Halyq alqalaǵan Áz-aǵa

Meniń kezdesýim dál «Ǵashyqtar kúnine» sáıkes kelipti. Dál tórdegi «Erbol men Meńtaısyz – bul mahabbat baıansyz!» degen aıshyqty jazý kózime shalyndy. Boıym qyzynyp ketti... Esime Áz-aǵań (Ázilhan Nurshaıyqov) tústi...

...Akt zalyndaǵy joǵarǵy synyp oqýshy­larymen kezdesýim 1,5 saǵatqa sozyl­dy. Áńgime suraq-jaýap kúıinde ór­bi­di. «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» ro­many boıynsha ádebı-montaj kórsetildi. A.Bektembaeva kúı tartty. Aqyn balalar A.Nu­rasheva men Q.Bektasov óleńderin oqydy.

Jaqsy suraq qoıyp, meniń de suraqtary­ma tushymdy jaýap qaıtarǵan muǵalimder men oqýshylarǵa óz kitaptarymdy syıladym.

Sońynan ata-analar, mektep oqý isiniń meńgerýshisi, synyp jetekshisi taǵylymdy kezdesýge razy bolyp, alǵystaryn aıtty.

...Úıge kelgen soń Áz-aǵańmen habarlas­tym. «Búgin qulaǵyńyz shýlaǵan shyǵar» desem, «Iá, shýlaǵandaı boldy» deıdi, Áz-aǵam. Men oqyrmandarymmen alǵash ret kezdeskenimdi aıttym.

– О́te durys jasaǵansyń! – dedi Áz-aǵa. – Kezdesken degen jaqsy. Jelpinip júresiń. Kóńil ósip júredi. Men qazir kezdesýge burynǵydan da yntyǵyp baratyn boldym. Kezdesý – oqyrmandaryńdy da, ózińdi de ómirge ǵashyq ete túsetin birden-bir áseri kúshti rýhanı yqpal. Qaısar, saǵan aıtar aqylym – kezdesýlerden qasha kórme!

– Qup bolady, Áz-aǵa!

01.08.2007. Saǵat 22.10-da Áset pen Ásel kishkentaıly boldy. Dál osy mezette Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyz balasy Arnur, kelin-nemerelerimen Almatydan 18 saǵat boıy kólikpen júrip kelip (Balqashqa sýǵa túsip, asyqpaı degendeı), Astanaǵa at basyn tirepti...

Erteńgi kúni Áz-aǵań menimen habarlas­ty. Men nemereli bolǵanymyzdy qýana jetkizdim.

– Esimi Halıma ájesine suranyp turǵa­nyn qarashy, – dedi Áz-aǵań ázildep. – Jaı aıtamyn, ózderiń bilesińder...

 Balalarmen aqyldasyp kórip edim, usynysym ótpeı qaldy. Kishkentaıymyz Ásem ataldy. Baýy berik bolsyn!

...3 tamyz kúni baspager Nurlan Isabekov ekeýmiz Áz-aǵańdy qydyrttyq. Qala syrtyn­daǵy Qabanbaı batyr atasynyń basyna apar­dyq. Táý ettik. Shahar ishinde jýyrda (05.06.2007) ashylǵan Bógenbaı batyr eskert­kishin kórsettik. Áz-aǵań «Folıant» baspasynyń ujymymen kezdesý ótkizdi. Betinen Gúljahan men Raýshan súıip alyp edi, razy bolyp «Máńgilik mahabbat jyry» kitabyn syılady.

6 tamyzda «Báıterek» qasynda Áz-aǵań meniń nemerelerimmen, kelinderimmen, balalarymmen, óziniń nemeresi Álııamen sýretke tústi.

...Sóıtip, tamyz basy bizdiń otbasymyz úshin berekeli de merekeli boldy. Býra­baıdyń sulýlyǵyna tánti bop oralǵan Áz-aǵańdy meıramhanaǵa shaqyryp, Ásem nemeremizge batasyn aldym!

