El yqylasyna bólengen ekspedısııa

Qostanaıda bas qosty

Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıy aıasynda ótken sapardy Astana qalasynyń tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy men Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qa­zy­na» ulttyq ǵylymı-tájirıbe orta­ly­ǵy uıym­dastyryp, oǵan Qostanaı ob­ly­sy­nyń ákimdigi qoldaý kórsetkenin aıta ketken jón.

Alǵashqy ǵylymı jıyn A.Baıtur­syn­uly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnı­­ver­sıtetinde ótti. Oǵan óńirdegi zııa­ly qaýym ókilderi men ýnıversıtet us­­tazdary qatysty. Dóńgelek ústel oty­rysyn bastaǵan bilim ordasynyń bas­shy­sy Seıitbek Qýanyshbaev jıynǵa qa­tysýshylarǵa ýnıversıtette bolyp jat­qan ıgi ózgerister jóninde áńgimelep, eks­pedısııaǵa sát sapar tiledi.

– Búgin ózderińizben bólisetin úlken bir qýanyshymyz bar. Biz osy kúnge deıin barlyq qujatta Ahmet Baıtursynov atyndaǵy ýnıversıtet dep kórsetilip kelsek, ult ustazynyń 150 jyldyǵy aıasynda qabyldanǵan sheshimge sáıkes endi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy ýnıversıtet bolyp ózgerip, «-ov»-tan qutyldyq. Keshe qujattardy qaıta re­sim­deý jumysy bastaldy. Ahmettaný sa­­la­­syndaǵy izdenisterińiz odan ári je­mis­ti bola bersin, – dedi rektor.

Odan keıin Ahań ýnıversıtetiniń professory Almas Ábsadyq jıyn tizginin alyp, jergilikti ǵalymdardyń ahmettaný salasyndaǵy sony izdenisteri jóninde baıan etti. Sondaı-aq Ahmet sabaq bergen Meńdiǵara bolysyndaǵy Orynbaev aýyldyq mektebi jóninde qundy maǵlumattarmen bólisti.

Jıynda E.Bóketov atyndaǵy QMÝ professory Jandos Smaǵulov ahmet­taný iliminiń bastaýlaryna keńi­nen toqtala kelip, Keńes dáýirine deıingi baspasóz betinde ult ustazynyń óleń­de­ri men ǵylymı eńbekteri haqynda ja­rııa­lanǵan maqalalardyń mazmun-mánin saralap ótti.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń professory  Jantas Jaqypov buryn-sońdy kóp aıtyla qoımaǵan «Ahań ashqan qazaq mek­tebi, Ahań túrlegen ana tili, Ahań salǵan áde­bıet­tegi elshildik urany» tujy­rym­da­masyn taldap, túsindirip berdi.

– Shyndyǵynda, qazaqtyń ulttyq mektebiniń tarıhy Ahańnan bastalady. Bul Ahańa deıin mektep bolmady degen sóz emes. Ahańa deıin bolǵan mekteptiń birinshisi musylman mektebi bolatyn. Ol ár aýylda boldy desek bolady. Ekinshisi – Ybyraı atamyz ashqan mektep. Ol mektep qazaq tilin oqytqanymen, orys mektebi edi. Muny aıtýymyz kerek. Al Ahańnyń ereksheligi – ol ulttyq negizde mektep qalyptastyrǵan adam. Mine, M.Áýezov aıtqan «Ahań ashqan qazaq mektebi» degen osy. «Ahań túrlegen ana tili» degenge kelsek, Ahań bizdiń qazirgi qoldanyp júrgen jazba ádebı tilimizdiń negizin saldy. О́ıtkeni, ózi aıtqandaı, sol kezeńde tatarsha oqyǵanda tatarsha, oryssha oqyǵanda oryssha sóz tizip, qazaqtyń jazba tili durys bolmady. Ahań osyny qalypqa saldy. «Ahań túr­leg­en ana tili» degende birinshi esimiz­ge ala­tynymyz – Ahańnyń álipbıi, – dedi ǵalym.

Jıyn barysynda Ahmet jasaǵan tóte jazýdyń tabıǵatyn jan-jaqty tal­daǵan Halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵ­­amynyń ókili, tilshi-maman Bolat Jek­senǵalı búgingi tiltanym ǵyly­myn­daǵy «Baıtursynuly qısyny» dáıek­te­mesine toqtalyp, áńgimesin kórnekti ǵalym Álimhan Júnisbektiń «Ahań tap­qan jazý qısyny álipbı tańdamaıdy, ózimizge belgili kez kelgen álipbıdi Ahań qısynyna salyp, qazaq tilinde paı­­da­la­na berýge bolady. Ahańnyń ja­zý qı­synyn kezinde orys ǵalymdary mate­matıkalyq formýlaǵa salyp, álem­de­gi eń ozyq jáne eń yqsham álipbı dep baǵalaǵan», degen tujyrymymen tú­ıin­­dedi.

