Ákeler forýmy: otbasy – ult tiregi

Forým jumysyna qatys­qan sarapshylar ulttyq qundylyq, patrıotızm, bu­qaralyq sport, ınklıýzııa, ómirlik mańyzdy daǵdylar, otbasylyq bilim jáne demalys, mektepter janyndaǵy ákeler keńesteriniń mańyzy sekildi taqyryptarǵa jan-jaqty toqtaldy. Birqatary óz ómirindegi ákeniń ornyn, tárbıesin aıtyp, tájirıbe, keńesimen bólisti.

– Osydan 50 jyl buryn «ákeń kele jatyr, ákeńe aıtamyn», degen sózben óstik qoı endi. Qazirgi ýaqytta sol kezdegi ustanym júrmeıdi. Búginde áke balany besik­ten bastap tárbıelemese, ol kishkene óskennen keıin ıe bola almaı qalady. Áleý­met­tik saýaldarǵa qaraıtyn bol­saq 6-7 jasqa deıingi bala­lar­dy ákelerdiń 1-2 pa­ıyzy ǵana qushaqtap, kóterip júredi. Bul balanyń eń qalyp­tasa­tyn kezi. Biz elimizde áke­niń mańyzyn arttyrýǵa umty­lýymyz qajet, – dedi Senat depýtaty Lázzat Súleımen.

Elimizde «Ákeler odaǵy» qoǵamdyq birlestigi qurylyp, birqatar jobany iske asyryp keledi. Onyń biri – «Sanaly áke» jobasy. Onyń basty mindeti – otbasyndaǵy otaǵasy, ákeniń rólin arttyrý. Sonymen qatar jyl saıyn ótkiziletin «Ákeler forýmynyń» da mańyzy zor. Bıylǵy is-shara otbasy qundylyqtaryna arnaldy.

– Bıylǵy forýmnyń «Ot­basy – ult tiregi» dep ata­lýy­nyń ózindik mán-mańy­zy bar. Sebebi otbasy – ıgi dás­túrler men taǵy­lym-óne­geniń, urpaqtar sabaq­tas­tyǵy men tárbıelik ınstıtýttardyń saqtaýshysy. Memleket basshysy Q.Toqaev: «Halqymyz qaı zamanda da otbasy dástúrin berik ustanyp, qadirleı bilgen. Áke-sheshesiniń, ata-ájesiniń tárbıesin kórip, úlkenderden taǵylym alyp ósken bala eseıgende otan­shyl, bilimpaz, eńbekqor azamatqa aınalady», degeni belgili. Halqymyzdyń «Otan otbasynan bastalady» degen naqyl sóziniń máni de osynda bolsa kerek. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» deıdi. Men bala kúnimde alǵashqy óleńimdi ákeme arnaǵam. Ákege degen saǵynysh meni ádebıetke ákeldi. Sondyqtan ákeniń qadirin jaqsy bilemin. Ákeniń balaǵa bóletin ýaqyty óte mańyzdy. Qaıtara almaıtyn nárse bolsa, ol ákeniń otbasyna bóletin ýaqyty. Baıqap otyrǵanymyzdaı, ákeler negizinen otbasynyń qarjylyq jáne materıaldyq jaǵyna jaýap beredi. Árıne, qarjylyq jaǵdaı óte ózekti, alaıda ákeniń balaǵa bóletin ýaqyty men peıili odan da mańyzdyraq. Osy rette álem­niń kóptegen elinde ar­naýly ákeler kúni bar ekenin eskergen jón. Bizdiń elimizdegi ákeler úshin de sondaı ataýly kún qajet dep sanaımyn. Bul otbasylyq qundylyqtardy damytý men qarym-qatynas­ty jaqsartýǵa yqpal etedi. Qazaqtyń batyr jazýshysy Baýyrjan Momyshulynyń «Eshkim ishten batyr, dana bolyp týmaıdy: ol da minez sekildi ósken orta, kórgen tárbıege baılanysty qalyp­tasady», degeni tal besik­ten juqqan tárbıeniń otbasy­lyq ınstıtýttarymen ret­te­letinin ańǵartsa kerek. Búgin, biz, Qunanbaıdaı ákeniń tárbıesin bere almasaq, erteń Abaıdaı uldardy ósire almaımyz. Osyny el arasynda barynsha túsindirip, nasıhat ete bilýimiz kerek, – dedi forýmdy qorytyndylaǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli.