15.02.2008. «Mahabbat.Otansúıgishtik!» Bul beıneli naqyshty sóz 85 jasqa tolý (2007 jyldyń 15 jeltoqsanynda tolǵan) mereıtoıyn búkil halqy meıirlenip atap, mar­qaıyp qalyp jatqan osy kezekti bir áserli shaqta – ońtústik astana jurtshylyǵymen ystyq kezdesý aldynda qadirmendi jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń óz aýzy­nan shyqqan edi. Sebebi ózgesin bylaı qoıǵanda, «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» men «Aqıqat pen ańyz» romandary ǵana ár júrekke mahabbat pen otansúıgishtik pák sezimderdi uıalatatynyn aıtyp jatýdyń ózi artyq sekildi.

Qazaq óneriniń qara shańyraǵynda ıne shanshar oryn bolmaǵanyn kórdik. Alataýdaı aq basty zııalylarmen qatar stýdentter, «ulandyq» jaýyngerler, tipti ózge ult ókilderi de molynan kórinedi. Bárin bir tylsym sezim shyrmap tastaǵandaı. Ol – kitap qudireti, oqýǵa degen yntyzarlyqtyń belgisi edi. Ol – qazaq eliniń kitap oqýǵa degen ystyq yqylasy edi.

Táýelsiz memleketimizdegi oqyrmandar toıy osylaısha tamasha bolyp ótti. Bul bir jaǵynan óziniń aqyndarymen, jazýshylarymen, óner qaıratkerlerimen qýana biletin, olardyń talantyn syılaı biletin Almaty qalasy ákimdiginiń toıy edi. Sonymen birge óziniń on úshinshi quryltaıynan soń jasaryp jańǵyrǵan, kemeldene túsken, sonaý alyptar tobynyń izbasarlaryna degen sergek kóńil, úlken demeý jasaı alatyn Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń elgezektik qasıetiniń taǵy bir mysaly, dástúrli dálelindeı edi. Osy jaǵyn biraz sóıleýshiler qadap-qadap aıtyp jatty.

Sóıleýshiler kóp boldy. Teatrlandy­ryl­­ǵan kórinister qoıyldy. Surapyl soǵystyń tolastaǵan sátinde komandıriniń buı­ryǵymen aǵa serjant Ázilhan tútin jutyp, shabytqa berilip Jambyl atasyna óleń­men hat jazyp jatqan beınekórinis tama­shalanǵanda qos nemeresimen sahna tó­rinde otyrǵan búgingi batagóı Nurshaıy­qov­tyń betin jas jaýyp ketkenin baıqaǵan zal da janaryn eriksiz shylap aldy-aý.

Memleket basshysynyń, Parlament Senatynyń tóraǵasy Q.Toqaevtyń halyq jazýshysyna arnap jibergen quttyqtaýlary oqyldy. Parlament Májilisiniń depýtaty, ultjandylyǵyn mesenattyǵymen dáleldep júrgen N.Sabılıanov aǵasyna temir tulpardyń kiltin tapsyrdy. Álııa men Mánshúktiń ónerdegi sińlisi Roza Rymbaeva «Álııany» shyrqaǵanda zaldaǵy QyzPÝ-dyń (Áz-aǵańnyń ataýy) qyzdary ózgelermen birge maqtanysh sezimine bólendi. Osy joǵary oqý ornynyń rektory Sh.Berkimbaeva Halıma apaıymyzdyń shákirttik kezinen syr sýyrtpaqtaı kelip, «Áz-aǵa – bizdiń kúıeý balamyz» degende, qazaq áziliniń ǵajaptyǵy eriksiz eske túsip, eljiretedi eken.

Teatrdyń foıesinde beıtanys bir oqyrmannyń maǵan bylaı dep syr aıtqany bar. Sóz berilgende búı der edim dedi ol kezdesý áserinen aıyǵa almaı: «Áz-aǵa, siz asa baı adamsyz. Abaı atamyzdan «altyn emes, sóz qaldy» degenimizde, asa iri baı sheneýniktiń týlaǵanyn kórgenbiz. Sonda altyn men sózdiń parqyn endi túsingeni eken ǵoı sol paqyrdyń».

