Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda elimizdegi saılaý úderisin jańǵyrtý qajettigine toqtalyp: «Halyqaralyq tájirıbede saılaýdy uıymdastyrý júıesi udaıy ózgerip otyratyny belgili, ıaǵnı ádil jáne ashyq saılaý ótkizý úshin tıimdi sheshim izdeýdiń mańyzy zor. Demokratııa tarıhy degenimiz – eń aldymen, saılaý rásimderin jetildirý tarıhy. Sondaı-aq saılaý zańnamalarynyń saqtalýyn baqylaý tarıhy deýge bolady» degen edi. Osy oraıda jýyrda ótken kezekten tys prezıdent saılaýy elimizdiń saılaý komıssııalarynyń birtutas júıesine eleýli syn bolǵany anyq.
Referendýmmen sabaqtas saılaý
Bıyl maýsym aıynda ótken búkilhalyqtyq referendýmda halqymyz Memleket basshysynyń ádiletti Qazaqstan ornatý maqsatymen usynǵan konstıtýsııalyq reformasyn tolyǵymen qoldaǵany málim. Tipti Qazaqstandaǵy saıası is-sharalarǵa ádette synı kózben qarap, senimsizdik bildirip turatyn Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosynyń (EQYU/DIAQB) referendýmdy baıqaý mıssııasy (RBM) óziniń qorytyndy esebinde: «Qasym-Jomart Toqaev halyqtyń «Jańa Qazaqstandy», sonyń ishinde prezıdenttiktiń yqpalyn azaıtyp, basqa ınstıtýttardy nyǵaıtý maqsatynda memlekettik bılikti qaıta bólip teńestirý jónindegi usynystaryn qoldaýyna arnap usynylǵan konstıtýsııanyń 33 babyna ózgeristi bekitý jónindegi referendýmdy mindetti túrde ótkizýge shaqyrdy. Jyl basyndaǵy Qańtar oqıǵasy kezindegi saıası silkinister men zorlyq-zombylyq áreketterden keıin qolǵa alynǵan konstıtýsııalyq ózgerister engizý bastamasyna EQYU/DIAQB RBM músheleri sóılesken adamdardyń kóbi qoldaý bildirdi», dep atap kórsetti.
Osy oraıda Memleket basshysynyń kezekten tys prezıdent saılaýyn ótkizý bastamasy qısyndy sheshim boldy. Bıylǵy 1 qyrkúıekte Parlament depýtattarynyń aldynda «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýyn jarııalaǵan Prezıdent: «Konstıtýsııalyq reforma jańa, ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy asa mańyzdy qadam boldy. Elimizdegi saıası jańǵyrý endi ekonomıkalyq ózgeristerge ulasýǵa tıis. Men bıylǵy kúzde kezekten tys prezıdent saılaýyn ótkizýdi usynamyn. Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda túbegeıli jáne jan-jaqty reformalardy tabysty júzege asyrý úshin halyqtyń jańa senim mandaty qajet», dep málimdedi.
Memleket basshysy usynǵan taǵy bir tosyn da óte mańyzdy jańashyldyq – Prezıdent mandatynyń uzaqtyǵyn 7 jyldyq bir merzimmen shektep, onyń qaıta saılanýyna tyıym salý. Qasym-Jomart Toqaevtyń bul sheshimine Parlament te, halyq ta qoldaý bildirdi. Sebebi eki merzimge saılaný múmkindigi bar Memleket basshysy joǵarǵy bılik tizginin qolyna alysymen memlekettiń strategııalyq mindetterin iske asyrýǵa jan-tánimen jumylýdan góri kelesi saılaýdyń qamyn kóbirek kúıttep, «pıarmen», ıaǵnı ózine jarnama jasaýmen aınalysyp ketetinin Eýropanyń keıbir elderiniń mysalynan kórip júrmiz. Al 7 jyl – kez kelgen saılaýaldy baǵdarlamany júzege asyrý úshin jetkilikti merzim. Osy jańashyldyq bir adamnyń eldi basqarýynyń maksımaldy uzaqtyǵyn úsh jylǵa (10 jyldan 7 jylǵa deıin) qysqartatyny da kóńilge qonady.
