Zaqash Kamalıdenov: О́zińdi óziń aldaı almaısyń...

– Qurmetti Zaqash Kamalıden­uly! Men ómirbaıanyńyzdyń kún­geıli tustarynyń bárin jaqsy bilemin. Ony «Dorogamı sýdby» kitabynan oqydym, tıisti málimet­terdi rettep aldym. Meniń suraq­tarym taǵdyryńyzdyń kó­leńkeli, jurtqa beımálim tus­tary týraly bolmaq.

Osydan jeti-segiz jyl buryn bip top depýtat – A.Aıtaly, M.Júı­­riktaeva, J.Qalıev jáne men Lon­donda bolǵan edik. Al­maǵaıyp, sol kúnderdiń birinde KSRO-nyń sońǵy prezıdenti M.S.Gorbachev myrzamen birge shaı da, sharap ta ishtik. Sóz ara­synda saıasatqa soqpaı kete almadyq. Sonda Mı­haıl Sergeevıch Gorbachevten «Qa­zaq ult­shyl­dyǵy» týraly KOKP Or­talyq komıteti Saıası bıý­ro­synyń atyshýly qaý­lysy qa­laı qabyldandy?» dep su­ra­ǵanbyz.

Oǵan M.Gorbachev: «Oı, ony usyn­ǵan da, qaýly jobasyn ja­­saǵan da qazaqstandyq ıdeo­log­­tardyń óz­i ǵoı...» dep jaýa­p qaı­tar­dy.

Zaqash Kamalıdenuly, Gor­ba­chev­tiń laqtyrǵan tasy sizge qa­raı atylǵandaı. Osyǵan az-kem tú­sinik­teme bere alasyz ba?

– Báleniń bári Gorbachevtiń óz basynda tur. Jeltoqsan oqıǵasy Gorbachev saıasatynyń salaqtyǵy men olaqtyǵynda jatyr. Ol bas hatshy bolysymen bedeldi de, bederli, shynaıy halyqtyń qurmetine ıe bolǵan adamdardy qýdalaı bastady. Solardyń bipi – Dımekeń, Dımash Ahmetuly Qonaev. Ol alpaýyt adamnyń bipi edi. Biraq Gorbachev ony kózge ilmedi. Qazaqstan týraly, onyń basshysy týraly bir aýyz jyly lebiz aıtpady.

Tipti Qonaev joldasty ornynan alǵanda KOKP Ortalyq Komıtetiniń qatardaǵy hatshysy Razýmovskıı kelgen joq pa? Osyndaı jaǵdaıda Gorbachev KOKP Ortalyq komıtetiniń ózi aıtqan atyshýly qaýlysyn bizge senip tapsyra ma?

KOKP Ortalyq komıtetiniń Saıası bıýrosy 1987 jylǵy 11 maý­symda Almaty oqıǵalaryna qatysty óziniń saıası baǵasyn bergen bolatyn. Soǵan qaramastan aradan bip aı ótpeı jatyp, 4 shildede «Qazaq ultshyldyǵy» sholtań etip shyǵa keldi. О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam. Onyń avtory da, ótkizýshisi de – M.S. Gorbachev.

Saıası bıýroda qaralǵan kezde «qazaq ultshyldyǵy» degen bip aýyz sóz aıtylmaǵanyna kepildik beremin.

Qazaqstan Kompartııasy orta­lyq komıtetiniń birde-bip qyz­met­keri KOKP Ortalyq Komı­te­tiniń qaýlysyn daıarlaýǵa qatys­tyrylǵan joq. Ony jasyryn túrde daıyndaǵan Gorbachevtiń apparaty ekenin ashyq aıtqan jón. Shyńyraýdan shyqqan shyndyq osy.