...Tabylǵan sóz eken-aý!

...Kezdesýde biraz tulǵalar júrekjardy lebiz bildirdi. Máselen, halyq jazýshysy Q.Jumadilov: «Ázilhan aǵa bizderge olja adamdar, soǵys oljasy», – dedi. «Áz-aǵańnyń ózi aıtqan: «Aqıqat pen ańyz» Qabdesh bolmasa, shyqpaı qalar edi», – dep.

Sondaı-aq T.Moldaǵalıev, M.Aıtqojı­na, T.Kákishev, S.Qırabaev, B.Omarov, t.b. jazýshyǵa ystyq ińkárligin bildirip, Jambyldyń jasyna kelýdi tilep jatty.

Ertesine toıǵa Astanadan ádeıi kelgen jazýshy-aýdarmashy Keńes Iýsýp ekeýmizdi Áz-aǵań, Á.Ydyrysov, M.Aıthojına, H.Esen­ǵaraeva taǵy basqalarmen qosyp S.Dosanov úıine shaqyrdy. Jaqsy otyrys boldy.

...Bul joly Áz-aǵańdy jaqynyraq, tereńirek tanı túskendeı boldym. Sol salmaqty, mańǵaz qalpy. Sahnada da kóbine tikesinen tik turyp ózine arnalǵan iltıpatty lebizderdi qabyldaýdan jalyqpaǵan Áz-aǵań meıramhanada da ár tilekti soldatsha qazdıyp elgezektikpen tyńdaýdan jańylǵan joq.

Jalpy, Áz-aǵańdy ulyqtandyryp tur­ǵan onyń óte qarapaıym, kópshil, kishilik, asa kisilik minezi ekenine taǵy bir kózim jetti.

 29.05.2008. Astanadan Almatyǵa kelgen kúni Jazýshylar odaǵy daıyndap qoıǵan qonaqúıde sál tynystap alyp, Áz-aǵańa (Nurshaıyqov) telefon shalyp, qashan kirip shyǵýǵa múmkindik bolatynyn suradym. Túski kezeńge ýaǵdalastyq.

Kún tirshilik ataýlyny qýyryp tur. Mon­­shadan shyqqandaı bop áreń jet­tim úıge. Esik­ti Áz-aǵańnyń ózi ashty. Qushaq­tasyp jatyrmyz.

Úıde jalǵyz eken. Kabınetine bastady. Tórt bólmeli úıdiń eń úlkenin – jazý otaýyna yńǵaılap alǵan eken. Tórt qabyrǵa kitap­pen jabylǵan. Tek kirer esik pen balkon oımasy jalańash. Jáshik ústinde ár alýan portretter jaıǵastyrylǵan. Bólme ortasynda úlken ústel. Oǵan janamalap taǵy bireýi qoıylǵan. Ekeýiniń ústi tolǵan jazý-syzý tehnıkalyq quraldary: kompıýter, faks, telefon, t.b. Pápkige salynǵan qoljazbalar, kitap býmalary dıvan ústinde úıme bolyp jatyr. Osy «taýdyń» arasynda Áz-aǵań ózin joǵaltyp almaı qalaı júr eken dep tańǵalasyń eriksiz.

Kabınette Áz-aǵań ekeýmiz bir-birimizdi sýretke basyp aldyq áldeneshe ret.

Jatyn bólmege ákeldi. Televızor, kıim jáshigi, qos tósektik kereýet. Onyń ústinde gazetter jaırap jatyr. Ortasyndaǵy kózildirik beınebir Áz-aǵańdy gazet oqyp shalqasynan jatqandaı elestetedi.

Esiktiń kireberis oń jaǵynda eni 1,5 metrlik, uzyndyǵy tóbege sál tirelmeı turǵan temir jáshik ornalasqan.

