Almaty qalasyndaǵy koreı ortalyǵynyń basshysy Andreı Shın Qazaqstanda turatyn túrli etnostardyń etnomádenı birlestikteriniń máni men maǵynasy jaıly, sondaı-aq halyq birligin odan ári nyǵaıtýǵa qatysty pikir bildirdi.
- Andreı Antonovıch, siz belgili «Shın-Laın» kompanııasymen qatar Almatydaǵy belsendi ulttyq-mádenı ortalyqtardyń birin basqarasyz. Qazaqstanda 110 000-nan astam koreılik turatyny da belgili. Qazaqstandyq koreılerdiń damýynda jáne ómirinde Koreı mádenı ortalyǵynyń róli qanshalyqty mańyzdy?
- Naqtyraq aıtqanda, biz - elimizdiń iri qalasynyń koreıleri atynan ókildik etemiz. Barlyǵy 30 myńnan astam adam. Degenmen, durys aıtasyz, barlyq qazaqstandyq koreılerdiń mádenı ómiri bizdiń mádenı ortalyǵymyzdyń tóńireginde órbıdi.
Almatydaǵy Koreı ortalyǵy 1989 jyly, KSRO-ny reformalaýǵa jaqyn qalǵany aıqyn bolǵanda quryldy. Mine, osy radıkaldy jáne dramalyq prosestiń aıasynda bir suraq týyndady: kópultty elde turatyn etnostar ne isteý kerek? Birtutas memlekette ózindik erekshelikti qalaı kórsetýge bolady? Reseı - uıymdastyrylýy boıynsha federatıvti el, sol kezde etnıkalyq toptar úshin mádenı avtonomııalar qurý jolymen júrgenin eske túsirýge bolady. Qazaqstan – birtutas memleket. Biz bárimiz birge ómir súrip jatyrmyz, etnıkalyq tegimizge qaramastan birtutas halyqpyz, sondyqtan sol jyldary bizdiń qoǵam úshin úılesimdi etnosaralyq saıasatty qamtamasyz etýdiń ońtaıly formýlasy tabyldy. Bul – ulttyq mádenı ortalyqtar. Keıinnen olar «etnomádenı birlestikterge» aınaldy.
- Bul – etnosaralyq qatynastardyń qazaqstandyq modeliniń kórinisi me?
- Dál solaı. Belgilep óteıin, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoldaýymen bizdiń birligimiz úshin áreket etetin etnomádenı birlestikter – elimizde turatyn barlyq etnostardyń damý formýlasy.
- Demek «Birlik ártúrlilikte» qaǵıdasynyń máni osyda ǵoı?
- «Birlik ártúrlilikte» qaǵıdasy Qazaqstan halqynyń birtutas ekendigine negizdelgen jáne ol etnostardan turady, olardyń árqaısysy óz aldyna erekshe. Bul qaǵıda bizdiń elimizdegi etnosaralyq qatynastardy retteıtin konstıtýsııalyq normalarda bekitilgen. Al bizdiń qoǵamdaǵy osy salany úılestirý ınstıtýty Qazaqstan halqy Assambleıasy boldy. Kóptegen elderde sarapshylar kópultty memlekette qoǵamdyq qatynastardy qurýdyń osyndaı modeliniń artyqshylyǵyn birneshe ret atap ótti. Tájirıbeniń ózi onyń ómirge qabilettiligin rastady.
Eger tarıhty eske túsiretin bolsaq, KSRO ydyraǵannan keıingi barlyq postkeńestik respýblıkalar etnosaralyq qatynastardyń progressıvti formalaryn jarııalady. Olardyń barlyǵy óz konstıtýsııalarynda etnostardyń, tilderdiń, mádenıetterdiń teń quqyqtyǵyn jarııalady. Biraq keıinirek baıqaǵanymyzdaı, bul elderdiń kópshiliginde deklarasııalardy júzege asyrýdyń tıimdi tetikteri jasalmady. Bizdiń elimizdiń Prezıdenti, al óńirlerde ákimder joǵary deńgeıde basqaratyn Qazaqstan halqy Assambleıasy osyndaı tetikke aınaldy. Etnıkalyq toptardyń múddeleri el Parlamentinde usynyldy. Osyndaı naqty tetikterdiń arqasynda Qazaqstandaǵy etnosaralyq qatynastar saıasaty ony ınstıtýttandyrý deńgeıine shyqty.
- Qazaqstan koreıleri men Almaty qalasynda turyp jatqan koreıleriniń etnomádenı birlestigi qalaı ómir súrip jatqanyn aıtyp berińizshi?
- 5-6 qańtarda Qazaqstanda ómir jańa baǵdar aldy. «Jańa Qazaqstan» uǵymy, ıaǵnı ádildikke, barlyq azamattardyń teńdigine, zańnyń ústemdigine negizdelgen memleket paıda boldy. Konstıtýsııanyń ózine 30-dan asa túzetýler engizildi, olardyń maqsaty – bılik ınstıtýttaryn reformalaý. Biraq munda eń bastysy – azamattyq qoǵamdy damytý.