Sóıtip, qoǵamdyq-saıası ómirde ábden pisip-jetilgen kókeıkesti máselelerdiń túıinin tarqatýǵa baǵyttalǵan saıası reformalardy dáıektilikpen jalǵastyryp kele jatqan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev daýys berýge qatysqan 8 278 570 saılaýshynyń 6 456 392-niń, nemese 81,31 paıyzynyń daýysyn alyp, saılaýdyń birinshi týrynda-aq aıqyn jeńiske jetti. Saılaýǵa qatysýǵa quqyǵy bar Qazaqstan azamattarynyń jalpy sany 11 953 465 ekenin eskersek, olardyń 54 paıyzdan astamy is basyndaǵy Prezıdenttiń kandıdatýrasyn jaqtap daýys bergen bolyp shyǵady.
Almaty – elimizde ótkizilgen saılaýlarda ejelden eń belsendiligi tómen qala. «Ońtústik astananyń» saılaýshylary osy joly da qalyptasqan ádetterinen jańylmaı, nebári 28,72 paıyzy ǵana daýys berýge qatysty. Sonyń ishinde daýys bergenderdiń 67,31 paıyzy Qasym-Jomart Toqaevtyń kandıdatýrasyn qoldady.
Al ózge 5 kandıdatqa respýblıka boıynsha 1 023 601 saılaýshy qoldaý kórsetti. Bul – daýys berýge qatysqan barlyq azamattyń 12,89 paıyzy. Sondaı-aq 460 484 saılaýshy, ıaǵnı daýys bergen azamattardyń 5,8 paıyzy 6 kandıdattyń bárine qarsy boldy.
Sonymen qatar el boıynsha saılaýshylar tizimine engizilgen 11 953 465 adamnyń 3 674 895-i, ıaǵnı barlyq saılaýshynyń 30,74 paıyzy daýys berýge qatysqan joq. Paıymdap qarasaq, joǵaryda keltirilgen sıfrlar demokratııalyq damý jolyna túsken Qazaqstandaǵy pikir alýandyǵyn aıǵaqtaǵandaı.
Degenmen, ózderiniń konstıtýsııalyq quqyqtaryn paıdalanbaı, saılaýǵa qatysýdan bas tartqan otandastarymyzdyń osy ustanymyn quptaýǵa bolmas. Sebebi fransýz saıasatkeri Sharl de Montalamberdiń «Eger siz saıasatpen aınalyspasańyz, onda saıasat sizben aınalysady» degenindeı, biz saıası qyzmetpen aınalyspasaq ta, báribir, saıasat aıasynda qalamyz. О́ıtkeni saıası bılik qabyldaıtyn sheshimder barshamyzǵa qatysty. Al beısaıasat adam óziniń nemquraıdylyǵy arqyly bılikke umtylǵandarǵa jol ashyp berip, saıası úrderiske tikeleı qatyspaǵanymen, janama túrde qatysqan bolyp shyǵady. Sondyqtan da ómir súrip otyrǵan qoǵamymyzdy ózgertkimiz kelse, Ata Zańda kórsetilgenindeı, bıliktiń qaınar kózi – halyq, ıaǵnı ózimiz ekenin esimizden shyǵarmaı, el basqarýdyń saılaý sııaqty saıası is-sharalaryna belsene qatysýymyz qajet.
Osy rette keıbir otandastarymyzdyń ótken Prezıdent saılaýynda azamattyq ónege kórsetkenin de aıtqan jón. Mysaly, Atyraý qalasyndaǵy Kúlbarshyn Nurjigitova jetekshilik jasaıtyn «Múgedek álemi» qoǵamdyq birlestigi óz músheleri bolyp sanalatyn múgedektigi bar adamdar atyraýlyqtardy Prezıdent saılaýyna qatysýǵa shaqyratyny beınelengen bılbordtar jasatyp, kóshelerge ilgizgen. Al belgili kompozıtor, pıanıst Rahat-Bı Ábdisaǵın tek daýys berý úshin ǵana Shotlandııanyń Glazgo qalasynan 700 shaqyrym jerdegi Londonǵa sapar shegip, óziniń azamattyq paryzyn oryndaǵan. Jalpy, ártúrli sebeppen shet memleketterde júrgen Qazaqstan azamattary joǵary belsendilik tanytty.
Baıqaýshylar belsendiligi – zańdylyq kepili
О́tken prezıdent saılaýy naýqany baıqaýshylardyń kóptigimen de erekshelendi. Saılaý kúni daýys berý barysyn prezıdenttikke kandıdattardyń 11 myńnan astam senim bildirilgen adamy, shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń 641 baıqaýshysy, saıası partııalardyń 15,5 myń baıqaýshysy, qoǵamdyq birlestikterdiń 30 myńnan astam baıqaýshysy baıqady. Sondaı-aq saılaý ýchaskelerinde qazaqstandyq buqaralyq aqparat quraldarynyń 1225 ókili, 23 sheteldegi 41 BAQ-tyń 106 jýrnalısi bolyp, saılaý barysyn jedel jazyp-kórsetti.
