýdi armandap júrgen azamattyń biri. Beriktiń 2017 jyly Astanada ótken EKSPO kórmesine Tegistikten velosıpedpen baryp qaıtqany esimizde. Qazir Trofımovkada otbasymen turyp jatqan ol aýylda mektep ashylsa eldiń aldy bolyp barar edim deıdi. Negizi týǵan aýylyndaǵy bilim oshaǵynyń ǵımaraty qaı kezde ashsa da saqadaı saı tur. Mektep jabylar aldynda janynda jańadan qazandyq ta salynyp berilgen eken. Ol da búginde qańtarýly. Beriktiń oıynsha, aýdan basshylyǵy ǵımaratty mektep lagerine aınaldyrsa bolar edi. Jaqyn jyldary óńirge báribir bir lager salýǵa týra keledi. Endeshe, daıyn turǵan ǵımaratty paıdalansa bolmas pa?! Lager ashylsa, aýylda jumys oryn­dary ashylyp, odan soń jol da túze­ler edi. Osylaısha, eldi mekenniń tamyryna birtindep qan júgirer edi.

О́kinishke qaraı, aýdan basshysy Azamat Mańǵutov qazirgi ýaqytta Tegistikke qatysty esh damý jospary joq ekenin habarlady. Aýyldaǵy jurttyń qazirgi ýaıymy Seıildá qajynyń basyna kesene turǵyzý deıdi ol. Biraq Jańaqurylys okrýginde qaltaly bola tura, kómek qolyn usynyp otyrǵandar óte az. Jergilikti «Pokrovka» JShS, Frý­mentevkadaǵy «Pısegov» ShQ, Bere­govoıdaǵy «Sherbak» ShQ jáne basqa da ózge ult ókilderi basqaryp otyrǵan sharýashylyqtar aýdandaǵy «Rýhanı jańǵyrý» qoryna kómek kór­se­týde óte belsendi kórinedi. Sol qara­­jatqa qajynyń basyna qurylys júr­gizilmek.

Tegistikke qatysty pálen dep aıtý qıyn deıdi ákim. Sebebi ol jerde ne jumys, ne turatyn deni durys úı bol­ma­ǵan soń ońtústikten kelip jat­qan­dar da barǵysy kelmeıdi. Áýeli baspana salyp bastaǵan jón bolar. Biraq aýdanda ondaı jospar ázirshe joq. Qazir Beregovoı men Frýmentevka aýyldaryna qonys aýdaryp kelip jatqandar kóp. Aldaǵy ýaqytta ol jerlerde jańadan úıler tur­ǵyzylýy múmkin. Al Tegistiktiń másele­sin oblys, respýblıka kóleminde sheshpese, aýdan bıligi sheshýge qaýqary joq eken­digin kesip aıtty.

Osylaısha, kóz aldymyzda taǵy bir qazaq aýylynyń shoǵy óship barady. Shekara shebindegi mekendi saqtap qalý­ǵa múddeli azamattardyń maqsaty joǵary bolǵanymen, qoldarynda qarjysy joq. Tegistik qaıta jańǵyra ma? Ol – ýaqyt tarazysyndaǵy másele.

Pavlodar oblysy,

Tereńkól aýdany,

Tegistik aýyly