«Men seni saǵynǵym keledi». Osy bir syrshyl da áýezdi áni arqyly tyńdarmannyń júregine jol taýyp, talaı jannyń rýhanı jaqynyna aınalǵan Roza Amanova tek qyrǵyz eliniń ǵana emes, qazaq halqynyń da sheksiz mahabbatyna bólenip kele jatqan baqytty ánshi. Qazaqtyń «Segiz qyrly, bir syrly» degen teńeýi de dál osy janǵa qaratyp aıtylǵandaı. Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi, Toqtaǵul atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, etnomýzykatanýshy, ónertaný doktory, professor, Qyrǵyzstan boıynsha áıelder arasyndaǵy jalǵyz dastanshy, qomyzshy, sazger, ánshi, memlekettik jáne halyqaralyq deńgeıdegi baıqaýlardyń jeńimpazy – bir basyna myń-san ónerdi toǵystyrǵan talantty tulǵanyń júrek qylyn sherter taǵylymdy áńgimeleri de áserli. Astanada ótken Qyrǵyzstannyń Qazaqstandaǵy mádenıet kúnderi aıasynda talaıdy tamsandyrǵan óner ıesimen suhbattasýdyń sáti tústi. Áńgimemizdiń álqıssasyn da ánshi tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan baýyrlas qos memlekettiń myzǵymas dostyǵy men tereńnen tamyr tartar tini buzylmas týystyǵynan bastady.
Ánshi aıtady: – Maǵan «Qaı el júregińe jaqyn?» dep jıi suraq qoıady. Sonda oılanbastan qazaq eli dep jaýap beremin. Nege? О́ıtkeni qazaq – mádenıeti, mýzykasy, folklory, tipti ańyz-áńgimesi jaǵynan bizge jaqyn el. Jandúnıemiz ben rýhanııatymyz da birge tynystap turǵandaı. Keshegi ótken Qataǵan men Súıinbaı, Toqtaǵul men Jambyl, Shoqan Ýálıhanov, Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatov, Muhtar Shahanov syndy taýtulǵalardyń qaı-qaısysy da eki eldiń rýhanı, ádebı-mádenı baılanysynyń jarqyn úlgisindeı, birtýǵan baýyrlastyǵymyzdyń kóneden kele jatqan kórkem kórinisindeı. Atalǵan qaıratkerlerdiń eki eldiń mádenı damýyna qosqan úlesi zor. Ol týrasynda ańyzǵa bergisiz áńgime aıtýǵa bolady. Kúni búginge deıin sol rýhanı berik baılanysymyzdyń úzilmeı, kerisinshe jyldarmen birge jandanyp kele jatqany júrekke keremet shattyq syılaıdy. О́zenniń egiz saǵasy, qyzdyń qos burymyndaı qatar jasasqan eki eldiń mádenı ómirin, aǵaıyndyq aǵedil peıilin eshkim, eshqandaı kúsh ózgerte almasa kerek. Laıym solaı bolsyn dep tileımin. Kúni keshe Astanada ótken Qyrǵyz eliniń Qazaqstandaǵy mádenıet kúnderi de sol myzǵymas máńgilik dostyǵymyzdyń, buzylmas baýyrlastyǵymyzdyń jarqyn úlgisindeı kóńilge tamasha jaqty. Osy bir qasıetimen de Qazaqstan maǵan erekshe jaqyn, aıryqsha ystyq.
Men oıladym: Shynymen de, ánshiniń á degennen qazaq eli jaıly bulaısha tebirene tolǵanýynyń máni tereńde. Ol eń áýeli babalardan jetken rýhanı baýyrlastyq sharapaty bolsa, ekinshi jaǵynan óner ıesiniń ózi de ómiriniń eń bir sáýleli shaqtaryn Almatyda ótkizip, Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ulttyq konservatorııasynyń aspırantýrasyn támamdap, ánshilikpen qatar ǵalymdyq joldyń da soqpaǵyn qatar ıgerýinde jatsa kerek. Sonda júrip qazaq ishinen talaı jany izgi, adal dos tapty. Talantty ortada ǵylymmen aınalysyp qana qoımaı, shyǵarmashylyq turǵydan da irgeli izdenisterge bastamashy bolǵan talaı sátti jobalardy iske asyrdy.