– KSRO Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Fılıpp Denısovıch Bob­kovtyń «KGB ı vlast» degen kitabyndaǵy derekter Jel­toq­­san kóterilisine jáne joǵa­rydaǵy KOKP Ortalyq Komı­tetiniń qaýlysyna oraı árta­myr­ly derekterdiń ushyǵyn shy­­ǵa­ratyn sekildi. Máselen, Fılıpp Bobkovtyń jazýynsha, Qonaev óziniń ornyna Qazaqstan Mınıstr­ler keńesiniń tóraǵasy N.Nazarbaev pen burynǵy Ult­tyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵa­lyǵynan qaıtadan Qazaq­stan Kompartııasy ortalyq komı­tetiniń hatshysy bolyp oralǵan Z.Kamalıdenovti daıyndady. Biraq Zaqash kúrdeli kemshilik jiberdi. Ol ózin orystardan góri orys etip kórsetýge tyrysty. Al N.Nazarbaev basqa baǵyttaǵy adam boldy. Ka­­malıdenovke qa­raǵanda ol bilikti ekonomıst, utymdy óndi­ris uıymdastyrýshy edi. Onyń aıaǵy jerde nyq tur­ǵan... Degenmen, Zaqash Kama­lı­denovke Qonaevtyń meıirimi bólekteý edi degendeı pikir bar. Soǵan qaraǵanda Qazaqstan Kom­par­tııasy ortalyq komıt­eti­niń ishin­de únsiz taq talasy júrip jat­qan bolyp shyqty ǵoı.

– Iá, Bobkovtyń meniń bastyǵym bolǵany da, joǵarydaǵydaı kitap jazǵany da ras. Áýeli, Bobkovtyń myna sózin de qaperge salyp koıaıy­n. Qazaqstanda bolǵan oqıǵalar ol tarıhtan atylǵan avtomat oǵy. Ony Aleksandr Nıkolaevıch Iаkovlev aıtkan-dy. Sony alǵa tarta otyryp, Bobkov «Ýdıvıtelno, chto takaıa vot avtomatnaıa ochered stala znamenem nastoıashego, ıbo tot den obıavılı v Kazahstane Dnem nezavısımostı», dep júregi qars aırylǵanyn qaıtersiń.

– Degenmen, «jel bolmasa shóp­tiń basy qımyldamaıdy» degen halyq danalyǵy bar. Osy jerde qalaı da jurt bile bermeı­tin bip syr bar syńaıly. Shyn­dyq úshin, aqıqat úshin sol bip kúnderge qaıta oralsaq kaıtedi?

– Oralsaq – oralaıyq. 1986 jyldyń qazanynda KOKP Orta­lyq komıtetiniń uıymdastyrý bólimine shaqyryldym. Qazaqstan sektorynyń jetekshisi Mıshenko kúnuzaq ekeýara áńgime ótkizdi. Qazaqstandaǵy qalyptasqan jaǵ­daı, Ortalyq partııa komıtetiniń jumysy, kadr saıasaty týraly egjeı-tegjeı surady. Ertesinde KOKP Ortalyq komıteti uıymdastyrý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary Konstantın Nıkolaevıch Mogılchenkonyń qabyldaýynda kúni boıy boldym. Eń sońynda «Sizdiń kandıdatýrańyzdy Qo­naevtyń ornyna usynýǵa qalaı qaraısyz?» dedi. Men mundaı áńgi­meni múldem kútpegen edim, ne derimdi bilmedim. Degenmen, sál tolqyp baryp Dımash Ahmet­ulyndaı adamdy aýystyrý da, ony alyp júrý de ońaı emes, densaýlyǵymnyń mundaı aýyr jumysqa shydamaıtynyn ári ózimniń múmkindigim men qabile­timniń deńgeıin bile otyryp, kór­setilgen senimnen bas tartýǵa bekingenimdi aıttym.

– Men bul júıeni birshama bilem ǵoı. Sizdiń sózińizge Orta­lyq komıtet kóne saldy ma, álde basqa bip usynys aıtyldy ma?

