Qazaqstan óz táýelsizdigine ıe bolǵannan keıingi álemdik ekonomıkaǵa ıntegrasııalaný úderisteri jerge baı Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýetin ashýǵa úlken kómegin tıgizip kele jatqandaı. Osy úrdistiń nátıjesinde biz álemdegi astyqty derjavalardyń birine aınalsaq, endigi kezekte mal sharýashylyǵynyń damytylýyna ekpin túsirilýde. Salaǵa memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý sharalary jyl ótken saıyn nyǵaıyp, naqty baǵdarlamalar men zańdar aıasyndaǵy boljamdy negizde aldyńǵy qatarly elderge tán órkenıetti damý múmkindigin qalyptastyrýda. Tómende Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan MAMYTBEKOVPEN áńgime de osy tujyrymdy odan ári qýattaı túskendeı boldy.
– Asyljan Sarybaıuly, ótken jyldyń basynda Úkimet «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasyn qabyldaǵan bolatyn. Agrarlyq sektordyń taıaýdaǵy jyldar ishindegi bolashaǵyn aıqyndaýda bul baǵdarlamanyń úlken ról atqaratyndyǵy belgili. Qazirgi kúni baǵdarlama qalaı júzege asý ústinde? Onyń qandaı jańashyl tustary bar? Osy týraly aıta ketseńiz.
– Jalpy, 2013 jyldy aýyl sharýashylyǵy salasy úshin «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýdy uıymdastyrý jyly boldy deýge keledi. Biz baǵdarlamany ázirleý, onyń basymdyqtaryn aıqyndaý baǵytynda kóptegen jumystar júrgizdik. Solardyń nátıjesinde 2014 jylǵy 17 qańtarda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine agroónerkásiptik keshen máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Bul zań baǵdarlamany memlekettik qoldaý sharalaryn, ıaǵnı osy maqsatta jumsalatyn qarjyny zańdastyratyn bolady.
Sonymen qatar, baǵdarlamany iske asyrý maqsatynda 15 sheberlik-jospar ázirlendi. Bul josparlar aýyl sharýashylyǵynyń árbir salasy jáne árbir oblys boıynsha qoldaýdy iske asyrý tetikteri men kórsetkishterdi naqty anyqtaıdy.
Endi baǵdarlamany iske asyrýdyń 2013 jylǵy negizgi qorytyndylaryna kelsek, atalǵan jyly aýyl sharýashylyǵyndaǵy ishki jalpy óniminiń kólemi 10,8 paıyzǵa ulǵaıyp, 2,4 trıllıon teńgeni qurady. Sonyń ishinde ósimdik sharýashylyǵyndaǵy ónim kólemi bir jyldyń ishinde 20,8 paıyzǵa ulǵaısa, mal sharýashylyǵy ónim kólemi 1,1 paıyzǵa artty.
Kúrdeli aýa raıy jaǵdaıyna qaramastan, taza salmaqpen alǵanda elimiz boıynsha 18,2 mln. tonna astyq jınaldy. Árbir gektar berekesi 11,6 sentnerden aınalyp, 2012 jylmen salystyrǵanda ónimdilik deńgeıi 3 sentnerge joǵarylady. Jınalǵan astyq eldiń ishki qajettiligin tolyq qamtamasyz etip qoımaı, sonymen qatar, eksportqa 9 mln. tonnaǵa deıin astyq shyǵarý múmkindigin beredi.
Mal sharýashylyǵynda da óndiristiń ósýi men mal basynyń artýy baıqalyp otyr. Máselen, 2012 jylmen salystyrǵanda et óndirisi 1,0 paıyzǵa, sút kólemi 1,5 paıyzǵa, jumyrtqa 6,3 paıyzǵa artty. Iri qara maldyń sany 2012 jylmen salystyrǵanda 1,2 paıyzǵa ósip, 5,8 mln. basty qurasa, jylqy sany 1 paıyzǵa (1,7 mln. bas), qustar sany 2,8 paıyzǵa (34,4 mln.) artty. Al qoı men eshki sanynyń 0,6 paıyzǵa (17,5 mln. bas), shoshqa sanynyń 10,5 paıyzǵa (0,9 mln. bas) tómendeýi baıqaldy.
