Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jáne Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedovtyń birlesken málimdemesi jarııalandy, dep habarlaıdy Egemen.kz Aqordaǵa silteme jasap.
2022 jylǵy 15 qazanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń shaqyrýymen Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedovtyń Qazaqstan Respýblıkasyna memlekettik sapary boldy.
Dostyq, ózara qurmet pen senim rýhynda ótken kelissózder barysynda Memleket basshylary strategııalyq áriptestikti odan ári tereńdetý perspektıvalaryn egjeı-tegjeıli talqylady, sondaı-aq ózara qyzyǵýshylyq týdyratyn óńirlik jáne halyqaralyq kún tártibiniń ózekti máseleleri boıynsha pikir almasty.
Prezıdentter Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstan arasyndaǵy kóp ǵasyrlyq dostyq baılanystar men tatý kórshilikke, baýyrlas halyqtardyń tereń mádenı-rýhanı baılanystaryna negizdelgen dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornatylǵannan keıingi 30 jyldyq kezeńinde qol jetkizilgen yntymaqtastyqtyń joǵary deńgeıin ataı otyryp, Qazaqstan-Túrikmenstan qarym-qatynastaryn jan-jaqty nyǵaıtý baǵytynyń myzǵymastyǵyn jáne ekijaqty yntymaqtastyqty eki baýyrlas memleketterdiń túbegeıli múddelerine saı keletin jáne Ortalyq Azııa óńirindegi beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń mańyzdy faktory retinde qyzmet etetin ózara is-qımyldyń jańa sapaly dárejesine shyǵarylǵanyn rastady.
Halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa birdeı tanylǵan normalaryna, Birikken Ulttar Uıymy Jarǵysynyń maqsattary men qaǵıdattaryna, onyń ishinde memlekettik egemendik pen táýelsizdikti, óńirlik tutastyqty, shekaralardyń myzǵymastyǵyn ózara qurmetteý, bir-biriniń ishki isterine aralaspaý, teń quqyqtylyq pen ózara tıimdilik qaǵıdattaryna berik beıimdiligin rastaı, saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy Qazaqstan-Túrikmenstan yntymaqtastyǵynyń údemeli damýyn qanaǵattanýshylyqpen ataı kele, 2017 jylǵy 18 sáýirdegi Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstan arasyndaǵy strategııalyq áriptestik týraly shartta kórsetilgen qaǵıdattardy basshylyqqa ala otyryp, tómendegiler týraly málimdedi:
Prezıdentter eki memleket arasyndaǵy qarym-qatynastardyń ornyqty ári serpindi damýynyń negizgi faktory retinde senimdi jáne ózara qurmetke negizdelgen saıası dıalogty odan ári damytýdy jáne nyǵaıtýdy jaqtaıdy.
Qol jetkizilgen, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jylǵy 25 qazandaǵy Ashǵabat qalasyna memlekettik saparynyń jáne Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedovtyń 2022 jylǵy 15 qazandaǵy Astana qalasyna memlekettik saparynyń qorytyndysy boıynsha ýaǵdalastyqtardy birlesip iske asyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótedi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń jáne Túrikmenstannyń Prezıdentteri óńirlik jáne halyqaralyq uıymdar sheńberindegi ózara tyǵyz is-qımyldy qanaǵattanýshylyqpen atap ótti, sondaı-aq álem sahnasynda ózara is-qımylyn jandandyrýǵa nıetin rastady.
Memleket basshylary Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń konsýltatıvtik kezdesýleri formaty sheńberindegi óńirlik kooperasııany damytyp, tereńdetýdegi qol jetkizilgen progresti joǵary baǵalady. Ortalyq Azııa óńirindegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý isine birlese kúsh salyp odan ári járdem kórsetýge daıyn ekendikterin bildirdi. Prezıdentter Ortalyq Azııa memleket basshylarynyń konsýltatıvtik kezdesýleri barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardyń tolyq iske asyrylýyn quptady.