Ánshi aıtady: – Qyrǵyzdar dástúrli ándi saltty mýzyka dep ataıdy. Meniń áý bastaǵy mamandyǵym – qomyzshy. Biraq bir ǵana salamen shektelip qalmaı, boıdaǵy bar darynymdy, qabiletimdi sarqa paıdalanǵym keldi. Sol úshin de ǵylym jolyna keldim. Tarıhqa baı tamyrly ónerimizdi zerttesem, shań basqan arhıvterde jatqan qundylyqtarymyzǵa jan bitirsem degen asqaq arman Almatyǵa alyp kelgen bolatyn. 1998 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ulttyq konservatorııany bitirdim. Professor Saıda Elamanqyzynyń sheberhanasynda tálim alyp, etnomýzykataný salasyndaǵy bilimimdi tolyqtyrdym. 2006 jyly «Qyrǵyzdyń ulttyq mýzykasy» degen taqyryptaǵy dıssertasııamdy sátti qorǵap shyqtym. Ǵylymı jumysymda janr ózgesheligi, klassıfıkasııasy týraly birqatar másele kóterdim. Folklordaǵy mysaldardyń ulttyq mýzykamen úndesin, aıyrmashylyǵyn da zerttedim. Áli esimde, sonaý bir jyly Almatyǵa oqýǵa óz kóligimmen keldim. Sonda qııalymdaǵy Roza aqbozatqa minip meniń aldymda ketip bara jatqandaı sezildi. Osy ǵalamat áser «bul qadamymnyń sońy qandaı bolady, aldymda ne kútip tur?» degen sanamdaǵy seńdeı soǵylysqan san saýalǵa núkte qoıǵandaı boldy. Kúmán seıilip, boıyma senimdilik ornady. Keıin osy saparym týraly «Almatyǵa bara jatqan qyz» degen án jazdym. Sol ánimniń astarynda Toqtaǵul menen Jambyldaı, Kenen menen Ásetteı, óner men shyǵarmashylyqty óz shyńynda alyp júretin óner adamy bolsaq degen tilek jatqan edi.
Men oıladym: Talant topyraqtan darıdy degen sóz ras bolsa kerek. Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi Roza Amanovany ómirge ákelip, bar asylyn darytqan kıeli ólke de qasıetten kende emes. Toqtaǵul, Eshmanbet, Beknazar, Qorǵol, Týýganbaı, Seıdana syndy ónerpazdardy týdyrǵan Ketmen-Tóbede ómir esigin ashqan óreli janǵa týǵan ólkeniń kıesi qonsa kerek, jastaıynan jalyndap, janyp turǵan jas daryn óner álemine erte aralasyp, shyǵarmashylyqtaǵy shýaqty jolyn qalyptastyrdy. Án áleminde óziniń ǵalamat daýys, qaıtalanbas qoltańbasymen kóp ishinen daralansa, ǵylym jolynda qomyz kúılerindegi oń qol qaǵysyndaǵy 28 túrli oınaý tásilin zerttep, zerdeleýi shyn mánindegi ónerdiń úlken jańalyǵy bolǵany anyq.
Ánshi aıtady: – Jastaıymnan armanshyl boldym. Bala kezimde kók aspanda bulttardyń qozǵalǵanyn tamashalaǵandy jaqsy kóretinmin. Olar maǵan tóbeshik arasynda jıyn ótkizetindeı kórinetin. Sol jıynǵa ózimniń qatysqanymdy, sóz sóılegenimdi elestetemin. Áli kúnge deıin sol aspan túsime kiredi. Sondaı sátte balalyq shaǵymdy, ósken ortamdy, ata-anamdy saǵynamyn. Sol saǵynysh maǵan shabyt beredi, sodan janyma qýat alamyn. Tek degen sózdi jaqsy aıttyńyz. Týǵan jerimniń qasıetinen bólek, meniń tegim de tegin emes. Ákem jaǵynan da, anam jaǵynan da ánshilik óner qatar daryǵan. Naǵashy atam Asan Amanov jıeni bolǵanyma qaramastan, meni óz atyna jazdyryp alǵan. О́mirden erte ketken uldarynyń ornyna ul kórip, bala kezimnen tileýimdi tilep, úkilep ósirdi.