Bizdiń etnomádenı birlestigimiz – bul onyń etnıkalyq quramdas bóligin kórsetetin azamattyq qoǵam ınstıtýty. Elde 100-den astam etnos bar. Olardyń múddeleri, suraýlary memleket qyzmetiniń barlyq aspektilerinde, zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik organdarynda, mádenıet salasynda jáne basqalarynda eskeriledi. Bizdiń ortalyqtyń aldynda basqa etnostar arasynda óz ornyn alýy úshin Almaty qalasy koreıleriniń múddelerin bildirý mindeti tur. Kelesi mindet – Koreı mádenıetin saqtaý. Qarapaıym koreı azamaty koreı tarıhy, dástúri, án óneri, bı, til máseleleri boıynsha aqparatty, aralasatyn ortasyn qaıdan taba alady? Sol úshin ol koreı etnomádenı ortalyǵyna keledi. Bizdiń qalada 35 etnomádenı birlestik bar. Dostyq úıinde olar tildesip, ózara árekettesedi, osylaısha, mádenıet ózara baıytylady. Barlyq nıet bildirýshiler óz etnostarynyń tarıhyn, dástúrleri men tilderin úırenedi. Olar sondaı-aq basqa etnostardyń mádenıetimen de jaqynyraq tanysyp, bir-birin jaqsyraq túsine alady.
Taǵy bir mańyzdy másele: naqty bir etnostyń ómirindegi álsiz tustaryn óziniń qaýymy bilmegende kim biledi? Biz Almatynyń koreı ortalyǵynda qandastarymyzdyń barlyq máseleleri men úmitteri jaıly bilemiz.
Ortalyqta 20-dan astam túrli bólimsheler bar, olar ár túrli toptarǵa, jas erekshelikterine, qyzyǵýshylyqtaryna baılanysty bólinedi. Máselen, qalada Qazaqstan halqynyń birligi kúni atap ótilgende, bizdiń ortalyq 50, 70 adamnan turatyn shyǵarmashylyq ujymdardy usynady.
- Aıtyńyzshy, basqa etnomádenı birlestiktermen ózara árekettesý qalaı júredi? Basqa qazaqstandyqtar sizderge qandaı da bir suraqtarmen júgine alady ma?
- Biz barlyq etnomádenı birlestiktermen tyǵyz árekettesemiz. Kovıd pandemııasy kezinde medısınalyq maskalar jetispegen kezde bizdiń koreı teatrynyń ártisteri sol maskalardy tigip, birneshe myń maskany qalanyń qajettilikteri úshin, aýrýhanalarǵa, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine, balalar mekemelerine taratqan edi. Qalada 35 etnomádenı birlestikter bar ekenin aıttym, oǵan qosa bir otbasyndaı turatyn aımaqtyq, respýblıkalyq birlestikter de bar. Biz aralasyp turamyz, bir-birimizdiń máselelerimizdi, sonyń ishinde aıtarlyqtaı kúrdeli máselelerdi de birlesip sheshemiz.
Bizde Qazaqstan halqynyń qalalyq Assambleıasy bar, onyń tóraǵasy – Almaty ákimi. Onyń eki orynbasary bar, ekeýi de – etnomádenı birlestikterdiń tóraǵalary. Jyl saıyn orynbasarlar saılanbaly negizde ózgeredi. Osyndaı rotasııa prosesi búkil respýblıka Assambleıasy tóraǵalarynyń orynbasarlarymen de júrip jatyr. Sonymen qatar QHA Qoǵamdyq kelisim keńesi degen organ bar. Osy arnalar arqyly memlekettik organdarǵa eń ózekti jáne qıyn máseleler jetkiziledi. Iаǵnı, bizde bılikpen ózara árekettesýdiń tikeleı arnasy bar.
- Búgin qazaqstandyq koreıler úshin qandaı ózekti mindetterdi bólip kórseter edińiz?
- Basty mindetterdiń biri - sabaqtastyqty saqtaý. Bizdiń kóz aldymyzda urpaqtardyń tez aýysýy baıqalady jáne bul máselege muqııat qaraýymyz kerek: eshbir jaǵdaıda zamanalar jalǵastyǵyn joǵaltýǵa bolmaıdy. Qazir qazaqstandyq koreılerdiń tórtinshi býyny stalındik jyldardaǵy qaıǵyly umytylmas deportasııadan beri ómir súrip keledi. Bizdiń tarıhymyz óte qıyn bolǵan jáne ony este ustaýǵa tıispiz. 1937 jyly bizge kómek qolyn sozyp, atalarymyzǵa, ákelerimizge aman qalýǵa kómektesken qazaqtarǵa alǵys aıtýymyz kerek. Deportasııanyń barlyq aýyrtpalyqtary men synaqtaryn abyroımen eńsergen, jankeshti eńbekterimen Qazaqstan koreıleriniń oń ımıdjin qalyptastyrǵan jáne bul estelikti jas urpaqqa jetkizip júrgen aǵa býynǵa alǵys aıtý kerek. Jyldar ótip jatyr jáne ókinishke qaraı munyń bári umytylýda, al bul qazirgi jastardy tárbıeleýdegi úlken másele.
- Áserli suhbatyńyzǵa raqmet!