Prezıdentter Kaspıı mańy óńirindegi óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qoldaý baǵyty men birlesken kúsh-jigerdiń ózgermeıtinin rastady. Syndarly dıalogty damytý jáne jan-jaqty yntymaqtastyqtyń áleýetin ashý maqsatynda Kaspıı mańy memleketteri basshylarynyń sammıtterin turaqty túrde ótkizýdiń mańyzdylyǵy basa aıtyldy. Osyǵan oraı Memleket basshylary Túrikmenstanda ótken Altynshy Kaspıı sammıtiniń mańyzdylyǵyn jáne Kaspıı ekonomıkalyq forýmyn odan ári ótkizý qajettiligin atap ótti.
Kúrdeli halyqaralyq ahýal, memleketaralyq qaqtyǵystardyń ósip kele jatqan táýekelderi men kúsheıip kele jatqan áskerı-saıası jáne ekonomıkalyq teketires aıasynda taraptar Birikken Ulttar Uıymy men onyń ınstıtýttarynyń jahandyq máselelerdi sheshýdegi, ornyqty damýdy qamtamasyz etýdegi, álemdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýdaǵy rólin arttyrý, sondaı-aq halyqaralyq qoǵamdastyqtyń halyqaralyq álemge qaýip tóndiretin agressııa aktilerine qarsy kúsh-jigerin biriktirý qajettigi týraly ortaq pikir bildirdi.
Memleket basshylary barlyq daýly máselelerdi beıbit túrde saıası-dıplomatııalyq jolmen sheshýdiń mańyzdyǵyn basa aıtty.
Osyǵan oraı Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedovtyń óńirlik jáne jahandyq deńgeılerde dıalogty damytýdaǵy kúsh-jigerin, onyń ishinde BUU Bas Assambleıasynyń «Halyqaralyq beıbitshilikti, qaýipsizdik pen ornyqty damýdy qoldaý men nyǵaıtýdaǵy beıtaraptyq saıasattyń róli men mańyzy», «Halyqaralyq beıbitshilik jáne senim jyly, 2021jyl», «Ortalyq Azııa óńirinde beıbitshilikti, turaqtylyqty jáne ornyqty damýdy qamtamasyz etý úshin óńirlik jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý», «Ortalyq Azııanyń beıbitshilik, senimdilik jáne yntymaqtastyq aımaǵy» qararlaryn qabyldaý jónindegi bastamasyn joǵary baǵalady. О́z kezeginde Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov Qazaqstanda jan-jaqty dıalogty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin, sondaı-aq Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń, «Ortalyq Azııa – Reseı», «Ortalyq Azııa – Eýropalyq odaq» sammıtterin ótkizýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Prezıdentter COVID-19 pandemııasy turǵysynan kórinis tapqan qazirgi zamanǵy syn-qaterlerdiń jahandyq sıpatyn rastady, ol kúlli adamzat qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin memleketterdiń kúsh-jigerin ulttyq, óńirlik jáne halyqaralyq deńgeılerde tıimdi úılestirýdi talap etetinin kórsetti.
Osyǵan oraı Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Bas Assambleıasynyń jetpis besinshi sessııasynda óz qyzmetinde Bıologııalyq jáne ýyttyq qarýǵa tyıym salý týraly konvensııasyna negizdeletin Halyqaralyq bıologııalyq qaýipsizdik agenttigin qurý, sondaı-aq BUU aıasynda Aýrýlar men bıoqaýipsizdikti baqylaý jónindegi óńirlik ortalyqtar júıesin qurý týraly bastamalarynyń ózektiligin atap ótti.
Memleket basshylary Birikken Ulttar Uıymy, Táýelsiz memleketter dostastyǵy, Islam yntymaqtastyǵy uıymy, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, Túrki memleketteri uıymy jáne basqa da halyqaralyq jáne óńirlik uıymdar men forýmdar aıasyndaǵy ózara is-qımyldy odan ári nyǵaıtýǵa jáne ózara qoldaýǵa múddeliligin atap kórsetti.