– Oǵan shek keltirmeımin. Senim artylsa óz jumysymdy jalǵastyrýǵa ruqsat suradym. Al ol oryndy qalaı da aýystyrý qajet bolsa, oǵan laıyqty bip-aq adamnyń bar ekenin – ol Mınıstr­ler keńesiniń tóraǵasy N.Á.Nazarbaev ekenin qadap aıttym. Baı tájirıbesi ári ekonomıkany jetik biletinin eskerttim.

Keshki 20-22 aralyǵynda KOKP Ortalyq komıtetiniń hatshysy Razýmovskıı qabyldady, men joǵarydaǵy ýájimdi aıttym. Ár adam óz álin bilýi kerek. «Álin bilmegen – álek» deıdi halqymyz.

– Hosh delik. Áńgime osylaı támam bolsyn. Biraq jaqsylyq­tyń da, jamanattyń da aty tez taraıdy. Qazaqstanǵa kelgende Qonaev sizdi qalaı qabyldady. Qabyldaýyna kirip bolǵan oqı­ǵany baıandadyńyz ba, Úkimet bas­shysy N.Á.Nazarbaevpen kezdesip, sóılese aldyńyzdar ma?

– Joǵaryda bolǵan áńgimeniń bári tómenge sen kelgenshe jetip jatady. Sondyqtan da kináli adamdaı, «syr aıtyp jatýǵa» partııalyq etıka jol bermeıdi. Biraq bilseń de bilmegen bolyp, estiseń de estime­gen bolyp júre bepeciń. Partııalyq oıynnyń tártibi osy.

– Onyń esesine Jeltoqsan kóterilisi burq ete tústi ǵoı.

– Iá, men úshin Jeltoqsan kóte­rilisi ári aýyr taqyryp, ápi shırek ǵasyr ótken soń shyndyqqa ja­qyndaýǵa múmkindik beretin oqıǵa. Sondyqtan da jandy jaralardy tyrnamaı júre berdim, júre berdim. Jalǵyz ulym Artýrdan, bip janarymnan aıyryldym.

– Zaqa, 17-18 jeltoqsan tarıhy biraz jazyldy. M. Shaha­novtyń komıssııasy jumys istedi, kitaptar shyqty, fılm túsirildi. Ol ha­lyqqa birshama, tanys. Sondyq­tan da ony qozǵamaı-aq qoı­sam dep otyrmyn. Meniń sura­ǵym tómendegideı. Jastarǵa qar­sy armııany qoldaný kimniń ıdeıas­y jáne ol qalaı júzege asyryldy?

– «Qınalǵan Jambyl jeri osynyń» kepi bolyp otyr.

 – Onda men sizdiń júgińizdi jeńildeteıin. Bul suraqqa jaýapty F.Bobkovtyń joǵaryda atal­ǵan kitabynan taýyp otyrmyn. Mazmundap qana aıtqanda, Res­pýblıka jetekshileri bul búlikti basýdyń bir-aq jolyn kórgen eken. Ol – armııany paıdalaný edi. Bobkov armııa-generaly V.N.Lobov kelgende «men istiń nasyrǵa shabatynyn bildim. Sondyqtan da armııa halyqqa qarsy shyqpaýǵa tıic», – dedim dep jazypty.

– Ras. Halyq jasaqshylary tártipti retteı almady. Ol jasaq­shylardyń bápi orys ultynyń ókilderi edi de, qýǵyn-súrgin kórip júrgen tek qazaqtyń ul-qyz­dary boldy. KSRO Qorǵanys mınıs­triniń birinshi orynbasary, armııa generaly P.G. Lýshev kelgen soń da, áýelden de bılik Ortalyqqa ótken. Sol F.Bobkov bylaı dep jazbaı ma? «Rýsskıe vystýpalı protıv kazahov. Prıshlos poıtı na hıtrost. Reshılı prodemonstrırovat kak by podgotovký voorýjennyh sıl, pokazat, chto armııa sposobna presech besporıadkı. Zasedanıe nasheı grýppy, kotoraıa reshala etot vopros, prohodılo ne v zdanıı SK, a v shtabe na ploshadı. My prınıalı reshenıe otkryto ı tochno naznachılı vremıa, kogda soldaty prıstýpıat k delý».