– Mine, munda meniń bloknot-jaz- balarym, sýret negatıvteri, túrli qujat­­t­arym saqtalady, dep Áz-aǵań já­shik­­tiń kiltin syldyrlatyp ashyp qalǵan­­da, kózime alýan jıhaz ottaı basyl­ǵandaı boldy... Shyrt etkizip sol kórinisti túsirip aldym.

Buǵan japsarlas bólme kelin-balasy­nyń jatyn orny eken. Kabınet pen as ból­mesiniń ortasyndaǵy jabyq esikti ıegimen nusqap «nemeremniń otaýy», dep qoıdy.

Áńgimemiz kabınette ári jalǵasty.

– Janat dosym (Elshibek) sizdiń 10 tomdyǵyńyzdy qolyna túsire almaı júr edi.

– Janatqa ma, e, beremin, – dep Áz-aǵań ornynan jeńil kóterildi.

– Sosyn senderdiń bir qyzdaryń ótinish salyp júr. Fakste otyratyn Mánshúk qyz ba edi?

– Iá, Mánshúk...

– «Máńgilik mahabbat jyryn» suraıdy. Berip jibersem qaıtedi?

– Qos sálemdemeńizdi de jetkizemin!

Kitaptardy qos paketke salyp, tas-túıin etip qoıdyq.

Áz-aǵań «Folıant» baspasynyń dırektory Nurlan Isabekovke jetkizersiń dep ótinish aıta bastady. О́ziniń «О́mir ór­nekteri» degen 3 tomdyq jýan kitaptaryn ustap, salmaqtap turyp, osy eńbeginiń «Ma­habbat, qyzyq mol jyldarmen», «Aqıqat pen ańyzben» birge uzaq, tipti máńgilik jasaryna senimdi ekenin aıta kelip, «mynaý seniń «Akter taǵdyry» sekildi etip Nurlan baýyrym qosymsha qoljazba kúıindegisimen biriktirip úsh tom etip shyǵaryp berse degen oıym bar, sony aıta barsań.

– Mindetti túrde aıtamyn.

– «Folıant» kitapty jaqsy shyǵardy. Mynaý «Akter taǵdyryn» qarashy, tipti keremet! – Áz-aǵań «Akter taǵdyryn» ekinshi ret keýdesine qumarlyqpen basty.

Ánýar Boranbaev týraly bul kitabymdy mana ázirde tabys etkenimde muqabasyna ernin tıgizip, keýdesine basyp edi...

– «Akter taǵdyrynyń» tusaýkeseri arǵy kúni, 31 mamyrda Áýezov teatrynda bolady. Soǵan kelińiz, – dedim Áz-aǵańa.

– Aıaǵym syrqyrap júre almaı júrmin. Rahmet, qalqam.

... Men Áz-aǵańmen súıisip qoshtasyp, esikti asha bergenimde syrttan Arnur uly sálem berip kirip jatty...

...12 kitap arqalap úıden shyqtym. S.Muqanov pen Ǵ.Músirepov murajaıynyń dırektory aqyn Ádilǵazy Qaıyrbekovpen kezdesýim kerek edi. Soǵan tarttym.

30.09.2009. Ázilhan aǵammen sóıleskim kelip ketti de qońyraý shaldym. Baıaǵy bııazy, syńǵyr daýsy. О́zimsingen únmen baýyryna tartyp, mereılendirip tastady. Meniń jaǵdaıymdy surastyryp aldy da óz jaıy­nan baıan bere sóıledi. Ishi pysyp otyrsa kerek, qamshy saldyrmaı-aq tókpeletti.

Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Dıdar» gazetinde Abaıǵa qatysty maqalasy shyǵypty. Onda negizinen uly aqynnyń mahabbat jyrlarynyń jelisimen ǵasyrlar ǵazelderin jibek jipshe tarqatyp, búginge shekti shıratyp, pysyqtapty.

– Qazirden yntyqpyz ol maqalaǵa! – dedim men ózimdi ustaı almaı.