Al endi ózińiz aıtqan ǵylymı izdenisterime kelsek, qomyz kúılerindegi oń qol qaǵysyndaǵy 28 túrli oınaý tásilin jan-jaqty zerttep, osy taqyrypta 2017 jyly doktorlyq dıssertasııamdy qorǵadym. Qomyz kúıi sheberleriniń arqasynda bizge túrli qaǵys jetken. Sol kisilermen kezdesip, málimet jınaý arqyly oń qol qaǵysyndaǵy 28 túrli oınaý tásilin qaǵazǵa túsirdim. Buǵan qomyzdaǵy «qol bıi» dep ataý bersek bolady. Sebebi munda mnemotehnıka men sınkrezıs bar. Ol mýzykanyń biregeıligin bildiredi. Kóbine elimizdegi qomyz kúıleri, qaǵys túrleri Nııazaly mektebiniń arqasynda urpaqtan-urpaqqa jetken. Onyń aıtýynsha, qoldyń ár qımylynyń maǵynasy bar. Mysaly, erterekte ańǵa shyqqan qyrǵyzdar jemtikti úrkitip almaý úshin bir-birine qolmen ymdap sóılegen. Baıqasaq, sol kezdegi ym-ısharattar qomyz kúılerinde saqtalyp qalǵan. Negizinen osy tujyrymdar ǵylymı jumysyma arqaý boldy.
Men oıladym: Iá, saǵynysh degen uly sezim – ánshi Roza Amanovanyń shyǵarmashylyǵynyń ózegi dese de bolǵandaı. Ol balalyq shaǵyna, ata-anasyna, súıgen jar men bala-shaǵasyna degen mahabbattan bastalyp, kúlli shyǵarmashylyǵynda tamasha kórinis beredi. Onyń aıqyn dáleli – el súıip tyńdaıtyn ánshiniń áıgili «Men seni saǵynǵym keledi» týyndysy. Bul ánniń ánshi shyǵarmashylyǵynan alar orny aıryqsha. 25 jasynda ómirge kelgen týyndy Roza Amanovaǵa erekshe tanymaldylyqpen qatar, «Qyrǵyz Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi» degen qurmetti ataqty da qosa ákeldi.
Ánshi aıtady: – Biz yr deımiz, sizderde án. Bul ánge bıyl 25 jyl bolady. Osy ánim úshin 25 jasymda «Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen ártisi» atandym. Ánniń sózin Memlekettik syılyqtyń laýreaty, halyq aqyny Anataı О́mirhanov jazǵan. Shyn máninde, bul ánniń ózi de, tarıhy da, taǵdyry da men úshin óte qymbat. Nege deseńiz, bul shyǵarma úlken mahabbatpen baılanysty. Sol jyldary ómirik jarymmen jolyǵyp, ǵalamat bir ǵashyqtyq hıkaıasyn basymyzdan keship júrgende jan dúnıemniń kórinisindeı bolyp osy bir án ómirge kelgen edi. «Júrekten shyqqan dúnıe júrekke jetedi» degen ras shyǵar, ánim el arasyna tez tarady. Az ǵana ýaqyt ishinde halyq súıip tyńdaıtyn ánge aınaldy. Búginde, mine, shırek ǵasyr ótti, bala-shaǵaly bolyp, ul-qyzdarymyzdy tárbıelep otyrmyz. Án de, sezim de eskirgen joq. Kerisinshe, jyldarmen birge jandanyp, jańaryp kele jatqandaı kórinedi. Al bul ándi eń alǵash qazaq eline tanystarǵan jýrnalıst, qazirgi senator Dana Nurjigit bolatyn. «Habar» telearnasy arqyly taraǵan týyndymdy qazaqtyń qalyń kórermeni de zor yqylaspen qarsy aldy. Qazaq baýyrlardan osy án týrasynda kóp jyly sóz estidim. Árbir jyly lebiz ben memleket tarapynan berilip jatqan ataq-marapattyń barlyǵy maǵan úlken jaýapkershilik júkteıdi. Ataq aldym, ataqty boldym dep mastanyp ketpeı, kerisinshe sol baǵaǵa laıyqty qalybyńdy saqtap, tyńdarmanyńa óreli ónerińdi usyna alsań, menińshe, ánshi úshin odan asqan baqyt joq. Kelesi jyly sahnada júrgenime 35 jyl tolady eken. Osy mereıli oqıǵaǵa oraı eki elde óner jolymnan jan-jaqty syr shertetin mazmundy shyǵarmashylyq keshimdi ótkizsem deımin.