Sóıtip, 2013 jyldyń qorytyndysynda elimizdegi iri qara maldyń 31 paıyzy agrarlyq uıymdastyrylǵan qurylymdarda, al 69 paıyzy jeke qosalqy sharýashylyqtarda shoǵyrlanyp otyr. Salystyrý úshin aıtatyn bolsaq, 2010 jyldyń basynda respýblıka boıynsha uıymdastyrylǵan sharýashylyqtardaǵy mal basynyń úlesi 18 paıyzdy, jeke qosalqy sharýashylyqtarda 82 paıyzdy quraǵan bolatyn. Mine, osy júrip jatqan oń ózgeristerdiń barlyǵy «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynda alǵa qoıylǵan mindetterge sáıkes keledi.
– Aýyl sharýashylyǵyndaǵy mańyzdy salanyń biri mal sharýashylyǵy ekendigi belgili. Osy salany damytýdyń qandaı joldary men múmkindikteri bar. Salaǵa qoldaý kórsetý maqsatynda qandaı sharalar men tetikter qolǵa alynýda?
– Bul salany damytý isi álemde sońǵy kezderi baıqalǵan biraz úderisterge, atap aıtqanda, álem boıynsha azyq-túlik baǵalarynyń kóterilýine baılanysty óte ózekti bola túsýde. Onyń ústine jerge baı memleketterdiń qataryndaǵy Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy jeriniń basym kópshiligin mal jaıatyn jerler quraıdy. Osy resýrstardy iske qosý jyl ótken saıyn mańyzdy bola túsýde. Osyǵan oraı mal sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi men sapasyn, osy salada eńbek etýshi kásiporyndar men sharýa qojalyqtarynyń, iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń básekelestik qabiletin arttyrý maqsatynda qazirgi ýaqyttary birneshe qoldaý sharalary qarastyrylýda. Olardyń qatarynda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan sharalar bar. Máselen, elimizdegi iri qara mal men qoıdyń asyl tuqymdaryn jetildirý, osy baǵyttaǵy seleksııalyq jumystardy júrgizý, iri qara maldyń asyl tuqymdaryn elimizge ımporttaý, asyl tuqymdy tól satyp alý sekildi jumystarǵa sýbsıdııa tóleý máselesi sheshimin tapqan. Sonymen qatar, ógizshelerdi bordaqylaý alańdaryna ótkizý, sıyr, jylqy, qoı, túıe, shoshqa, broılerlik qus jáne kúrketaýyq etterin, taýyq jumyrtqasyn, sút, qymyz, shubat, bııazy júndi qoı júnin óndirý úshin paıdalanylatyn mal men qustarǵa beriletin azyqtyń qunyn arzandatý úshin osyny sýbsıdııalaý kózdelýde.
Memleket, sonymen qosa, qazirgi ýaqytta jeke qosalqy sharýashylyqtardaǵy mal basyn sapalyq jaǵynan jaqsartý isine de kóńil bólýde. Máselen, osylardyń jalpy tabynyndaǵy et baǵytyndaǵy tuqymdyq buqalardy kútip-baǵý jumysy sýbsıdııalanatyn boldy. Atap aıtsaq, bir buqany kútýge 104 myń teńgege deıin sýbsıdııa beriledi.
– Joǵaryda ózińiz aıtyp ketkendeı, búkil álem boıynsha alǵanda azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi óte ózekti bola túsýde. Bul problema qazirgi ýaqytta adamzatqa tóngen jahandyq qaterlerdiń biri retinde aldyńǵy qatarǵa shyǵarylyp otyr. Osy turǵydan alǵanda bizdegi azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi qalaı sheshilýde? Biz ózimizdi ózimiz azyq-túlikpen qamtamasyz ete alyp otyrmyz ba?
– Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes bul máselemen Úkimet, sonyń ishinde, bizdiń mınıstrlik júıeli túrde shuǵyldanyp keledi. Onyń nátıjesi joq emes. Máselen, 2013 jyldyń qorytyndysynda negizgi azyq-túlik ónimderi boıynsha ózimizdi qamtý kórsetkishimiz 80 paıyzdan asyp tústi. Iаǵnı, elimizdiń ishki rynogyndaǵy otandyq azyq-túlik ónimderiniń úlesi osy deńgeıge deıin kóterildi. Sonyń ishinde otandyq kúrish, qyzylsha, bıdaı uny, as tuzy sııaqty ónimdermen ishki rynokty qamtamasyz etý deńgeıi 100 paıyzǵa deıin jetti. Iri qara, shoshqa, qoı jáne jylqy etterimen qamtamasyz etý deńgeıimiz tıisinshe 94,3 paıyz, 90,1 paıyz, 99,5 jáne 94,9 paıyzdy qurady. Biz ózimizdi óńdelgen sútpen 95,7 paıyzǵa, taýyq jumyrtqasymen 97,6 paıyzǵa, kartoppen 97 paıyzǵa, qyzanaqpen 94,7 paıyzǵa, qııarmen 86,8 paıyzǵa, oramjapyraqpen 86,4 paıyzǵa, pııazben 83 paıyzǵa, qantpen 78,4 paıyzǵa, ósimdik maıymen 77,3 paıyzǵa qamtamasyz ete aldyq.