– Fakspen jiberemin ǵoı! – dedi Áz-aǵa «tura tur, tamsanaryń áli alda» degendeı daýsyn qubylta emeksitip.

Shynynda solaı eken. Bul aıda qalam saly­my mol bolǵandaı. «Aqıqat» jýrnaly­nyń №9 sanynda ózi oqyp bilim alǵan qara shańyraq QazMÝ-dyń 75 jyldyq mereıtoıyna oraı kósilgen kósemsózi shyǵypty.

– Sóıtip, stýdenttik syrbaz da syrly jyldaryma saıahat jasaǵandaı boldym ǵoı! – dep tyńdaýshysyn tamsantyp jiberdi.

Qyzylordaǵa baryp, qalanyń mere­ke­lik is-sharalaryna qatysypty. Oqyrman­darymen júzdesýi júregin egiltse kerek.

– Jalpy, júrek-motor durys bolsa, júrip turǵanǵa ne jetýshi edi, – dep oı tas­tap ta qoıdy. Bir oı qylań etti: «Álsiz júrektiń, ǵumyr boıy ınfarktan kóz ashpaǵan kinámshil júrektiń julqynysy men umtylysy mynandaı, bizderge ne joryq!» Árıne, ishki ókinish qoı!..

Syr óńirine saparynda tarıhı biraz jerlerdi jalyqpaı aralapty. О́z ólkesi О́skemen jaqtan mol ásermen oralyp, syry mol búgilgen aımaqtan aryp-ashyp degendeı, túrli málimetterge qanyǵypty.

Sondaı túndi kúnge qosyp júrgen aıaq­soqty sátterinde de aqparat jańalyq­tary­na qulaq tosýǵa múmkindik tabady eken. Sonyń mysalyndaı etip:

– Qaısar-aý! «Habar» arnasynan «Ilik septigin» kórdim ǵoı. Mirjaqyp Dýlatov týraly jaqsy aıtyp, rıza qyldyń kórermenderdi, – dep balasha máz boldy.

22-24.12.2009. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń shyǵa bastaǵanyna – 90 jyl tolýyna (Alǵashqy sany 1919 jyldyń 17 jeltoqsanynda jaryq kórdi – Q.Á.) arnalǵan úsh kúndik saltanatty sharalarǵa Almatydan arnaıy kelip Ázilhan Nurshaıyqov ta qatysty. 87 jastaǵy qart jazýshy, typ-tyń, elgezek, jyly jymıyspen mańaıyn nurlandyryp júr. Jol bastaýshy etip, qasyna meni bólip qoıǵan edi. Ekeýmiz egizdeı qosarlanyp, bir eli ajyramaımyz.

23 jeltoqsanda Prezıdenttiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaksııa­synda bolatyny kúni buryn belgili edi. Ol kisini qarsy alý mezetinde sóz sóıleý Áz-aǵańa júktelgen-tin. «Danııar» qonaq­úıinde aldyn ala jazyp qoıǵan sol sózin pysyqtap oqýdan jalyqpaıdy. Maǵan tyńdatady. «Ne deısiń?» degendeı, basyn kóterip, ıegin qaǵady. «Jaqsy eken!» deımin izetpen.

Bári oıdaǵydaı bola bere me? Elbasy «Egemenge» túske deıin keldi de, redaksııa bólmeleriniń keıbirine jedel kirip shyǵyp, kireberis holda sál aıaldap, ujymdyq sýretke túsip sýyt attanyp ketti de Áz-aǵań sóz sóıleı almaı qaldy. Biraq bul ókinishtiń esesi sol kúni keshte K.Báıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynda ótken saltanatty jıynda qaıtarylǵan edi.