Ahmettiń keıbir sóz qoldanysyndaǵy erekshelikter men kóne qazaq tiliniń tól tabıǵatyn búgingi tilmen salys­ty­ra sara­laǵan professor Bekjan Ábdýálı­uly­nyń da qa­zirgi termın jasaý máse­lesine qa­tys­ty aıtqan oılaryn kóp­shi­lik qyzyǵa tyńdady.

Jıynnan soń ekspedısııa músheleri ýnıversıtet ujymyna ózderimen birge ala kelgen estelik syılyqtaryn tabys­ta­dy. Olardyń ishinde ekspedısııa qura­myn­daǵy ǵalymdardyń ahmettanýǵa qa­­­tysty ǵylymı eńbekteriniń jı­na­ǵy, «Alash, Torǵaı jáne Ahmet Baıtur­syn­uly» atty tanymdyq jınaq, Ahmet jy­ly­na arnap «Til-qazyna» ortalyǵy da­ıyndaǵan logotıp bederlengen ózge de estelik buıymdar bar.

Tuńǵyshtyń tuǵyry bıik 

Qostanaı ýnıversıteti janyndaǵy Ahań mýzeıine kirip-shyqqan soń, ekspedısııamen birge Arqalyqqa biz de attanyp kettik. Jol uzaq. Alaıda Áýlıekól asyp, ormandy-dalaly Naýyrzym qoryǵynyń aýmaǵyna ilikkende ekspedısııa múshesi, «Ahmet. Ult ustazy» telehıkaıasynyń ssenarııin jazýǵa qatysqan aqyn Ularbek Nurǵalymuly ózgeshe áńgime bas­­tady. Áńgimeshildik te úlken óner eken ǵoı, Ularbek áńgime aıtqanda, sol oqıǵa tap bir taıaq tastam jerde ótip jatqandaı bolady eken. Keıipkerleri kóz aldyńda turady. Áseri surapyl endi. Kınońnan artyq. Quddy ózińdi solardyń ishinde júrgendeı sezinesiń. «Daıaǵashshy» qabyrǵasy sógilgen qazaqy minezge degen ańsar-saǵynyshyńdy oıatyp, júrekke júk artty. Ularbekpen bir­ge bir kúlip, bir kúńirenip, saǵynyp, qu­lazyp otyryp Arqalyqqa qalaı jet­ke­nimizdi ańǵarmaı qalyppyz. Qala ákimi Ámirhan Asanovtyń ózi kútip alyp, jaıly orynǵa jaıǵastyrdy. Erteńinde Y.Altynsarın atyndaǵy ArPI-diń má­ji­lis zalynda «Ahmet Baı­tur­synuly – Alashtyń rýhanı kósemi» taqyryby aıasyndaǵy konferensııa bas­taldy. Jıyn­ǵa qalanyń aqsaqaldary, ardagerler, ákimshilik ókilderi, máslıhat depýtattary, mektep, kolledj oqýshylary men ustazdary, kitaphanashylar, sondaı-aq ınstıtýt ustazdary men stýdentteri qatysty. Konferensııany pedagogıka ınstıtýtynyń dekany,  aıtys aqtańgeri Aıbek Qalıev júrgizdi. Qala ákimi Ámirhan Asanov quttyqtaý sóz sóılep, alystan at arytyp kelgen ǵalymdarǵa alǵys aıtty.

Osy jıynda sóz alǵan Ahmet Baıtur­synulynyń 150 jyldyǵyna oraı uıym­dastyrylyp jatqan ǵyly­mı-tanym­dyq jumystarmen aınalysyp jatqan negizgi mekeme – «Til-qa­zyna» ortalyǵynyń basshysy Erbol Tilesh bıyl «Til-qazyna» daıyndaǵan logotıptiń negizinde Ahańnyń medali da­ıyn­dalǵanyn, amandyq bolsa, Táýel­sizdik kúninen bastap berile bastaıtynyn aıtty.

– Onyń ber jaǵynda Ahańnyń eńbegi túrik, aǵylshyn, orys tilderinde ja­ryq kórip jatyr. 4 qazan kúni Parıj qala­synda IýNESKO-nyń shtab-páte­rinde kitaptyń tusaýkeseri bolady. Sonymen birge 4 qarashada Ystanbulda túrki halyqtary ǵalymdarynyń basyn qo­satyn jıyn bolady. Munda da Ahań eńbegine arnalǵan jınaqty tanys­ty­ratyn bolady. Sosyn 25 qarashada Túrkologııa kongresi ótedi. Oǵan túriktiń jeti memleketi men jıyrmaǵa jýyq avtonomııasynyń ǵalymdary qa­ty­sady. Shamamen Bakýdegideı bol­masa da, soǵan jeteǵabyl úlken shara bolýǵa tıisti. Onda jalpy túrki halyq­ta­ry­nyń rýhanı sabaqtastyǵymen qosa, ahmettanýǵa da qatysty kóptegen máse­le qozǵalady, – dedi ǵalym.

Konferensııa barysynda bir nársege razy boldym. Jıynǵa bastan-aıaq qatysqan shahar basshysy minberden aıtylǵan mazmundy áńgimelerdi bar ynta-shyntasymen tyńdap, qaıta-qaıta basyn shaıqap qoıyp, uıaly telefonynyń kamerasyna jazyp alyp otyrdy. Pre­zıdıýmda, dúıim jurttyń kóz aldynda otyrmyn-aý, osynym qalaı bolar eken dep qysylmady. Ákimniń ystyq yqylasyna ǵalymdar da yrza.

Bul joly Ahmet Baıtursynuly aka­de­mııasynyń dırektory, ádebıettanýshy Ulan Erkinbaıdyń aıt­qa­nyna az-kem toqtala keteıik. Ǵalym qazirgi jastardyń oılaý formaty múlde ózgeshe ekenin tar­qa­ta kelip, aldyńǵy býyn men keıingi býynnyń arasyndaǵy rýhanı sabaq­tas­tyq­tyń álsiz ekenin, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý qamyndaǵy is-sharalardy qolǵa alý kerektigin aıtty.

– Ahmet 1925 jyly «Baýlý mektebi» degen maqalasyn jazady. Biz qyrýar qarjy shyǵyndap, jańar­tylǵan bilim baǵdarlamasyn jasa­dyq. Osy baǵ­dar­la­maǵa negiz bolǵan máselelerdiń bar­lyǵyn Ahań tól oqytý júıesine ne­gizdep sol «Baýlý mektebi» maqala­syn­da naqty kórsetip jazyp ketken. Ol jerde Ahań Amerıka, Fransııa sııaqty óneri men ónerkásibi ozyq elderdegi bilim berý júıesin mysalǵa keltire otyryp, balany óli bilimmen emes, tiri bilimmen oqytý arqyly ómirge baýlý kerek deıdi. «Baýlý mektep» – nərseden nərse jasap, taýar qylyp shyǵaratyn pabirik, zaýyt sııaqty da oryn emes, ózinen-ózi óserlik jaǵdaı jasap, bərin daıar kúıinde berip, balapan shyǵaratyn jumyrtqa syqyldy da oryn emes, uıym túrinde is qylyp, is júzinde bilim alyp, eńbekti súıetin shyn eńbekshi bolyp, ushqanda alatyn nərsesine uıada baýlynǵan qyran balasy sııaqty jastar shyǵaratyn oryn», dep qazirgi ınstıtýttar birneshe jyl boıy zerttep, qorytyp júrgen dúnıelerdiń toqeterin aıtyp bergen, – dedi Ulan Erkinbaı.

El yqylas qoıa tyńdaǵan dúnıeniń biri de, biregeıi de alashtanýshy ǵalym Erbol Tileshtiń «Qazaq ulttyq renessansy jáne Ahmet Baıtursynuly» taqyrybyn qozǵaǵan baıandamasy boldy.

– О́rkenıet degen jınaqy ataý. Ony sol halyqtyń birneshe ereksheligi, sol halyqtyń birneshe beıim-qabileti ar­qyly tarıhy jasaıdy. Ha­lyq­tyń tarıhyn soǵystar, evolıýsııa ǵana jasamaıdy, sol halyq nege beıim, sol halyq ne jasaı alady, sol da tarıh jasaıdy. Bul da tarıhtyń bir anyqtamasy. Bir ǵulama «Adamzattyń tarıhy soǵystardyń tarıhy emes, adamzattyń tarıhy adam tárbıesiniń tarıhy» deıdi. Sonaý jabaıy adamnan bas­tap, búgingi kúnge deıingi bizdiń tárbıemiz – tarıhymyz. Osyǵan Ahań ne qosty degen saýal tóńireginde birneshe máseleniń basyn shalǵym kelip tur. Ahańa tuńǵysh degen sóz jarasady. Ahańnyń toıy bolǵan soń, asyra aıtyp turǵan joqpyz. Ahańdy asyra maqtaýdyń keregi joq, biz Ahańdy ǵylymı turǵydan jetkize almaı jatyrmyz, – dedi Erbol Erdenbekuly.

Jıynnan soń ekspedısııa músheleri qala­nyń ortalyǵyndaǵy Ahmet eskert­ki­shine gúl qoıdy.

Arystaryn ardaqtaǵan Torǵaı

Arqalyqtan shyqqan «Gazel» Toqanaıdyń tusynan ońǵa burylyp baryp, kilt toqtady. Sóıtsek, munda Torǵaı mýzeıler kesheniniń dırektory Gúlbaný Sársekeı hanym mingen mashına kútip tur eken. Kólikten túsip, máre-sáre amandyq surasyp bolǵan soń, Bıdaıyqty betke aldyq. Arqalyqtan shyqqaly taqtaıdaı tas jolmen taıpaltyp kele jatqan kóligimiz Bıdaıyqtyń jolyna túsken soń shoqalaqtap kibir­tik­te­di de qaldy. О́miri asfalt kórmegen kóterme joldyń ábden tozyǵy jetipti. Sálden soń kóliktiń ishin sańylaý-sa­ńy­laýdan kirgen qoıý shań basyp ketti. Áýdem jer júrgen soń, juqalap qıyr­shyqtas tóselgen jol bastalyp, kólik dońǵalaǵy atqan tas tabanyń astyn atqylap, tesip jibere jazdady. Áýpirimdep júrip Asqar kúzegine jetkende, kún eńkeıe bastaǵan edi. Asqar – Mir­jaqyptyń týǵan aǵasy. Alash ary­synyń kindik qany tamǵan úıdiń orny da osy kúzeýde qorshaýly tur. Úıdiń irgetasyn keıinirek terezege deıin kó­te­rip, tas qalaǵanǵa uqsaıdy. Ja­ny­na úlken qyzyl tas qoıylyp, oǵan Mirjaqyptyń «Oıan, qazaǵynyń» bir shýmaǵy, tómen jaǵyna «Asqar kúzdigi. Madııar rýynyń qonysy. Alash kósemi Mirjaqyp Dýlatulynyń kindik qany tamǵan jer (1858 – 1935). Urpaqtarynyń atynan ornatqan Baqbergen Qasymuly» degen jazý qashalypty. Bıdaıyqqa jetkenshe kún eńkeıip ketetin bolǵan soń, bárimiz osy jerde tize búgip, professor Bekjan Ábdýálıuly Alash arys­ta­ry­nyń, arnaıy Mirjaqyp atamyzdyń rýhyna baǵyshtap Quran oqydy.

Qyzbel men Bıdaıyqtyń arasyndaǵy jolmen salystyrǵanda, buǵan deıingi jol jaqsy eken, «Gazel» esek aıańǵa aýysty. Odan aldymyzda jol bastap kele jatqan mashınanyń bagin doń­ǵa­laqtan atylǵan tas tesip jiberip, benzın tamshylaı bastady. Ábden kóz baı­­lanǵan shaqta Bıdaıyqqa kirip, birden Mirjaqyptyń kesenesine baryp toqtadyq. Keseneniń shyraqshysy Naǵashybaı Birmanov degen azamat eken. Jol­dyń syryna qanyq shyraqshy:

– Jol azabyn tartqan sender baqyt­tysyńdar. Áıteýir jettińder.

Atamnyń basyna zııarat etip kelem dep, biraq jete almaı júrgen jandar qanshama. Osy jerden kóship ketýge de múmkindik bar edi, biraq Allanyń buı­ryǵymen bir sebepter tabylyp, qa­lyp qoıa berdim osynda. Sodan bir kúni Gúlnar apaı habarlasyp, aýyryp qalǵanyn aıtyp, «Naǵashybaı baýyrym, Mirjaqyp atańnyń zıratyn saǵan amanat ettim», dedi. Ákem marqum bala kezimde «Buzyqtyq jasama, jaqsy júr. Biz búkil qazaqqa jany ashyǵan, el-jurty syılaǵan úlken kisi bizdiń jaqy­ny­myz», dep qulaǵyma quıyp otyratyn. Sonyń bárin estip, bilip óstim, – dedi shyraqshy.

Keseneniń kók kúmbezi ábden tozyp, jyrym-jyrymy shyǵypty. Keıin ja­ǵylǵan kók boıaý qabyrshyqtanyp túsip jatyr. Oǵan qarsy bette turǵan Mirjaqyptyń mýzeı-úıiniń de jaǵdaıy máz emes.

Tún jamylyp Qyzbeldi betke aldyq, odan ári asyp Torǵaıǵa biraq toqtaý kerek. Sonaý jerdiń túbinen Alash ary­sy­nyń kindik qany tamǵan qasıetti topyraqty ańsap jetken zııaly qaýym ja­pandaǵy aýyldyń júdeý qalpyn kórip, kúıinisti.

– Japan túzde atasynyń mazaryn kúzetip otyrǵan shyraqshy jigit naǵyz jankeshti azamat eken. Shyntýaıtyna kelsek, Mirjaqyp atamyzdyń jatqan jeri kúlli qazaqqa ortaq emes pe? Joldyń túri mynaý. Osy joldy jón­dep, asfalt tósep tastasa, jurttyń eńsesi kóterilip, tipti kóshken eldiń qaıtyp oralmasyna kim kepil? Osy máseleni sheshýge tıis joǵarydaǵylar qaıda qarap otyr? Aldymyzda 140 jyldyǵy kele jatyr. Úsh-aq jyl qaldy. Alys-jaqynnan aǵylatyn jurt sol kezde qalaı jetpek munda? El basyna kún týǵan qıly kezeńde etigimen sý keship júrip, «Oıan, qazaq!» dep urandatyp, qyrda jatqan jurttyń qamy úshin altyn basyn ajalǵa tikken asyl arysymyzdy ardaqtaı almasaq, onda basqa istiń bári beker! – dedi ashyna sóılegen professor Jandos Smaǵulov. Biz úndemedik.

Sol túni tań qylań bere Torǵaıǵa jetip, bir-eki saǵat kóz shyrymyn alǵan soń, ekspedısııa quramyndaǵy ǵalymdar Nurhan Ahmetbekov atyndaǵy mádenıet úıinde jergilikti turǵyndarmen kezdesti. Kezdesýdi Jangeldın aýdanynyń ákimi Shota Ospanovtyń ózi júrgizdi. Munda da Ahmetti tanýǵa, ult ustazynyń mol murasyn ıgerýge qatysty keleli áń­gime órbidi. Ǵalymdardyń bul ha­qyn­da aıtqan sózderin el erekshe yqy­las­­pen qabyldap, rııasyz kóńilmen rıza­shy­lyq­taryn bildirdi. Jıyn barysynda Ularbek Nurǵalymuly «Ahmet. Ult ustazy» telehıkaıasynyń qalaı tú­si­ril­geni týraly baıandap berdi. Kez­­desý sońynda Torǵaı turǵyny Tynyshtyq Ábdijamalov aqsaqal sóz alyp, ekspedısııa múshelerine barsha tur­­ǵynnyń atynan alǵys aıtty.

– Men 1980 jyldary qazirgi Ahmet eldi mekeninde aýyldyq keńestiń tó­raǵasy boldym. Eń alǵash Ahań aq­talyp, esimi atalǵan soń, 1989 jylǵy 29 shildede ózderińiz sııaqty ǵalymdar men jazýshylar delegasııasy kelip, aýyl klýbynda kezdesý ótkizdi. Sol kezdesýde úlken ǵalymdar Ahań týraly estelikter aıtty. Biraq sol kisilerdiń aıtqany men sizderdiń búgingi aıtqan derek-maǵlumattaryńyzdy salystyrsam, arasy jer men kókteı. Alǵashqy delegasııa ol kezde Ahańdy tereń bilmeıdi eken. Al sizder qanshama eńbek sińirip, biz bilmeıtin nebir tamasha maǵ­lumattardy aıtyp, sanamyzǵa sáýle sep­kendeı boldyńyzdar. Meniń jasym 80-ge jaqyndap qaldy, sondyqtan osy óńirdiń halqynyń atynan sizderge shynaıy alǵysymdy bildiremin, – dedi qarııa.

Kezdesý aıaqtalǵan soń ǵalymdar Ahań men Jahańnyń mýzeıine kirip, qundy jádigerlermen tanysty.

Torǵaıdan keıin Aqkól, Ahmet aýyl­da­ryna barǵan ekspedısııa jergilikti turǵyndarmen, muǵalimdermen, mektep oqýshylarymen kezdesti. Sartúbektegi Baıtursyn men Qalıdyń tamyna, Ahań­nyń aq kesenesine baryp, Quran oqyp, duǵa baǵyshtady. Jylanshyqtyń ja­ǵasyndaǵy Ahmettiń mýzeı-úıinde boldy.

Qostanaı oblysy