Ǵalym ǵıbraty

Ustazdyq pen ǵalymdyqty, zert­­teýshilik pen synshylyqty qa­tar damyt­qan tulǵanyń shyǵar­ma­shylyǵymen, adamı bolmysymen oqýshy kezden tanyspyn. О́zim – qaraqalpaq qyzymyn. Keń-baıtaq qaraqalpaq dalasynyń qa­lyń qazaq jaılaǵan aýylynda týyp-ósken­dikten qazaq synybynda oqydym. Qazaq tili meniń ekinshi ana tilime aınaldy. Qazaq ádebıeti men má­denıetine ǵashyq bolyp óstim. 8-synypta qazaq tili jáne ádebıeti pá­ninen olımpıadaǵa qatysyp, júl­de­li orynǵa ıe bolǵanym taǵy bar. Alǵashqy jetistigime baladaı qýan­ǵan qazaq tilinen dáris beretin usta­zym Baltabaı Aıdaralıev Zeınolla Qabdolovtyń «Sóz óneri» atty kita­byn syılady. Sodan bastap ataq­ty ǵalym meniń rýhanı serigime, usta­zyma aınaldy.

Z.Qabdolovtyń mektepte júrip aqyn­dar aıtysyna qatysqany, ǵy­lymı-zert­teý eńbek jazýǵa talpyn­ǵany týraly málimetti oqyp qa­nattana tústim. Men de óleń, maqa­la jaza bastadym. Jazýshynyń «Ush­qyn», «Jalyn», sońynan 1974 jy­ly «Biz janbasaq» degen ortaq ataý­­men qaıta basylǵan kitabyn jas­tana oqydym. Munaıly ólkeniń mol tynysy, qajyrly adamdary, qıyndyqqa moıymaıtyn jigeri, ta­bıǵattyń qataldyǵyna qaramastan, qazynany ıgergen naǵyz batyr adamdary maǵan etene jaqyn jandardaı seziletin.

Ǵalym Zeınolla Qabdolovpen dıdar­lasý baqyty maǵan stýdent kezimde bu­ıyrdy. О́tken ǵa­syr­dyń 1980-1990 jyl­dary qazaq ǵa­lym­darynyń Nókis peda­gogıkalyq ınstıtýtynyń qazaq fılo­logııasy bólimi stýdentterine ke­lip dáris oqý dástúri bar edi. Odaq ydy­raǵan soń atalǵan dástúr úzilip qaldy. Zeınolla aǵaıdyń qońyr ádemi daýysy, kúlimdegen júzi áli kóz aldymda. Onyń leksııasyn tyńdap otyrǵanda búkil aýdıtorııanyń atmosferasy erekshe ózgerip shyǵa keletin. Almaty kóship kelgendeı jaırańdap sala beretinbiz, oıymyz sharyqtap qazaq dalasyn kezip ketetinbiz... Ǵalymnyń sheshendigi sondaı, aýzynan shyqqan árbir sóz sulý saz sııaqty janymyzdy terbeıtin.

Syrttaı etene tanys, shyǵar­malaryna sýsyndap óskenimmen, Zeınolla aǵamen jaqyn tanyspa­ǵanyma áli ókinemin. Aǵaıymyzdy áli talaı kóremiz ǵoı, leksııalaryn tyńdaımyz ǵoı degen oı bolatyn, biraq alǵashqysy da, sońǵysy da sol bolaryn bilsemshi, átteń...

Z.Qabdolov jazýshy, ǵalym, teo­retık, talaı ǵylymı-zertteý eń­bek­teri men oqýlyqtardyń avtory, akademık, táji­rıbeli ustaz retinde ǵana emes, azamat­tyqtyń bıik ıdealy retinde sana­myzda qaldy. Onyń ustazdary Muhtar Áýezov, Qajym Jumalıev týraly mar­qaıyp, maq­tanyp aıtatyn salmaqty pikir­leri úlken tárbıe mektebi eken. Jaq­sy­nyń jaqsylyǵyn aıtý, ulylaryn ulyq­taý naǵyz azamattyń isi dep oılaımyn.

Sóz zergeriniń «Ádebıet teo­rııasynyń negizderi», «Janr erek­sheligi», «Sóz óneri» atty eńbekterine osy kúnge deıin sý astynan marjan izdegendeı qyzyǵa oqımyz. Eńbekteriniń qaı-qaısysy bolsyn, kórkem ádebıet týyndylary ispettes ózine eriksiz tartyp, adamdy oljasyz qaldyrmaıdy. Jańa bir tyń pikirler men ıdeıalarǵa jol siltep otyrady, ǵalymnyń jazǵanynyń, eńbeginiń erekshe qundylyǵy osy emes pe!

Z.Qabdolovtyń «Jebe» dep atala­tyn jeke tomdyǵynda ádebıettiń teorııa­lyq máseleleri, sheberlik ja­ıynda zert­teýleri men taldaý­lary, tolǵanys-tebire­nisteri, tustas­tary men ustazdarǵa arnalǵan estelik-syrlary, zamandas tul­ǵasy týraly parasatty oılaryn tama­sha órnek­teıdi. Sol arqyly óziniń de sol ulylardyń sapyna qosylǵanyn dáleldep turǵan sııaqty. «Meniń Áýezo­vim» atty shyǵarmasynyń bolmysy da erekshe. Onyń álemi sulý, ádemi, kelis­ti. Z.Qabdolov áleminiń estetıkalyq kate­gorııalary − má­denı-áleýmettik qundy­lyqtardyń asyl qoryna qosylǵan maz­mun­dy da mándi ıntellektýaldyq baılyq.

Bir kezderi Zeınolla Qabdolov dáris oqyǵan minberden qazir biz stýdent­terge dáris oqımyz. Zeınol­la aǵaımen úzeńgiles, zamandas bol­ǵan, tipti oǵan shákirt bol­ǵan us­taz­­darymyz J.Qaıyrbaev, E.Mer­­genbaev, Q.Juma­janov, Q.Aral­baevtar da búgin aramyzda joq. HH ǵasyrdaǵy tulǵalar kerýeni baba­lardyń uly kerýe­nine ulasty.

Biz – jańa ǵasyrdyń ǵalymdary­myz. Kóshimiz de, kóligimiz de jańa. Bizge tarıh qalaı baǵa beredi, árı­ne, ol keleshektiń enshisinde. Biraq sol burynǵy ustazdar bastaǵan dás­túrdi jal­ǵastyrý, eki halyq, ult arasyndaǵy dostyq, ádebı baılanys­tardy nyǵaıtý, keleshek urpaqqa amanattaý boryshymyz ekenin sezinemin.

Shyryn SMAMÝTOVA,

Berdaq atyndaǵy Qaraqalpaq memlekettik ýnıversıteti, qazaq tili jáne ádebıeti kafedrasynyń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń fılosofııa doktory(PhD)