Taraptar halyqaralyq terrorızmge, ekstremızmge, zańsyz kóshi-qonǵa, esirtki quraldarynyń nemese psıhotroptyq zattardyń zańsyz aınalymyna, transulttyq uıymdasqan qylmysqa jáne halyqaralyq qaýipsizdiktiń basqa da syn-tegeýrinderi men qaterlerine qarsy kúrestegi ekijaqty deńgeıde de, halyqaralyq qurylymdar, onyń ishinde 2022 jyldan bastap Túrikmenstan ókili dırektor qyzmetin atqaratyn Almaty qalasyndaǵy Esirtki quraldarynyń, psıhotroptyq zattar men olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz aınalymyna qarsy kúres jónindegi Ortalyq Azııa óńirlik aqparattyq úılestirý ortalyǵy (OAО́AÚO) sheńberinde de yntymaqtastyqty odan ári damytýdy qoldady.
Eki memlekettiń basshylary ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý isinde kúsh biriktirý qajettigin atap ótti, Ortalyq Azııadaǵy Iаdrolyq qarýdan azat aımaq týraly shartty jáne 2015 jylǵy 5 jeltoqsanda Qazaqstannyń bastamasy boıynsha BUU Bas Assambleıasynyń 70/57 qararymen qabyldanǵan Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa birdeı deklarasııany iske asyrý sheńberinde yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa daıyn ekendikterin bildirdi.
Prezıdentter saýda, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, logıstıka jáne kólik salalaryndaǵy birlesken jobalardy praktıkalyq túrde iske asyrýdyń mańyzdylyǵyn moıyndaıdy.
Memleket basshylary ózara qyzyǵýshylyq týǵyzatyn salalardaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý jáne keńeıtý isinde úılestirý organy retinde Ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyq jónindegi Qazaqstan-Túrikmenstan Úkimetaralyq komıssııasy qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýdyń mańyzyn atap kórsetedi.
Prezıdentter saýda-ekonomıkalyq, energetıkalyq, kólik-kommýnıkasııalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne basqa da salalardaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári óristetý úshin qolda bar áleýetti tıimdi ári keshendi túrde iske qosýdyń qajettiligin atap ótedi.
Taraptar taýar aınalymyn ózara saýdanyń nomenklatýrasyn keńeıtý, qolaıly jaǵdaılar jasaý jáne qosylǵan quny joǵary ónimderdi tartý arqyly odan ári arttyrýdyń mańyzyn rastaıdy. Memleket basshylary Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrikmenstannyń Úkimeti arasyndaǵy Saýda ókilettikterin ózara qurý týraly kelisimdi kelisýdi jáne oǵan qol qoıýdy jedeldetýdi tapsyrdy.
Memleket basshylary shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy birlesken kásiporyndardyń sanyn kóbeıtýge baǵyttalǵan iskerlik baılanystardy keńeıtýdiń qajettigin basa aıtady jáne bıznes-forýmdar men ónerkásip ónimderiniń ulttyq kórmelerin turaqty túrde ótkizýge kúsh salýdy jandandyrýǵa daıyn ekendikterin bildiredi. Osyǵan oraı Qazaqstan-Túrikmenstan Iskerlik Keńesiniń eki eldiń kásipkerleri arasynda tyǵyz baılanystar men praktıkalyq ózara is-qımyl ornatý bóligindegi qyzmetin jandandyrý qajettigi atap kórsetildi.
Prezıdentter ınvestısııalyq ózara is-qımyldy odan ári damytýdyń, ınvestısııalar tartý men olardy memlekettik dárejede qorǵaý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi. О́zara ınvestısııalardy jan-jaqty qoldaýdyń tetikterin jetildirý maqsatynda Memleket basshylary Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrikmenstannyń Úkimeti arasyndaǵy Investısııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly kelisimdi kelisýdi jáne oǵan qol qoıýdy jedeldetýdi tapsyrdy.
Eki memlekettiń óńiraralyq jáne shekara mańy yntymaqtastyǵynyń joǵary áleýetin qanaǵattanýshylyqpen ataı otyryp, Prezıdentter Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstannyń óńirleri arasyndaǵy kóp qyrly qarym-qatynasty keńeıtýdi jaqtady.
Taraptar qolda bar áleýetin iske qosý maqsatynda syrtqy naryqqa tez arada jáne tıimdi shyǵýdy qamtamasyz etetin kólik-kommýnıkasııa salasyndaǵy yntymaqtastyqty jandandyrýǵa daıyn ekendikterin bildiredi.
Taraptar «Qytaı – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» kólik dálizin onyń tartymdylyǵyn joǵarylatý arqyly damytýdy, sondaı-aq kólik kommýnıkasııalaryn ártaraptandyrý maqsatynda jańa baǵdarlardy pysyqtaýdy jalǵastyrady. Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstan aýmaǵy boıynsha kólik tranzıtin qamtamasyz etetin «О́zen (Qazaqstan) – Gyzylgaıa – Bereket – Etrek (Túrikmenstan) – Gorgan (Iran)» magıstralin birlesken jobalardy iske asyrý kezinde basym baǵdar bolady dep esepteı otyryp, bul arqyly temirjol tasymaldaryn júzege asyrýdaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytý qajettigin atap ótedi.
Prezıdentter memleketaralyq qarym-qatynastyń irgetasy bolyp sanalatyn mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýdiń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi. Bilim, ǵylym, týrızm jáne densaýlyq saqtaý salalarynda ózara is-qımyldy jandandyrý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Taraptar joǵary oqý oryndary arasynda baılanystar ornatylǵanyn quptady.
Memleket basshylary ózara negizde 2023-2024 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstan Mádenıet kúnderin uıymdastyrýdy tapsyrdy. Taraptar birlesken televızııalyq jobalar, kórmeler, festıvalder men ózge de mádenı is-sharalar ótkizýge, ortaq tarıhı jáne mádenı murany saqtaý men ilgeriletý maqsatynda kúsh biriktirýge daıyn ekendikterin bildiredi.
Prezıdentter ekologııalyq problemalardy sheshýge, onyń ishinde sýdyń, atmosferalyq aýanyń lastanýyn, topyraq erozııasyn azaıtýǵa, sondaı-aq tabıǵı apattar qaterin tómendetýge baǵyttalǵan kelisilgen sharalardy qabyldaý qajettigimen kelisti.
Aral jáne Kaspıı teńizderiniń basseıninde, ásirese ekologııalyq daǵdarysqa ushyraǵan aımaqtarda áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ekologııalyq jaǵdaıdy ońaltýmen baılanysty problemalardy keshendi sheshý úshin kúsh biriktirý qajettigin rastady. Ortalyq Azııadaǵy barlyq memleketterdiń múddeleri men qatysýyn eskere otyryp, Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń uıymdyq qurylymy men sharttyq-quqyqtyq bazasyn jetildirý boıynsha birlesip kúsh salýǵa járdemdesýge daıyn ekendigi aıtyldy. Jahandyq klımattyń ózgerýi men teńizdi qorektendiretin ózender aǵynynyń azaıýyna baılanysty Kaspıı teńiziniń tartylyp bar jatqanyna alańdaýshylyq bildirildi.
Memleket basshylary Ortalyq Azııa transshekaralyq ózenderiniń sý resýrstary óńir halyqtarynyń ortaq ıgiligi bolyp tabylady jáne qazir ómir súrip jatqan ondaǵan mıllıon adamdar men bolashaq urpaqtardyń taǵdyry, búkil óńirdiń turaqtylyǵy men ál-aýqaty osy resýrstardyń ádil de utymdy paıdalanylýyna táýeldi dep málimdedi. Osyǵan oraı olar ózara túsinistikti nyǵaıtýdy jáne syndarly yntymaqtastyqty damytýdy, sondaı-aq ózara qolaıly da ádil sheshimder izdestirýdi qoldaıdy.
Memleket basshylary kelissózder men sapar sheńberinde qol qoıylǵan qujattar ártúrli salalardaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa jańa serpin beretinine jáne Qazaqstan Respýblıkasy men Túrikmenstannyń baýyrlas halyqtarynyń múddelerine qyzmet etetinine senim bildirdi.
Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa jáne kúlli Qazaqstan halqyna ózine kórsetilgen qonaqjaılyq, qushaq jaıa jyly shyraımen qabyldaǵany úshin shyn júrekten alǵysyn bildirip, Qazaqstan Prezıdentin ózine yńǵaıly ýaqytta Túrikmenstanǵa qarymta saparmen kelýge shaqyrdy.
Qazaqstan Prezıdenti shaqyrýdy rızashylyqpen qabyl aldy. Sapar merzimderi dıplomatııalyq arnalar arqyly kelisiletin bolady.