Prezıdent saılaýy naýqanynda, ásirese Batys Qazaqstan oblysynyń baıqaýshylary aıtarlyqtaı belsendilik tanytqan. Osyndaǵy «Jarııa» táýelsiz baıqaýshylar qozǵalysy» óńiraralyq qoǵamdyq birlestiginiń (О́QB) músheleri Jaıyq óńiriniń barlyq eldi mekenindegi saılaý ýchaskelerin túgeldeı qamtyǵan. О́QB ókilderiniń aıtýynsha, bıylǵy kezekten tys prezıdent saılaýy barysynda kóp buzýshylyq baıqalmaǵan. Tek Bórli aýdanyndaǵy bir saılaý ýchaskesiniń aldyna qoı ákelinip, ústel ornatylyp, káýap pisirýge daıyndyq jasalǵan. Al ózge saılaý ýchaskelerinde daýys berýge kelgen azamattar men balalarǵa shaǵyn syılyqtar tapsyrý derekteri anyqtalǵan. Olardyń pikirinshe, munyń bári – saılaýshylardyń daýys berýge kelýin yntalandyrý maqsatyn kózdegen keńes zamanynyń sarqynshaqtary, sondyqtan olardan bas tartý kerek. Rasynda da, keıbir saılaý ýchaskeleriniń basshylary qoldanystaǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» zańda mundaı «yntalandyrý» sharalaryna tyıym salynbaǵandyǵyn paıdalanyp, kórgen-bilgenderin istep keledi. Demek aldaǵy ýaqytta saılaý zańnamasyn jetildirý barysynda osyndaı olqylyqtardy boldyrmaý qajettigi eskerilýge tıis dep bilemiz.
Sondaı-aq «Jarııa» táýelsiz baıqaýshylar qozǵalysy» О́QB músheleri Oral qalasyndaǵy №440 saılaý ýchaskesinde daýys berý aıaqtalǵan soń ilingen daýys berý qorytyndysy týraly hattamada 6 prezıdenttikke kandıdattyń 2-niń nátıjeleri kórsetilmegenin anyqtaǵan. Sóıtse, saılaý komıssııasynyń músheleri osy saılaý ýchaskesi boıynsha birde-bir daýys almaǵan eki úmitkerdiń aty-jónderin hattamaǵa engizbegen eken. Bul aǵattyq atalǵan saılaý ýchaskesi boıynsha daýys berý qorytyndysyna esh áserin tıgizbese de, qoldanystaǵy saılaý zańnamasyn buzýshylyq bolyp sanalady.
Mine, osyndaı qyraǵy baıqaý jaǵdaıynda Batys Qazaqstan oblysynyń daýys berýge qatysqan saılaýshylarynyń 82,07 paıyzy Qasym-Jomart Toqaevtyń kandıdatýrasyn jaqtap daýys bergenin aıta ketken lázim.
Qazaqstandaǵy kezekten tys Prezıdent saılaýyn bastan-aıaq baıqaǵan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosynyń (EQYU/DIAQB) saılaýdy baıqaý mıssııasy (SBM) saılaý aıaqtalǵannan keıin jasaǵan málimdemesinde elimizdiń saılaý ýchaskelerinde daýys berý tıimdi uıymdastyrylyp, tutastaı alǵanda, rásimder saqtalǵanyn atap ótti. Sonyń ishinde saılaý ótkizý organdary saılaýshylarǵa BAQ-ta keń kólemde aqparat bergenin jáne saılaý naýqanyn teńdeı kórsetý týraly zań erejeleri saqtalǵanyn, Ortalyq saılaý komıssııasy (OSK) saılaýǵa daıyndyqty zańnamada belgilengen merzimde tıimdi júrgizgenin, tikeleı efırde ashyq otyrystar ótkizip, óz sheshimin qabyldanǵan kúni jarııalaǵanyn, múgedektigi bar adamdardyń saılaý rásimderine qoljetimdiligin jáne qatysýyn arttyrý boıynsha birqatar bastamany qolǵa alǵanyn, kóp ret daýys berýge jol bermeý úshin alǵash ret ýchaskelik saılaý komıssııalaryn saılaý kúni saılaýshylar tizimine qosylǵan barlyq saılaýshynyń tirkelý mártebesin elektrondy úkimet portaly arqyly tekserýge mindettegenine quptaý bildirdi. EQYU/DIAQB SBM óz baıqaýshylary júrgizgen 1131 baıqaýdyń 95 paıyzynda daýys berý úderisin oń baǵalady.