– Qandy qyrǵyn osylaı bastalyp, qyzdarymyzdyń bu­rymy tarqatylyp, muzǵa súı­retip, saper kúrekter qyz-jigit­terdiń jotasyn qan tilim etip jatty...

– Jıyrma bes jyl boıy túsińnen shoshyp oıandyrar qandy kórinis dál osyndaı. Totalıtarlyq júıeniń jantúrshigerlik salqyny janymdy áli ezgileıdi.

– Qazaqstannyń halyq jazýshysy Safýan Shaımerdenov Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynda ótken Kolbınmen kezdesýdegi sózinde:

«...17 jeltoqsan kúni, keshkisin Jańa alańdaǵy sherýdiń kýágeri bolǵanymdy jasyra almaımyn... Sol sátte Kamalıdenovtiń daýysyn estidim. Ol: «Toqtańdar! Ja­taq­qa ketińder! О́ıtpegen kúnde qarý qoldanamyz!» dep qazaqsha sam­pyldap tur, – degen-di. Bul Sizdiń bárinen beıhabar edik degen sózińizben qabyspaı tur ǵoı.

– Kim biledi, jastardyń áıteýir bip aýyr soqqyǵa jyǵylaryn sezgen bolarmyn. Sondyqtan da olardy úıdi-úılerine, jataqhanalaryna qaıtarýǵa kúsh salǵanym ras-ty. Samsaǵan soldattardyń turǵanyn jastar da kórip turdy ǵoı. Úreıdi úreı týǵyzady. Sondyqtan da jas­tardy jamanattan arashalaý úshin aıtsam aıtqan shyǵarmyn. Biraq armııany aıdap saldy, buıryq berdi deıtindeı pıǵyldaǵy sózderge múldem qarsymyn jáne aqqa kúıe jaǵýǵa bolmaıtynyn qadap aıtqym keledi.

Sol kúnderde búlikti basý úshin operatıvti shtab qurylǵan bolatyn. Ony G.V. Kolbın, M.S. Solomensev, E.Z. Razýmovtar basqardy. Oǵan birde bip ret shaqyrylǵan emespin. Shtab jumysyna Knıazev (MVD), Mıroshhın (KGB) qatystyryldy. Ortalyq Komıtet bıýrosynyń mú­shesi bola tura ózimniń shtab ju­mysyna qatystyrylmaýymdy meni kúdikti adamdardyń legine qosqany bolar dep topshylaımyn.

Áskerdi ákelý, soldat taıaqtaryn paıdalaný, órt sóndirgish mashınalarmen sýyq sý atqylaý sııaqty operasııalar óte qupııa ótkizildi. Odan biz beıhabar boldyq. Ony tek Kolbın, Ortalyqtan kelgen basshylar men Qazaqstan Kompartııasy Ortalyk komıtetiniń ákimshilik bóliminiń meńgerýshisi V.M. Efımov qana bilgen-di.

Safýan Shaımerdenov aǵamyz sol Jazýshylar odaǵyndaǵy sózinde Qonaevty rýshyl dep jer-jebirine jetip, tipti «beıshara adam» dep baǵalaǵanyn, Kolbın­ge «Shynymdy aıtsam, meni sizdiń mysyńyz basady. Sizdiń qara­paıym­dylyǵyńyz, adamdarmen qa­tynastaǵy tabıǵılyǵyńyz súı­sin­tedi» dep aıtqanyn nege umy­tasyzdar...

– Taǵy da F.Bobkovqa ora­laıyk. Onyń aıtýynsha, tár­tip buzýshylyqtyń basynda O.Sú­leı­menov turǵan syńaıly. Halyq onyń jurt aldyna shy­ǵyp, óz sózin aıtýyn talap etken. Biraq Bobkovqa siz «Ol qalada joq eken, eshkim taba almady» degen kórinesiz. «Osyǵan qaraǵanda respýblıkanyń keıbir basshylary ol jerde tártip ornatýǵa múddeli emes sııaqty» dep oı túıedi KGB generaly. Buǵan ne ýáj aıtasyz?

