1990 jyldyń 25 qazanynda qabyldanǵan Respýblıkanyń egemendigi týraly deklarasııa týraly aıtpastan buryn, sol kezdegi elimizde qalyptasqan saıası-ekonomıkalyq ahýalǵa toqtalyp ketken durys bolar. Sol kezeńde úlken mańyzdy oqıǵalar oryn aldy. Sonyń biri – 1989 jyly mamyr-maýsymda ótken KSRO halyq depýtattarynyń alǵashqy sezi ashyq, jarııalylyq túrde ótip, sezd barysy teledıdar jáne radıo arqyly tolyǵymen búkil odaqqa taratylyp otyrdy.
Sezde keńes ókimeti men kommýnıstik partııanyń elimizdi basqarýdaǵy jumystaryna jan-jaqty taldaý jasalyp, saıasatta, ekonomıkada jiberilgen óreskel kemshilikteri ashyq ta ótkir synǵa alyndy. Eldegi ınflıasııa deńgeıiniń joǵary bolýy, azyq-túliktiń qymbattaýy, taýar tapshylyǵy, halyqtyń turmys deńgeıiniń nasharlaýy, áleýmettik ádilettiliktiń jıi buzylýy, ultaralyq qatynastaǵy shıelenister ekonomıkalyq daǵdarysty kúsheıte tústi. Odaq basshylyǵy ahýaldy retteý úshin jarııalylyq, jedeldetý, qaıta qurý sııaqty saıasatty ustanǵanymen, oń nátıje bola qoıǵan joq. Basshylyq tarapynan jiberilgen kemshilikter ashyq aıtylǵan saıyn halyq arasynda narazylyq arta tústi. Onyń arty saıası daǵdarysqa ulasty. Sóıtip, 1990 jyldyń basynda Baltyq elderi KSRO quramynan shyǵyp, jeke bólinip te ketti. Odaqty saqtap qalý maqsatynda bılik 1990 jyly naýryzda Búkilodaqtyq referendýmǵa «KSRO-ny teń quqyqty egemen respýblıkalardyń jańarǵan federasııasy túrinde jaqtaısyz ba?» degen saýaldy shyǵardy. El odaqty jaqtap daýys berdi. Endigi kezekte odaqtas respýblıkalar odaqtyq sharttyń jobasyn daıyndaý barysynda ózderiniń naqty quqyqtary men ókilettikterin barynsha keńeıtýge baǵyttalǵan jumysqa kiristi. Odaqtas respýblıkalarda ózderiniń prezıdentterin saılaý bastaldy.
Bizdegi ahýal qandaı boldy? 1990 jyldyń naýryz aıynda Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesiniń saılaýy ótti. Men ol ýaqytta Ońtústik Qazaqstan oblysyna qarasty Arys aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy edim. Sol aýdannan Joǵarǵy Keńeske depýtat bolyp saılandym. Bul saılaý burynǵy saılaýdan ózgeshe boldy. Respýblıka tarıhyndaǵy tuńǵysh balamaly saılaý edi. Buryn Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetinen depýtat bolyp shopan, mehanızator, qurylysshy, shahter saılanýy kerek degen pármen beriletin. Bul saılaýda da sol úderis baıqalǵanymen, demokratııa, jarııalylyq uǵymy qalyptasa bastaǵandyqtan, qatań saqtala qoıǵan joq. Qazaqstan Ǵylym akademııasy, teatrlar qoǵamy, jazýshylar odaǵy, arhıtektorlar odaǵy, kompozıtorlar odaǵy sııaqty shyǵarmashylyq ujymdarǵa tıisti kvota berilip, olar ózderiniń sezderinde Joǵarǵy Keńeske depýtattar saılady. Sóıtip, Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń XII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńesine jan-jaqty irikteýden ótken depýtattar saılandy. Depýtattyqqa irikteýdiń balamaly ádisin qoldaný arqyly saılaýdyń jarııalylyq túrde ótýi depýtattyq korpýstyń sapasyna, bilimdi azamattardyń saılanýyna oń áserin tıgizdi. Sol depýtattardyń jumys istegen kezeńi tarıhı kezeń desek, artyq aıtqanymyz emes. Atap aıtsaq, Egemendik týraly deklarasııany, Táýelsizdikti týraly zańdy, respýblıkanyń birinshi konstıtýsııasyn qabyldaý sııaqty mańyzdy oqıǵalar boldy.
XII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń alǵashqy sessııasy 1990 jyldyń 24 sáýiri men 30 sáýiri aralyǵynda jáne 10-28 mamyr aralyǵynda ótti. Joǵarǵy Keńeste 360 depýtat bolatyn. Buryn depýtattar kúzde bir aptaǵa, kóktemde bir aptaǵa kelip, eki sessııaǵa qatysyp, zańdardy qabyldaıtyn. Al bul depýtattyq korpýstyń 25-30 paıyzy jalaqy alyp, turaqty túrde jumys istep, úkimetpen birge zań jobalaryn aldyn ala ázirleýge qatysty. Al qalǵan depýtattar jylyna eki ret kúzde 2 aı, kóktemde 2 aı sessııaǵa kelip jumys isteıtin boldy.