Jalpy, Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha ázirlengen «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynyń basty baǵyttary da elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatyna arnalǵan. Baǵdarlama júzege asqan jaǵdaıda aýyl sharýashylyǵyndaǵy otandyq óndiristiń kólemi artyp, eksporttyq múmkindikteri aıta qalarlyqtaı kóteriletin bolady. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, baǵdarlama aýyl sharýashylyǵyn memlekettik turǵydan qoldaýdyń jańa tetikteri men olardy qarjylandyrý kózderin aıqyndady. Sonyń nátıjesinde, agroónerkásipti qoldaýdyń kólemi 4,5 esege deıin artatyn bolady. Mine, osylardyń barlyǵy aqyrynda kelip, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesin sheshedi.
– Osy ýaqytqa deıin elimizdiń ishki rynogynda sheteldik taýyq etteriniń úlesi mol bolyp kelgen bolatyn. Siz joǵaryda ishki rynoktaǵy otandyq ónimder úlesiniń óskendigi týraly birqatar naqty derekter keltirdińiz. Al endi osy ishki rynokty taýyq etimen qamtamasyz etý máselesi qalaı sheshilýde?
– Naryqtaǵy eń arzan et taýyq eti ekendigi málim. Sondyqtan ony tutyný úlesi de basqa ónim túrlerine qaraǵanda neǵurlym joǵary bolyp keledi de osy jaǵdaı ishki rynokta problemanyń paıda bolýyna ákelip soǵady. Osyndaı jaǵdaı bizdiń Qazaqstanda da oryn alyp, bul másele elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine áser etip kelgen bolatyn.
Degenmen, sońǵy jyldary qolǵa alynǵan sharalardyń nátıjesinde bul iste de aıta qalarlyqtaı alǵa basýlar baıqaldy. Máselen, eger kórsetkishterge kóz salatyn bolsaq, sońǵy jeti jylda ishki rynoktaǵy taýyq etin tutyný kólemi 208 myń tonnadan 305 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı 47 paıyzǵa artqan eken. Biraq, soǵan qaramastan, sońǵy jyldary ishki rynokqa ımporttyq taýyq etiniń kelýi azaıa túskendigin atap kórsetpekpin. Atap aıtqanda, 2012 jyly respýblıkamyzǵa 192,2 myń tonna taýyq eti ımporttalsa, 2013 jyly statıstıka agenttiginiń málimeti boıynsha, onyń kólemi 169,9 myń tonnaǵa deıin tómendegen. Iаǵnı, qus eti ımportynyń kólemi 11,6 paıyzǵa deıin azaıǵan. Sonyń ishinde amerıkalyq taýyq etiniń ımporty 2012 jyly 140 myń tonnany qurasa, ótken jyly 119 myń tonnaǵa tómendegen. Al Reseı Federasııasy men Belarýs Respýblıkasynan keletin taýyq etiniń kólemi 2012 jyly 26,9 myń tonna bolsa, 2013 jyly 27,1 myń tonnany quraǵan. Bul azdaǵan ósimge túsinistikpen qaraýǵa bolady. О́ıtkeni, biz sońǵy jyldary Keden odaǵynyń aıasynda ómir súre bastadyq. Mundaı jaǵdaıda aýys-túıistiń arta túsetindigi túsinikti.
– Endigi suraǵymyz osy Keden odaǵyna qatysty bolyp otyr. Bul odaqtyń aıasynda aýylsharýashylyq ónimderin 170 mıllıon adamdy quraǵan úlken rynokqa eksporttaý jáne ımporttaý máseleleri qalaı sheshilmek?
– Keden odaǵy qurylǵanǵa deıin oǵan múshe elderdiń árqaısysynda shıkizatty jetkizý, óndirý, saqtaý, tasymaldaý, satý, joıý úderisterinde osy máselelerge qoıylatyn talaptardy anyqtaıtyn ulttyq tehnıkalyq reglamentter áreket etip kelgen edi. Bul rette Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderinde tamaq ónimderiniń ómirlik sıkliniń úderisterine belgilengen talaptar ártúrli boldy. Osynyń áserinen qazaqstandyq tehnıkalyq reglament talaptaryna saı ázirlengen ónim Reseı jáne Belarýs elderiniń tehnıkalyq reglament talaptaryna sáıkes kelmegen jaǵdaıda olardyń ishki rynoktaryna jiberilmeıtin edi.