– Seniń suraǵyńnan qyspaqqa alynǵan adamnyń keıpine tús­ken­deımin. Aıyptaý basym. Bob­kovtyń sózine ımandaı senetin sııaqtysyń?...

– Zaqash Kamalıdenuly, men tergep, siz tergelip otyrǵan joq­syz ǵoı. Túbi bip shyndyq aıtylýy kerek emes pe? Mundaı aıyptaýlardy ótirik bolsa sydyryp tas­tap, júregińizdi de, halyq al­dyn­daǵy bet-beıneńizdi de qal­pyna keltirýińiz kerek qoı. Ciz kitabyńyzda «meni ortaq tobyrdyń ishine qosyp, aıyptaýǵa deıin baryp júr. Olar óz sózderine jaýap berer» degen ekensiz. Sondyqtan da siz­den búkpesiz shyndyqty surap otyrmyn.

– Shırek ǵasyrdan keıin barlyq detaldy este ustaý qıyn. Biraq eki nárse aıqyn. Biri halyqtyń súıikti kósemi D.A. Qonaevtyń jastar aldyna shykpaǵany. Keıin ol kici «meni shaqyrmady» dep aqtaldy. Ekinshisi, ataǵy dúrildegen O.Súleımenovtiń telefondy kótermeı, jastar aldynan kórinbeýi. Qandaı, qalaı dep ekeýin de aıyptaı almaımyn. Ol kezde árkimniń basyna turymtaı ornaǵan kezi edi.

– Sizdiń 1988 jyly 7 shildede aktıvte, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń tóraǵasy re­tinde                sóılegen sózińizde O.O.Sú­leı­menovke degen kózqara­sy­ńyz men­mundalap tur emes pe? Mysal keltireıin.

«Ulttyq máseleniń bastamasyn burmalap túsinýdi madaqtaýǵa keıbir ádebıet qaıratkerleri de óz úlesterin qosty. Olar ulttyq jalǵan namysty dárip­teýge tyrysyp, «Qazaqstan – beıne bir ózindik kommýnıstik Baıqońyr. Odan bizdiń partııamyz ben memleketimizdiń kóptegen qaıratkerleri ushyp shyqty», – dep jyrtyla maqtanýmen boldy. Osy joldardyń avtory, qazir Búkilodaqtyq HIH partııa konferensııasyna delegat bolyp saılanyp úlgergen Oljas Súleımenov «Komsomolskaıa pravdanyń» ke­shegi nómirindegi suhbatynda «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» degen urannyń qazirgi zamanǵa saı ekendigine kúmán keltiredi. Onyń oıynsha, bul uran endigi jerde mándi oqylmaıdy, tolǵandyrmaıdy; boıǵa qýat, oıǵa nár bermeıdi. Al qalaı degende de bul uran KOKP Ortalyq komı­tetiniń bıylǵy 1 maıǵa arnal­ǵan urandarynda ekinshi bolyp tur».

– Iá, saıasattan gópi óleńmen kóbirek aınalysýǵa keńes bergenim ecimde. Ideologııalyq shekteýden shyǵa almaı qalǵan ómirdiń ókinishti sáti ǵoı. Ne deıin?..

– Jaqsy. Jaranyń aýzyn tyr­namalyq. Degenmen, siz «Dımash Ahmetulynyń erekshe iltıpatyna bólengen jan edi» degen sózge qalaı qaraısyz?