О́zgerister maqsaty – saılaýshylar senimin arttyrý
Buryn jabyq mekeme retinde tanylǵan OSK bıyl óziniń jumys stılin ózgertip, ashyq formatqa kóshti. Sonyń ishinde OSK tóraǵasy men músheleri bıylǵy referendým men kezekten tys prezıdent saılaýy qarsańynda barlyq óńirdi aralap, asa mańyzdy saıası is-sharalarǵa ázirlik barysyn tekserip, aýmaqtyq jáne ýchaskelik saılaý komıssııalaryna ádistemelik kómek kórsetti. Ásirese jańadan qurylǵan Abaı, Almaty, Ulytaý oblystarynyń aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń tájirıbesizdigin eskerip, olarǵa erekshe kóńil bóldi. Buǵan qosa, olar aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń, máslıhattar depýtattarynyń, saıası partııalar fılıaldarynyń, úkimettik emes uıymdardyń, BAQ ókilderi men blogerlerdiń keńinen qatysýymen kóptegen kezdesý ótkizdi. Sondaı-aq joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynyń stýdentteri men jumysshy jastardyń ortasynda bolyp, ýaqyt jaǵynan esh shekteý qoımaı, suraq qoıý tolyq aıaqtalǵansha eki-úsh saǵatqa deıin sozylǵan ashyq dıalog júrgizdi. Bir aıta keterligi, mundaı jıyndarǵa jergilikti atqarýshy organdardyń, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri qatystyrylmaı, jurtshylyqtyń kókeılerinde júrgen oı-pikirlerin eshkimnen qysylyp-qymtyrylmaı ortaǵa salýlaryna qolaıly múmkindik týǵyzyldy. Jalpy, OSK jergilikti ákimdikterdiń saılaý úderisine jónsiz aralasýyna jol bermeý maqsatynda olarmen tıisti araqashyqtyqty saqtaýǵa jete mán bergeni ańǵaryldy. OSK ótkizgen barlyq is-sharalar, atap ótsek «Sarapshylar keńesi», «Jas saılaýshylar klýby», birneshe oqytý-praktıkalyq semınarlarǵa qatystym. Ashyq aıtý kerek, eshqandaı formalızm bolǵan joq, qaıta barlyq pikirtalastar men dıskýssııalar óte tartymdy jáne maǵynaly boldy.
OSK múgedektigi bar azamattardyń saılaý rásimderine qoljetimdiligin qamtamasyz etý máselesine de aıryqsha nazar aýdardy. Osy maqsatpen OSK janynan qurylǵan múgedektigi bar adamdardyń saılaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi jumys toby músheleriniń sany burynǵy 15-ten 19-ǵa deıin kóbeıtildi jáne ondaǵy sheneýnikter sany azaıtylyp, olardyń oryndaryna óńirlerdegi múgedektigi bar adamdardyń úkimettik emes uıymdarynyń ókilderi engizildi.
– Shyn máninde múgedektigi bar adamdardyń saılaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi jumys tobynyń qyzmeti qaıta qurylyp, oǵan jańa lep berildi. De-ıýre bar bolǵanymen, is júzinde jumys istemeıtin zańnamalyq normalardy anyqtap, tıisti shara qoldanýǵa kúsh salý ústindemiz. Aıtalyq, ótken Prezıdent saılaýynda alǵash ret kórý qabileti nashar jandar Braıl shrıftimen daıyndalǵan trafaretti qoldanyp, bıýlletendermen daýys berdi. Barlyq 10 myń 101 saılaý ýchaskesi osyndaı «Qazaq soqyrlar qoǵamy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi mamandarynyń kómegimen daıyndalǵan trafaretpen qamtamasyz etildi. Sol úshin atalǵan qoǵamdyq birlestikke alǵysymyz zor, – dedi OSK múshesi Anastasııa Shegorsova.
Taǵy bir aıta keterlik jaıt, OSK – tikeleı teleefır arqyly kórsetiletin is-sharalardy sýrdoaýdarmamen súıemeldeýdi dástúrge aınaldyrǵan birden-bir memlekettik organ. Osy oraıda, ókinishke qaraı, tipti Parlament pen Úkimet otyrystarynan júrgiziletin tikeleı translıasııalar kezinde de áli kúnge sýrdoaýdarma qoldanylmaı otyrǵanyn aıta ketken jón.