Men oıladym: «Ánniń de estisi bar, eseri bar» degen Abaıdyń ánshige de, tyńdarmanǵa da qoıar talaby taýdaı. Zaman ózgerdi, tyńdarman talǵamy osy eken dep, jeńil áýenge bas qoımaı, kerisinshe dástúrli ónerdiń kósegesin kógertip, kópshilik arasynda keńinen nasıhattap júrgen ánshiniń qyrǵyzdyń ulttyq ónerin nasıhattaý jolynda ǵana emes, án tarıhyn zerttep-zerdelep, ony keler urpaqtyń qajetine jaratý jolynda da sińirip jatqan eńbegi eren. Sahnada án salyp qana qoımaı, ony ǵylymı turǵydan tujyrymdap, túıindeýde de atqaryp jatqan jumystary maqtanýǵa hám maqtaýǵa turarlyq. Munyń barlyǵy qyrǵyz eliniń rýhanı murasyna qosylyp jatqan teńdessiz olja ekeni jáne daýsyz.
Ánshi aıtady: – Jaqynda ǵana Belgııada ótken óner sımpozıýmyna qatysyp qaıttym. Sımpozıýmdy halyqaralyq dástúrli mýzyka jónindegi halyqaralyq keńes uıymdastyrdy. Atalǵan keńes 1947 jyldan beri IýNESKO-nyń qoldaýymen jumys isteıdi. Keńes tóńireginde túrli topqa bólinip, taqyryp talqylaımyz. Kezekti jıyn arhıv materıaldaryna arnaldy. Dástúrli mýzyka úshin arhıv materıaly naǵyz qundy qazyna. Mysaly, ózim arhıv materıalyn bilim berý baǵytynda qoldaný týraly baıandama jasadym. Árıne, oqýshylar dástúrli ónerdi nasıhattap júrgendermen tikeleı suhbattassa jaqsy. Biraq olardyń kóbi bul dúnıede joq. Sol úshin arhıvtegi beıne, jazba, án – qundylyq mánin túsiný úshin taptyrmas qural. Atalǵan sımpozıýmǵa qatysqanymda bir dúnıege taǵy da kózim jetti. Dástúrli án tek ulttyń ónerdegi boıtumary ǵana emes, tildiń shuraıyn, máıegin saqtap, keıingi urpaqqa jetkizýshi halyqtyń naǵyz rýhanı qaınar kózi bolyp otyr. Ásirese qyrǵyz halqy úshin munyń mańyzy zor. Dástúrli mýzykany nasıhattap júrgender urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtaǵany jón. Biraq olar erkin jumys istep, órken jaıýy úshin memleket ulttyq ónerdi qanatynyń astyna alǵany abzal. Eger qandaı da bir osyǵan qatysty memlekettik baǵdarlama bolsa, dástúrli án ókilderi óziniń mańyzdy tulǵa ekenin sezinýi kerek. Nege? Sebebi saf ónerdi ǵasyrdan-ǵasyrǵa taratyp, jańǵyrtyp júrgender tek qoshemetke laıyq. Bul – Mádenıet mınıstrliginde qaralyp, Úkimet nazar aýdaratyn ózekti máselelerdiń biri dep sanaımyn.