– Árıne, Dımash Ahmetuly – qazaqtan shyqqan ipi saıası tulǵa. L.I.Brejnevpen dosty­ǵyn Qazaq­stannyń gúldený úshin tıimdi paıdalanǵan, úlken uıym­das­tyrýshy, jany taza, joǵary ıntellektýaldy ipi saıası tulǵa edi. Degenmen, bıliktiń sońǵy jyldarynda Dımekeńdi áldebir pysyqaılar ıektep aldy. Sy­byrlaqtar men jybyrlaqtar kabınetinen shyqpady. Jasy ulǵaıǵandyqtan ba, buryn mundaı «jybyrlaq» sózderge tipten mán bermeıtin. Dımash Ahmetulynyń minezinde ózgeris paıda boldy. N.Á.Nazarbaevty da, meni de shettete bastady. Sondyqtan da óz ustazymyz týraly aıtý ońaı bolmasa da, bir-eki detaldy aıta ketkim keledi. Birinshiden, N.Á.Nazar­baevtyń boıynda oty bar, máseleni sheshe alatyndaı uıymdastyrýshylyq qabileti mol  jas saıasatkerdiń shoǵyryn bastady. Bul Dımekeńe unaı qoımady-aý deımin. Al N.Á. Nazarbaevtyń biz sııaqty saıasatkerlerden artyq­shylyǵy bar. Ol shyndyqqa qoryqpaı qaraıtyn, oıyndaǵysyn tikesinen tik qoıyp qalatyn minezi bar-dy. Ony bipey jaqtyrar, bipey jaqtyrmas, biraq egemen, táýelsiz eldiń týyn N.Nazarbaev ustaǵannan keıin ǵana Qazaqstan búkil álem aýzyna qaraǵan elge aınalyp otyr. Shyndyq degen osy. Sol kezde, Qazaqstan Kompartııasynyń XVI sezinde N.Á. Nazarbaev Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Asqar Qonaevty syn tezine aldy. Bul eleýsiz qalýy múmkin be? Jurt múldem bilmeıtin bir derekti usynǵym keledi.

1986 jyldyń shildesi edi. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń májilisi júrip jatqan. M.S.Gorbachev ózine N.Á.Nazarbaevty, O.S.Mırosh­hındi, meni shaqyrdy. Qabyldaýdy kútip turǵan kóptegen partııa qyz­metkerleri de edáýir eken. Tosyn oqıǵa boldy. Shetteý turǵan adam qasymyzǵa keldi de: «Men – Kol­bınmin, Ýlıanov oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysymyn», – dedi. Búıregim búlk ete tústi...

Kenet mıkrofonnan M.S.Gor­bachevtiń daýysy estildi: «qazaq­tar eń sońynan kirsin»... Hosh delik. Qabyldaýǵa birinshi bolyp O.S.Mıroshhın sonan soń Nursultan Ábishuly Nazarbaev, sońyn ala men kirdim. Sózdi Oleg Semenovıch Mıroshhın bastap, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetinde qalyptasqan jaǵdaıdy baıandady. Dımash Ahmetuly Qonaev tarapynan respýblıka basshylaryna senimsizdikpen qaraý úrdisi qoıýlanyp bara jatqanyn jetkizdi. Oılamaǵan jerden sózge Nursultan Ábishuly Nazarbaev aralasty: «Qonaevpen jumys isteý múldem múmkin bolmaı barady. Meni basqa bir oblysqa jiberýdi suraımyn. Máselen, Pavlodar oblystyq partııa komıtetine birinshi hatshysy bolyp barýǵa daıynmyn».

M.S.Gorbachev áńgimeni kilt úzdi. «Jumysyńdy isteı ber». Uqqanymyz taǵy da mıllıard put astyq ótkizgennen keıin, Dımash Ahmet­uly otstavkaǵa ketpek. Biraq 1986 jyldyń naýryzynda Dımash Ah­metovıch qaıtadan KOKP Ortalyq komıteti Saıası bıýro­synyń múshesi bolyp saılandy.

Dımekeń maǵan da salqyn qabaq tanytyp, janyna múldem jaqyndatpady desem de bolady. Máselen, 1985 jyly respýblıka Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy bolyp júrgenimde Lenın ordenimen marapattalǵanmyn. Sol aıtýly ordendi Dımekeń resmı túrde tapsyrmaı, túski as iship otyrǵanymyzda qolyma ustata saldy. Biraq ókpe ketti. Dımekeńniń jadymda uly tulǵasy men jarqyn beınesi qaldy...

– Armııa generaly, KSRO Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń birinshi orynbasary F.Bobkov óz kitabynda siz KOKP Ortalyq komıtetindegi jaqtastaryńyzǵa súıenip alyp, Nurekeńniń jolyn kesýge tyrysqanyńyzdy jazypty. Bul alypqashpa áńgime me, álde túıindi negizderi bar ma?

– Áńgimeni áriden bastaıyn. 2001 jyly Pavel Hlebnıkovtiń, «Forbs» jýrnalynyń Máskeýdegi redaktorynyń «Krestnyı otes Kremlıa Borıs Berezovskıı, ılı ıstorııa razgrablenııa Rossıı» atty 50 myń tırajben kitaby shyqty. Sol kitapta Vladımır Gýsınskııdi qorǵaǵan «Most» kompanııasy týraly egjeı-tegjeı jazylǵan. Osy baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan kúzet qyzmeti basshysynyń bipi, armııa generaly, burynǵy KSRO Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń orynbasary F.Bobkov ekeni jazylǵan. Ári amerıkalyq saıasatker Dımıtr Saıms Bobkovty nege qyzmetke alǵanyn suraǵanda, «Gýsınskıı qamtamasyz etetin bolsa, Ibilisti de jumysqa alýǵa daıynbyz», deıdi.

Sondyqtan da Bobkov baıaǵy «bólip alyp, bıleı ber» prın­sıpiniń adamy. Qazaqqa, Qazaqstanǵa jany ashyp otyr dep oılaýdyń ózi múmkin emes. Al Nursultan Ábishuly ekeýmizdiń aramyzda áldebir teketires, aıaqtan nemese tobyqtan shalý boldy degenge úzildi-kesildi qarsymyn. Joǵaryda, KOKP Ortalyq komıtetinde bolǵan áńgime kezinde men N.Á.Nazar­baevtyń daıyn turǵan respýb­lıka basshysy ekendigin aıtqanmyn. Jeltoqsannyń qaharly kúnderinde de N.Á. Nazarbaevtyń mashınasynda qatar otyryp, jastarmen túsinik jumystaryn júrgizgenimiz esten shyǵa ma?

Fransııada jalǵyz ulym Artýr opat bolǵanda Nurekeń jibergen kóńil aıtý jedelhatyn álsin-álsin áli de oqyp otyramyn.

«Qurmetti Zaqash Kamalı­den­uly! Súıikti uldaryńyz Artýr­­dyń mezgilsiz qaıtys bolýyna baılanysty shyn júrekten kóńil aıtamyn. Jubaıyńyzǵa, týǵan-týystaryńyzǵa, ulyńyzdyń otbasyna osyndaı sátte Sizderdiń qaıǵylaryńyzǵa ortaqtas ekenimdi jetkizýińizdi suraımyn. Artýrdy kózim kórip bilgendikten qaıǵy­lymyn. Záke, myqty bolyńyz! Taǵ­dyrdyń salǵanyna ne amal bar».

Búgingi Qazaqstannyń ekono­mıkalyq, ınnovasııalyq damýy kóńil qýantady. Eldiń jańa us- t­a­nym­daryn, ásirese, ultaralyq tatýlyq konsepsııasyn erekshe qoldaımyn. Terrıtorııasy úlken, halqy az memleket úshin bul ózekti de, órnekti másele.

Árbir on jyl saıyn tehnıka men tehnologııa ózgerip otyrady. Tehnıkany jańartyp qana qoımaı, ony Qazaqstanda óndirý máselesi ońtaıly sheshilý kerek. Nazarbaevtyń jańa saıasatynyń osy baǵytqa aýysýyn qýana quptaımyn.

– Ciz 52 jasyńyzda zeınet­kerlikke shyqtyńyz da, qoǵamdyq saıası ómirden alshaqtap kettińiz. Oppozısııa serkeleriniń bipi bolyp júrýińizge bolmas pa edi?

– Men – memleket adamymyn. Tıisti joǵary laýazymdy qyzmetterde boldym. Adasqan da jerlerimiz bolǵan shyǵar. Biraq ózińdi-óziń aldaı almaısyń. «Keshe tatý – búgin qatý» bolyp, ómirdiń nebir ótkelderinen birge ótken adamdarmen, onyń ishinde N.Á.Nazarbaevpen qalaı tájikelesip júrmekpin. Úlken qyzmetke kelýdiń de, ketýdiń de óz joly bar. Sondyqtan da tobyqtan shalyp, keshegi dámdes-tuzdas bolǵan kúnderdi satý naǵyz opasyzdyq bolmaı ma? Keshe pir tutyp, búgin oǵan qarsy bolý úzeńgi joldas adamdardyń qasıeti emes. Oppozısııanyń sózi ótýsiz, qoldaýsyz, jaqtaýsyz, álsiz shyǵady.

– Sol qyzmetten ketkendegi kóńil kúıińiz?..

– 1988 jyldyń l0 aqpanynda men Qazaq KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy bolyp, sol jyldyń 24 mamyrynda KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasy tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılandym. Almatydaǵy Joǵarǵy Keńestegi qyzmette ártúrli keleńsiz jaılar kezdesti. Baspahanany bas paıdasyna jaratqandar sottaldy, al eń qaýiptisi Prezıdıým apparatynda qyzmet etetin 5 qyzmetkerdiń telefonyna tyńdaǵysh qondyrǵy qoıylǵany anyqtaldy. Ony júzege asyrǵan eki adam bolyp shyqty, bipi – Ulttyq qaýipsizdik komıtetinen, ekinshisi – Baılanys mınıstrliginen. Men tıisti sharalar qoldandym. Máskeýden úsh general, tórt polkovnık keldi. Al Kolbın bolsa túk bilmegendeı, kúnde «ne jańalyq bar?» dep suraıdy. Budan keıin Kolbın maǵan múldem senýdi qoıdy. Sóıtip, Bıýroǵa bes oblysty qysqartý máselesin shyǵardy. Buǵan men qarsy boldym. N.Nazarbaev ta qarsylyq bildirdi.

Aqyry G.Kolbın men N.Nazar­baev respýblıkanyń áskerı-terrıtorııalyq tutastyǵyn qorǵaý úshin Máskeýge attandy. Máskeý áli de Máskeý edi. Eki oblys qys­qaratyn boldy. Bıýroda men buǵan da kelispeı, Joǵarǵy Keńes tóralqasynyń Jarlyǵyna qol qoıa almaıtynymdy aıttym. Kolbın «Biz sizben jumys isteı almaspyz» dep oqyrana qarady. Epteńine barlyq laýazymdy qyzmetimnen bas tartyp, aryz jazyp berdim. Eshkimniń mańdaıyna máńgilik qyzmet jazylyp qoıylmaǵan. Ar-uıatymdy osylaı saqtap qaldym ǵoı dep oılaımyn.

– Zaqash Kamalıdenuly, shyndyq bir kúni báribir shyryldap jetedi. Jeltoqsan kóterilisinen beri shırek ǵasyr sizge ne berdi, ne oılantty?

– Jeltoqsan oqıǵasy men sııaqty kommýnıstik ıdeologııanyń ortasynda júrgen, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy sekildi qatyp qalǵan qyzmet atqarǵan adam úshin ıdeologııanyń, onyń kóseminiń emes, ultynyń quly bolý qajettigin sanama sińirdi. О́kinerim de, qajetti jerinde ult úshin tapjylmaı tura alǵanym úshin maqtanarym da bar. Joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentterdiń paıyzdyq ólshemi týraly aıtqanym esime túskende, betimnen otym shyǵady. Ideologııa quly bolý degen sol... Sol úshin ultymnan keshirim suraımyn...

 

Suhbattasqan

Ýálıhan QALIJANOV,

Qazaqstannyń eńbek cińirgen kaıratkeri

 

2011 jyl