OSK elimizdegi saılaý úderisterine jastardyń eleýli bóligi nemquraıdy qaraıtynyn eskere kele, bıylǵy Prezıdent saılaýy qarsańynda OSK janynan Jas saılaýshylar klýbyn quryp, oǵan barlyq óńirdiń jas saılaýshylarynyń ókilderin engizdi. Onyń otyrystarynda jastardyń elektoraldyq belsendiligin arttyrý máseleleri talqylana bastady.
OSK óziniń zań shyǵarý bastamasy quqyǵy bolmasa da, elimizdegi saılaý úderisimen qatar, saılaý zańnamasyn da jetildirýge múddeli. Onyń ústine, EQYU sııaqty bedeldi halyqaralyq uıymdardyń oryndy usynymdaryn iske asyrý da zańnamany jetildirýmen baılanysty. Osyǵan oraı, OSK janynan bıyl keńesshi organ retinde Sarapshylyq keńes qurylyp, oǵan belgili zańger-ǵalymdar jáne aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń tájirıbeli tóraǵalary engizildi. Onyń alǵashqy otyrysynda EQYU/DIAQB RBM-nyń Qazaqstanda bıylǵy maýsymda bolǵan referendým jónindegi qorytyndy esebi qyzý talqylandy. Sarapshylar mundaı mańyzdy qujatty ashyq talqylaý múmkindigi ózderine alǵash ret berilgendigin rızashylyqpen atap ótti.
Memleket basshysynyń «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda bergen tapsyrmasyna sáıkes kelesi jyldan bastap aýmaqtyq saılaý komıssııalary kásibı negizde jumys isteýge kóshetini de – óte mańyzdy jaıt. Bul shara aýmaqtyq saılaý komıssııalary músheleriniń táýelsizdigin qamtamasyz etip, saılaý úderisteriniń kásibı joǵary deńgeıde, ádil de ashyq ótýine oń yqpalyn tıgizedi dep oılaımyz.
– О́z basym aýmaqtyq, ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń músheleri – ózderine tapsyrylǵan jumysty úlken jaýapkershilikpen atqaratyn, azamattyq ustanymdary berik, naǵyz memleketshil adamdar dep sanaımyn. Solardyń ishinde Aqtóbe jáne Qostanaı oblystyq saılaý komıssııalarynyń burynǵy tóraǵalary Gúlnár Kúnbaeva men Antonına Markovanyń jarqyn beıneleri árdaıym jadymyzda saqtalady. Olar 2019 jylǵy Prezıdent saılaýy kezinde qatty naýqastanyp júrse de óz mindetterin aqyrǵy demderi qalǵansha abyroımen atqaryp, qaıtys boldy, – dedi OSK múshesi Sábıla Mustafına. Al bizdiń esimizge 2016 jyly bolǵan Parlament Májilisi men barlyq deńgeıdegi máslıhattar saılaýy naýqany kezinde Qostanaı oblysyndaǵy Denısov aýdandyq saılaý komıssııasyna múshe bolǵan bir jigit qatty boran soǵyp, joldar jabylyp, kólik qatynasy toqtap qalǵanda qyrýar jerdegi aýyldardyń saılaý ýchaskelerine daýys berý bıýlletenderin shańǵyǵa minip aparyp bergeni tústi. Ony osylaı iste dep eshkim de qystaǵan joq edi...
TÚIIN. OSK tóraǵasy Nurlan Ábdirov bir sózinde: «Ortalyq saılaý komıssııasy óz jumysyn zamanaýı buqaralyq kommýnıkasııa quraldaryn paıdalana otyryp, barynsha ashyq júrgizýdi kózdep otyr. Memleket basshysynyń «halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna sáıkes halyqtyń ártúrli toptarymen ashyq dıalog júrgizip, onyń barysynda aıtylǵan synı eskertpeler men usynystardy saılaý prosesin jáne saılaý zańnamasyn jetildirý maqsatynda jete eskeretin bolamyz. Biz úshin eń bastysy – saılaýshylardyń elimizdiń saılaý júıesine senimin arttyrý», degen eken.
Bizdińshe, bıylǵy OSK uıytqy bolǵan oń ózgerister – elimizdiń saılaý júıesindegi ádildik pen ashyqtyqqa umtylystyń aıǵaǵy.