Sondaı-aq mınıstr elimiz­de ata-analardyń, so­nyń ishinde ákelerdiń rólin so­sıologııaǵa súıene oty­­ryp zertteletinin atap ótti. Máselen, Qazaq­stan qoǵamdyq damý ınstıtýty­nyń derekterine súıensek, búgingi qoǵamda ákelerdiń otbasyndaǵy róli negizinen qarjylyq jáne materıaldyq ıgilikterge baılanysty kóri­nedi. Ákelerdiń 50,4%-y ot­ba­syn materıaldyq jaǵy­nan qamatasyz etedi, 21%-y otbasylyq bıýdjetti bas­qarý­men aınalysady, 9,6%-y balalaryn úıirmeler men sport seksııalaryna apara­dy. Al 39 paıyzy ǵana balanyń sabaǵyna qarap, úı jumy­syn tekseredi, 34 paıyzy ba­la­larynyń densaýlyǵyna qaraıdy, aýyryp qalsa emdeıdi, 24,2 paıyzy balalaryn qosymsha úıirmelerge, sport seksııalaryna aparady.

Bul derekter – Qazaq­standaǵy genderlik teńdik­tiń kórsetkishi. BUU-nyń Halyqty qonystandyrý salasyn­daǵy qorynyń Qazaq­standaǵy ókili (IýNFPA) Raıymbek Sısemalıevtiń aıtýynsha, qazaqstandyq erlerdiń 68 paıyzy balalar­dyń qamqorlyǵyna anasy jaýapty dep sanaıdy. 4 otbasynyń 1-inde ǵana er adamdar bala kútimine birdeı tartylǵan.

– Bizdegi málimet boıyn­sha arnaıy júrgizilgen sa­ýal­­namaǵa qatysqan árbir tórtinshi er respondent áıelder men erlerdiń quqyq­tary teń bolýy kerek degen pikirmen kelispeıdi. Bul rette saýalnamaǵa qatys­qan áıelderdiń 83%-y Qazaq­standa genderlik teńdikti odan ári ilgeriletýdi mańyzdy dep sanaıdy. Jalpy, qazaq otbasynda erlerge, ákelerge kóp jaýapkershilik artylǵan. Qazaqstanda IýNFPA 2019 jyldan bastap er adamdarmen jumys júrgizip keledi. Ákeler odaǵy jáne basqa da ulttyq seriktesterimiz, ÚEU, BAQ jáne azamattyq qoǵammen birlese otyryp, biz áke bolý jáne nekege turý tujyrymdamasyn ilgeri­letýge baǵyttalǵan birqatar ma­ńyzdy jobany – MenEngage-di birlesip júzege asyrdyq. Sonymen qatar oqý paketin ázirledik, ákelerge arnalǵan nusqaýlyqtar shyǵaryp, birqatar trenıng ótkizdik. Qazaqstanda biz 150-den astam er adamdy oqyt­tyq, olardyń kópshiligi MenEngage qozǵalysynyń bel­sendi qatysýshylary, – dedi Qazaqstandaǵy IýNFPA qyz­metine toqtalǵan R.Sısemalıev.

Is-sharanyń qorytyndysy boıynsha ákeler ınstıtýtyn damytý jáne osy sala­daǵy qordalanǵan másele­lerdi sheshý jónindegi sarap­shylardyń usynysy men pikiri is júzinde oryndalýy úshin múddeli memlekettik organdarǵa joldanady.