24 sáýirde ótken alǵashqy sessııada kún tártibi bekitilgennen keıin Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy bolyp Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Nursultan Nazarbaev biraýyzdan saılandy. Al tústen keıin Joǵarǵy Keńestiń keshki májilisinde ol kún tártibine «Respýblıkada prezıdenttik basqarý júıesin engizý» týraly, «Konstıtýsııaǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizý» týraly zań jobalaryn usyndy. Bul týraly belgili zańger, ǵalym Sultan Sartaev baıandama jasady. Sol ýaqytta odaq quramyndaǵy respýblıkalar prezıdentterin saılap qoıǵan edi. Depýtattardyń qyzý pikirtalasynan keıin, atalǵan eki zań jobasy qabyldandy. Sol kúni zań qabyldanǵannan keıin Joǵarǵy Keńestiń depýtattary sessııada jasyryn, jabyq túrde Respýblıkanyń prezıdentin saılaıtyn bolyp kelisti. Úmitker retinde Nursultan Nazarbaev usynylyp, depýtattardyń 94 paıyz daýysymen Respýblıka Prezıdenti bolyp saılandy. Áli esimde, saǵat 22:30 mınýtta ol Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılandy. Al 22:45 mınýtta Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Týy astynda saltanatty túrde Ant berdi. Kelesi kúni ótken sessııada Tuńǵysh Prezıdent Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy qyzmetinen bosatylyp, onyń ornyna Erik Asanbaev saılandy.
Odaqtaǵy ekonomıkalyq-saıası ahýal ýshyǵa bastaǵan ýaqytta ári prezıdentimizdi saılap alǵandyqtan kúzdegi ekinshi sessııada «óz jerimizde ózimizdiń saıasatymyzdy júrgizý kerek» degen másele kóterile bastady. Jańa odaqtyq shart jasaý úshin, Qazaq KSR-niń jańa Konstıtýsııasyn, egemendi memleket retinde respýblıkanyń mártebesin júzege asyratyn zań aktilerin ázirleý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń egemendigi týraly deklarasııa qabyldaý kerek boldy. Jobany ázirleý úshin arnaıy komıssııa qurylyp, respýblıkamyzdaǵy memlekettik-quqyq salasynyń asa bilgir mamany, akademık Salyq Zımanov komıssııa tóraǵasy boldy. Bul kezeń demokratııaǵa barynsha jol ashylǵan kezeń edi. Sodan bolar, depýtattardyń arasynda «Demokratııalyq Qazaqstan» degen top quryldy. Tipti «Demokratııalyq Qazaqstan» toby ázirlegen Egemendik týraly deklarasııanyń balama jobasy da usynyldy. «Demokratııalyq Qazaqstan» top jetekshileri kópultty qoǵamda ulttyq memlekettik tujyrymdamalardy júzege asyrý jaǵymsyz jaǵdaılarǵa aparatynyn, «sondyqtan da azamattyq qoǵam qurý kerek» degen másele kóterdi.
Deklarasııany talqylaý barysynda komıssııa múshesi, ataqty zańger-ǵalym, depýtat Sultan Sartaev «Demokratııalyq Qazaqstan» tobyndaǵy depýtattardyń «ulttyq respýblıka degendi joıyp, azamattyq qoǵam quraıyq» degen pikirine qarsy óz oıyn ortaǵa saldy. Ol: «Men álemdik tájirıbelerge súıene otyryp, mynany aıtqym keledi: sizder oılaǵandaı ulttyq memleket azamattyq qoǵamǵa, ıaǵnı pravolyq memleketke qaıshy kelmeıdi. Máselen, Anglııa – pravolyq memleket. Alaıda ol aǵylshyndardyń ulttyq memleketi. Sondaı-aq Fransııa, Ispanııa, Japonııa, taǵy da basqa kóptegen ulttyq negizdegi pravolyq memleketterdi mysalǵa keltirýge bolady. Biz de osy memleketterdiń úlgisinde ózimizdiń egemendi, ulttyq respýblıkamyzdy damytamyz, gúldendiremiz. Deklarasııadaǵy qazaq degen sózden qorqatyn eshteńe de joq. Qazaq ulty – sonaý erte dáýirden tili, dili qalyptasqan, kindik qany tamǵan óz tarıhy bar halyq. Endi kelip ony múlde syzyp tastaý múmkin emes», dedi.
Depýtat S.Zımanov bastaǵan komıssııa bir aptadan astam ýaqyt deklarasııa jobasyna tolyqtyrýlar men ózgerister engizip, jobany sessııanyń talqylaýyna engizdi. Deklarasııa jobasy sessııada jan-jaqty qyzý talqylandy, onyń árbir baby, kerek deseńiz árbir sóılemi men sózi ártúrli pikirtalas týdyryp baryp, kelisimge kelip, qabyldanyp otyrdy. Ol kezde depýtattyq korpýsta basqa ult ókilderiniń sany edáýir bolatyn. Olardyń arasynan deklarasııany qabyldaý kezinde túrli qıturqy suraqtar berip, qarsy shyǵyp, sóz sóılegender de tabyldy. «Deklarasııanyń ne keregi bar bizge? Biz keńes odaǵynda ómir súrip jatyrmyz. Álde oǵan qarsysyńdar ma?» degen mándegi pikirler aıtyldy. «Qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershilikti uǵyna otyryp» degen sóılemdegi «qazaq» degen sózderdi alyp tastalýyn talap etken talqylaýdyń ózi biraz ýaqytqa sozyldy. Tipti qarsylyq tanytqandardyń qatarynda ulty qazaq depýtattar da boldy. Komıssııa tóraǵasy, akademık, depýtat Salyq Zımanov, qazaq tilinde de, orys tilinde de saýatty baıandama jasap, depýtattardyń qoıǵan suraqtaryna tolyq jaýap berip, jetelerine jetetindeı etip túsindirip otyrdy. Jabaıhan Ábdildın, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, О́mirbek Báıgeldıev, О́zbekáli Jánibekov jáne taǵy basqa depýttattardyń belsendilik tanytyp, qarsylyq tanytqandarǵa bultartpas dáleldi jaýap bergenderin atap ótken jón. Qazir sol kezde egemendikke qarsy bolǵan depýtattardyń bar bolǵandaryna kóp adam senbeýi múmkin. Biraq solaı boldy. Ony biz óz kózimizben kórdik. Egemendikti qabyldaý ońaıǵa túsken joq. Sóıtip, Egemendik týraly deklarasııa 25 qazan kúni saǵat 18:55-te qabyldandy. Qujat qabyldanǵan kezdegi áserdi umytý múmkin emes. Deklarasııa qabyldanǵannan keıin elimizdiń ánurany oryndalyp turǵanda sessııaǵa qatysýshy barsha depýtat pen úkimet músheleriniń kózderine jas alǵany meniń esimnen eshýaqytta ketpeıdi. Bul keýdemizdi kernegen úlken shattyq, tebirengennen shyqqan kózdiń jasy edi.
Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń egemendigi týraly deklarasııa – Qazaqstannyń táýelsiz, shynaıy egemen memleket retinde qalyptasýynyń alǵysharty bolǵan mańyzdy qujat. Bul qujat Qazaq KSR-niń egemendigin búkil álemge áıgiledi.
Deklarasııanyń birinshi tarmaǵynda Qazaq KSR-i basqa respýblıkalarmen birge Egemendi Respýblıkalar Odaǵyna erikti túrde kiretini jáne olarmen qarym-qatynasty shartty negizde quratyny aıtyldy. Sonymen qatar Qazaq KSR-i egemen memleket retinde tıisti odaqtan erkin shyǵýǵa quqyly ekeni kórsetildi. Deklarasııada respýblıkanyń barlyq ulttyq baılyǵy – jeri jáne onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men haıýanattar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstary, halyqtyń mádenı jáne tarıhı qazynalary, búkil ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq potensıal Qazaq KSR-niń erekshe menshiginde bolatyndyǵy jáne olar memlekettiń egemendiginiń negizin quraıtyndyǵy bekitildi.
Deklarasııa Qazaqstannyń halyqaralyq qatynastyń tolyqqandy sýbektisi retindegi konstıtýsııalyq-quqyqtyq mártebesin anyqtady. Qazaq KSR-niń memlekettik bıliginiń respýblıka ishinde ǵana emes, Odaqtyq shartta belgilengen sheńberde syrtqy qatynasta da ústem, derbes, tolyq bolatyndyǵyn bekitti.
Erekshe aıta ketetin jaǵdaı, deklarasııada ózge de quqyqtyq mindettermen qatar qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershiliktiń tanylýy boldy. Bul normanyń engizilýi joıyla bastaǵan qazaq tili men mádenıetine degen memlekettiń qamqorlyǵyn kórsetedi.
Qysqasy, saıası-quqyqtyq máni asa zor bul qujat 17 bólimnen turady. Qujatta Qazaq KSR egemendigin qamtamasyz etýdiń barlyq derlik qajetti sharty qamtyldy.
Deklarasııa halyqtyń rýhyn kóterdi. Keıbireýler bul qujattyń mańyzdylyǵyn elemeıtini belgili. Shyn máninde, totalıtarlyq júıede, artyq sóz aıtqyzbaıtyn kezeńde egemendik alý jóninde deklarasııa qabyldaý – úlken jeńis. Táýelsizdik alýǵa jasalǵan alǵashqy nyq qadam edi!
Qýanysh AITAHANOV,
HII shaqyrylymdaǵy Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń depýtaty