Endi osy jaǵdaıǵa oraı Keden odaǵy aıasynda úsh elge birdeı ortaq biryńǵaı talaptardy iske asyratyn tehnıkalyq reglamentter ázirlenýde. Bul úderis aıaqtalǵannan keıin osy úsh elde sol tehnıkalyq reglament talaptaryna sáıkes ázirlengen ónimdi ótkizý isi eshbir shekteýsiz, qujattardy qosymsha rastaýsyz jáne qaıta resimdeýsiz júzege asyrylatyn bolady. Mine, osynyń áserinen ózara saýda arta túsetindigi anyq.
– Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵannan keıin qazaqstandyq astyq ósirýshilerge álemdegi damyǵan elderden tehnıka jetkizý isi qıyndaı túsedi degen qaýeset bar. Buǵan ne deısiz?
– Buǵan jaýap retinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń 2013 jylǵy 15 qazandaǵy №223-shi sheshimin keltirer edim. Mine, osy sheshim boıynsha respýblıkamyzdaǵy iri jer ıelenýshilerine alys shetelderden joǵary ónimdi astyq jınaý kombaındaryn satyp alý jáne ony ishke engizýde múmkindikter jasalynǵan. Ol múmkindikter ımporttyq kvota belgileý jolymen sheshilgen. Sonyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasy úshin joǵary ónimdi sheteldik kombaındardyń ımporttyq kvotasynyń kólemi 2014 jylǵa 300 kombaın, 2015 jylǵa 309 kombaın, 2016 jylǵa 300 kombaın dep qarastyryp otyr. Demek, otandyq aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler úshin ózderine qajetti tehnıkany tańdap alýynda eriktilik máselesi qarastyrylǵan.
– Ettiń keıbir túrlerin ımporttaýǵa tarıftik kvotalardyń bolýy et óńdeýshilerdi arzan shıkizatpen qamtamasyz etýge múmkindik beredi degen pikirler bar. Osy týraly ne aıtqan bolar edińiz?
– Búgingi kúni ishki rynogymyzdyń qajettiligin qus etinen basqa barlyq otandyq aýylsharýashylyq ónimderimen qamtamasyz etip otyrmyz. Bizdiń oıymyzsha, otandyq taýar óndirýshilerdi josyqsyz básekelestikten qorǵaýdyń qolaıly jáne zańdy joly – bul tarıftik kvotalardy qoldaný sharasy bolyp tabylady. Tarıftik kvotalardyń saýdany retteýdegi máni – kedendik tómen tarıfpen ákelinetin taýardyń naqty kólemin bekitý. Bul rette óndiris pen tutynýdyń teńgerimine negizdelgen ishki naryq qajettiligin aıqyndap alýdyń mańyzy zor. Osylaısha alǵanda, tarıftik kvotany bekitý bir jaǵynan, ishki rynoktan keletin ımportty tejese, ekinshi jaǵynan alǵanda, otandyq óndiristi yntalandyrady. Sonymen qatar, belgili bir ónimge degen qajettilikti qamtamasyz etýge múmkindik beretindikten, sol ónim baǵasynyń ósýiniń aldyn alýǵa járdemdesedi.
Qazaqstanda tarıftik kvotalar ettiń úsh túrin ákelýge qoldanylady. Olar – sıyr eti (muzdatylǵan jáne tońazytylǵan), shoshqa jáne qus etteri. 2014 jylǵa osy ónimder boıynsha kvotanyń kólemi sıyr etine – 15,3 myń tonna, shoshqa etine – 9,7 myń tonna, qus etine 110 myń tonna dep belgilendi. Osy rette qus eti ımportyna qatysty tarıftik kvotanyń qoldanylýy Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna qosylý jónindegi kelissózder júrgizý barysynda qozǵalǵan másele ekendigin aıta ketsek, artyq bolmas. Jalpy, atalǵan jaǵdaıattar boıynsha, tarıftik kvotanyń qoldaný tetikteri otandyq taýar óndirýshiler úshin qaýip tóndirmeıtindeı deńgeıde belgilengen. Onyń ústine, qus etine qatysty arnaıy qorǵaý sharalaryn qoldaný Reseı Federasııasy men Belarýs Respýblıkasynda da keńinen qolǵa alynyp otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».