Men oıladym: Ádette óner adamdarynyń sahna men ǵylymdy qatar baǵyndyryp, shyǵarmashylyqtyń qaı salasynda da birdeı jetistikke jetetini sırek. Jetip jatqan kúnniń ózinde de ol izdenýshisinen esepsiz qajyr-qaıratty talap eteri jáne anyq. Al sony óz bıiginde baǵyndyryp, qaı salanyń da muzartyna shyǵý – tek myqtylardyń ǵana úlesine buıyrǵan nyǵmeti mol nesibe bolsa kerek. Bul turǵydan kelgende Roza Amanova baqytty jan. Sahnadaǵy shyǵarmashylyq joly men ǵylymdaǵy izdenisin de jemisti ıgerip, áıel, jar, ana retinde de shynaıy baqytqa qol jetkize alǵan ánshiniń árbir áreketi men jeńiske toly jetistiginiń artynda esepsiz tógilgen mańdaı ter men qyrýar qajyr-qaırattyń jatqany sózsiz.
Ánshi aıtady: – О́ner joly – qıyn jol. Ásirese shyǵarmashylyq pen otbasyn qatar alyp júrgen áıel zaty úshin ónerdiń salmaǵy zil batpan. Biraq soǵan qaramastan, jolyńda kezdesken qıyndyqtyń bárin eńserip, qataryńnan jarq etip shyǵa alsań – ol jeńistiń dámin sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Áıtse de ýaqyt, ómir aǵysy, kúıbeń tirshiliktegi jaǵdaı men joldardyń túrli oıǵa jeteleıtini daýsyz. Sol úshin halqymyz «kereksiz oıdan saqta» dep beker aıtpaǵan. Muny nege aıtyp otyrmyn? Shyǵarmashyl ortada júrgen áıelderdi tabıǵattan bólip qaraý múmkin emes. Tabıǵattyń tórt mezgili de áserli. Ár mezgil janǵa ózinshe shýaq syılaıdy. Tabıǵattyń ózi aǵartýshy ekenin, onymen úndestikte ómir súrý úlgisin kóshpeliler órkenıetin qurǵan ata-babamyzdyń júrgen jolynan ańǵaramyz. Allaǵa shúkir, meniń baǵyma oraı taǵdyryma shyǵarmashylyǵymdy túsinip, qoldaıtyn, únemi demeý bildirýge ázir tamasha jar buıyrtty. Aqyldy balalardyń anasy ataný baqytyna ıe boldym. Shyǵarmashylyq jolymda da jany izgi jaqsy jandarǵa jolyqtyrǵan Jaratqanǵa alǵysym sheksiz. Janyńdy túsinetin jaqsy adamdardyń ortasynda júrseń, janyńa quıylar jigerdiń de qýaty myqty bolmaq. Men sol sharapatty otbasym men ónerdegi jaqyndarymnyń, dostarymnyń qoldaýynan anyq sezemin. Sonyń ishinde, ásirese Almatyda jolyqtyrǵan dostarymnyń orny bólek. Olar memlekette shekara bolǵanymen, ónerde shekara joq ekenin dáleldep júrgen naǵyz talantty jandar. О́z basym konservatorııada birge oqyǵan kýrstastarymmen qarym-qatynasymdy úzgenim joq. Qazir ónerde birge jol salyp júrmiz. Sonyń biri de biregeıi – birge oqyǵan jaqyn qurbym Elmura Jańabergenova. Bizden bir kýrs tómen oqysa da Baǵlan Bábijan, Aıgúl Baıbek, Raýshan Maldybaevany da erekshe atap ótkim keledi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Aıgúl Qosanovamen shyǵarmashylyq baılanysymyz berik. Qyzyǵy sol, qyrǵyz qyzdary da Roza Rymbaeva men Baǵdat Sámedınovany ónerdegi ápkemiz dep ataıdy. Odan bólek, Maıra Ilııasova Qazaqstanda qandaı da bir merekelik kesh uıymdastyra qalsa, únemi meni shaqyrady. О́zim de baýyrlas elge baryp án shyrqap, arqa-jarqa bolyp qaıtqandy jaqsy kóremin. Aldaǵy ýaqytta da bul shyǵarmashylyq baılanysymyz úzilmeı, kerisinshe qaryshtap damı beredi dep senemin. Osyǵan qatysty birqatar jobany júzege asyrsaq keremet bolar edi. Alaıda dástúrli óner, án áleminde eki eldiń mýzykadaǵy ereksheligin, mádenı baılanysyn jetkizetindeı dúnıe áli ómirge kelmedi. Sony jandandyrsaq deımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»