Sahnada Á.Nurshaıyqov daıyn sózin sańqyldata oqyp tur. Júrekke jetken ándeı boıdy shymyrlatady. Saf aýadaı tynys ashady. «...Endi «Egemen Qazaqstanǵa» keleıin. Qazaq baspasóziniń altyn shańyraqty aq ordasy – «Egemen Qazaqstan». Kórnekti qazaq jazýshylary men jýrnalısteriniń ushqan uıasy, ushar uıasy – «Egemen Qazaqstan». Qazaq halqy rýhynyń Alataýdaı bıik asqary, Esil men Ertisteı sarqylmas nári – «Egemen Qazaqstan». Qazaq halqynyń rýhanı máńgilik azyǵy, qazaqstandyqtardyń birligi men yntymaǵynyń myzǵymas qazyǵy – «Egemen Qazaqstan». – Osylaısha, arynyn basa almaǵan tulpardaı tarpynǵan ol áńgimesiniń ádemi de dámdi jerine keldi: «Ulttyq dástúrimiz boıynsha toı bolǵan jerde shashý shashylady. Men óz gazetimizdiń 90 jyldyǵyna 90 kitap ákeleıin dep edim, kótere almadym. Alty býma – 60 kitap ákeldim myqshyńdap. Endi aıtaıyn degenim: toıǵa jınalǵan barsha qaýymdy aman-saý bolyp, «Egemen Qazaqstannyń» 100 jyldyq toıyn birge toılaýǵa shaqyramyn».

...Sóıtken Áz-aǵań, jurtty 100 jyldyq toıǵa shaqyryp, ózi osy sózinen 1 jyl eki aı ótkende, máńgilik mekenine attanyp kete barǵan edi.

...Áz-aǵańmen birge ótkizgen 3 kún este berik bederlenip qalypty. Keńkildep kúlip, kerekti ǵana áńgime aıtatyn asyl aǵa edi-aý!

– Syrtta 30 gradýs aıaz, Áz-aǵa, Astanany aralaǵyńyz kelip tur-aý! – dedim syr tartyp.

– О́ziń qasymda barda, maǵan jyly sekildi! – deıdi jan aǵam. – Qadirli jerlerin kórip qalaıyn da...

Mundaıda turys bar ma?!

27.06.2010. Dos-aǵam Á.Nurshaıyqovpen sóılestim. Telefonnan daýsy jarqyn shyqty. «Shaldarsha júrip jatyrmyn» – deıdi áńgimesiniń ádettegi mysalymen lekite kúlip. «Egemen Qazaqstan» gazetinde shyqqan «Zamandasqa hat» maqalasyna oraı N.Nazarbaevpen telefonmen habarlasypty. Rızalyǵyn bildiripti. Jańa páter jóninde de ýádesin berip qalsa kerek. Úkimet basshysyna hat jazyp, «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» kitabynyń jaryq kórgenine 40 jyl tolýyna oraı respýblıkalyq deńgeıde is-shara ótkizýdiń jaı-japsaryn málimdepti.

22-24.09.2010. Osy kezeńde Taraz qala­syn­daǵy Halyq batyry B.Momyshulynyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótken edi. Sonyń jaıyn Á.Nurshaıyqov telefonmen habardar etti. Batyrdyń kelini Zeınep bylaı depti. «Siz (Á.Nurshaıyqovty aıtady – Q.Á.) tóralqada otyrdyńyz ǵoı. Bir sát kózim sizge túsip ketkende, óne boıym shymyrlap júre berdi. Aq kóbelekter sizdiń basyńyzǵa qonyp, usha jónelip, qaıyra jypyrlaı úımeleıdi. Kenet basyńyz appaq shardaı bop, ile jer betindegi alyp baqqa aınalyp, tóbeńizben kúndi kóterip turǵandaı áserge bólettińiz...».

«Qaraǵym-aý! Bul nendeı tús? Tús deppin ǵoı. О́ńińde kórgeniń eken» – dep tańǵalypty Áz-aǵań.

«Sizde bir keremet magııalyq kúsh-qýat bar shyǵar deımin», dep Zeınep qaryndasy jarasymdy jymıysyn tejeı almapty.

 

Qaısar ÁLIM,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri