Búginniń basty talaby – áleminiń qaýipsizdigi men turaqty damýyn qamtamasyz etý. Jahandy eki lagerge bólgen teketiresterdiń jańa oshaǵy paıda bolǵan saıyn, halyqaralyq kelisimsharttar men zań ústemdigi saıasattyń kóleńkesinde qalyp qoıyp jatqany úlken qynjylys týdyrady. О́ıtkeni ádildik nemese aqıqat aýysa berse, senimniń quny qanshalyqty bolýy múmkin?
Zań – zaman aǵysynyń, eldiń tynys-tirshiliginiń basty ındıkatory. Sol sebepti júzege aspaıtyn kelisimsharttar, zańnamalardyń qaıta-qaıta qaralýy, túgesilmes túzetýler, qoǵam damýyna úlken zııanyn tıgizetini kúmán týǵyzbaıdy.
Syrt alańda Qazaqstan táýelsiz memleket retinde eldik qaýipsizdik pen ishki turaqtylyq mindetin júzege asyrýda meılinshe asqan baıyppen áreket etip keledi. Bul – úlken jaýapkershilik. Qyzmet babymen kóptegen parlamentaralyq kelissózge qatysa júrip, ulttyń joǵyn joqtaý kórkem dıplomatııanyń nátıjesi ekenine talaı kózim jetti. Osy turǵyda, táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde, Qazaqstannyń memlekettiligin bekitý jolynda úlken jumys atqaryldy. Moıyndaýymyz kerek, ekonomıkalyq turǵydan ese jiberip alsaq ta, egemendik sezimin, ulttyq tutastyqtyń tinin myqty etip qalyptastyrdyq.
Alaıda ishki saıasat alańyndaǵy jaýapty qyzmetkerler, atap aıtqanda jergilikti bılik ókilderi aǵymdaǵy máselelermen aınalysyp, qaǵazbastylyqpen júrip, qoǵam tynysyn nazardan tys qaldyryp, tizgindi bosatyp aldy. Osynyń saldarynan elimizdiń tynyshtyǵyn buzýdy qalaıtyn destrýktıvti sheshimi tabylatyn bir rettik máseleni qundylyǵy joǵary birlikten, eldik máseleden joǵary qoıatyn azamattar paıda boldy. Bul– óte qaýipti tendensııa. Bastysy – saıası reformalardyń qarqyndy júrýin qamtamasyz etý. Bastalǵan reformalardyń sózbuıdaǵa salynyp, qurdymǵa ketpeýi qoǵam men Úkimet tarapynan qatań baqylaýǵa alynýy kerek. О́ıtkeni qoǵam tarapynan baqylaý bolmasa, kez kelgen bastama «qamshylaýsyz» bosańsıdy. Máselen, elde prezıdent saılaýy ótti, alda – Parlament saılaýy. Halyqtyń bul saılaýǵa artyp otyrǵan úmiti zor. Parlamenttegi aty bar da, zaty joq, «synaýǵa» sebep bolmas úshin engizilgen partııalardyń saıası sahnadaǵy ornyn ádil saılaý ótkizý arqyly anyqtaıtyn kez keldi. Ádiletti Qazaqstannyń jańa Parlamentin jasaqtarda jańa partııalardyń kelýine, tirkelýine nege qarsy bolýymyz kerek? Syndy qabyldap úırenýimiz ózimizge úlken paıda. Partııalardyń ózara básekelestiginen utatyn memleket pen halyq qana. Halyq – dana. Seniń árbir is-áreketiń oǵan aınadaǵydaı kórinip turady. Osy oraıda majorıtarlyq, ıaǵnı bir mandatty okrýgten saılaný múmkindigi qaıtarylǵany óte oryndy. Bul esh partııada joq adamdarǵa da saılaýǵa túsýge múmkindik beredi. О́ıtkeni tarazynyń ekinshi basynda halyq senimi turady.
Ekinshi másele. «Elý jylda el jańa» deıdi qazaq. «Zamannyń yńǵaıymen jańasha oılaý men qazaqsha oılaýdyń» arajigin ajyrata almaı qalǵan memlekettik bılik kúızeliske ushyrady. Onyń sońy Jańaózen, Qańtar oqıǵasyna ákelip soqty, memleket múddesin arqalaǵan ult azamattaryna degen senimge halyq tarapynan selkeý tústi. Kún tártibindegi endigi másele – onyń saldarymen kúresý, túpki sebepterin anyqtaý, kinálilerdi jaýapkershilikke tartý, sonymen qatar halyqtyń jappaı narazylyǵyn týdyratyn máselelerdiń aldyn alý. Bul máselede qaıtadan azamattarymyzdyń ádildikke degen senimin óshirip almaǵanymyz abzal. Qashanda tátti ótirikten ashy shyndyq qymbat. Eger shyndyqty aıta alsaq, ári qaraı ózimizge jeńil bolady. Onyń ishinde quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń álimjettigi ashylsa eldiń de ashý-yzasy toqtaıdy. Eshbir eldiń ishki problemasyn syrt el sheship bermeıdi. Kerisinshe, eldi tuqyrtýǵa paıdalanatynyn sanaly, oqyǵan azamattarymyz túsinýi kerek. El basyna kún týsa, aldymen esepke alynatyn, qatardaǵy azamattardyń eńsesin kóterýi, memlekettiń óz azamattarynyń aldynda beti ashyq bolýy biz úshin óte mańyzdy.
Úshinshi másele – sot júıesi men quqyq qorǵaý organdaryndaǵy túıtkilder. Bul eki sala túbegeıli reformany qajet etedi. Halyq ádildikti qalaıdy. О́ıtkeni ashyq qoǵamda ádiletsizdikti jasyrý qıyn. El senimin aıaq asty etken salalardyń negizgisi osy ekeýi. Qanshama jazyqsyz, qoldan jasalǵan aıyppen azamattarymyz isti boldy. О́kinishke qaraı, aıyptaýshy organdardyń tujyrymdaryn sottar óz sheshimderine kóshire salý faktileri tirkeldi. Advokattardyń da róli tómen. Ádiletsiz sheshim shyǵardy degen árbir azamat búginde ashyq aqparat kózderine dáleldemelerin salyp, zańdy belinen basqan júıeniń kemshiligin jarııa ete alady. Mysaly, AQSh halqy ádildikti sottan izdeıdi, soǵan júginedi, ádiletsizdikke jol bermeıtinine senedi. Amerıka qoǵamynda osyndaı pikir qalyptasqan. Sot táýelsiz bolmaı, ádilet ornaıdy degenge jeke basym senbeımin. Sot túzelmeı, el túzelmeıdi. Sot júıesine táýelsizdik kerek. Týrasyn aıtsaq «Ádiletti Qazaqstan» ataýynyń ózegi bolyp turǵan sóz – ádilet uǵymyn bildiredi emes pe?
Es bilgeli Otanǵa qyzmet etýdi joǵary mártebe sanap, Allanyń bergen sanaly ǵumyryn eldik qyzmetke jumsadyq. Shúkir, abyroısyz bolmadyq. Biz úshin abyroı ólshemi – jaman ataqqa qalmaý. Sebebi aldyńǵy býyn tárbıe men bilimdi boıymyzǵa eldiń qajetin óteıtin qural etip sińirdi. Sol sebepti óndiristik ortada qyzmet etken maman retinde aıtarymyz el basshylarynyń qulaǵyna jetedi degen úmittemiz.
Elimizde jumys oryndarynyń tapshylyǵy seziledi. Qara jumysty mensinbeý nemese aqysy az dep kópshiligi barmaıdy dep syltaý aıtý orynsyz. Basty másele – uıymdastyrýda.
Máselen, 1991-1992 jyldary Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary bola júrip, sharýashylyqty qaıta qurý, reformalaý jumystaryna basshylyq jasadym. Osy kezeńde naryq ekonomıkasyn úırený, ony tereń oqý qajettiligi týyndady. Basshy kadrlardy shetelderge oqýǵa jiberý uıǵaryldy. Men TMD elderinen arnaıy iriktelgen basshy qyzmetkerler qatarynda AQSh-qa jol tarttym. Bul kezde jasym qyryqtyń aýylyna kelgen edi. Boston qalasyndaǵy Massachýsets ýnıversıtetinde oqyp, aǵylshyn tilin úırenip, qarjy, bank júıesi, menedjment, marketıng jáne erkin naryq uıymdastyrýdy meńgerdim. AQSh-ta elge ınvestısııa tartyp, elimizdiń oń ımıdjin qalyptastyrý jolynda sol jaqta biraz jyl qyzmet etý qajettiligi týyndady. Oǵan qosa Tehas shtatynyń Hıýston qalasyndaǵy «Anglo-Dutch Petroleum International» kompanııasy shetel ınvestısııalary jónindegi dırektorlyq qyzmetke shaqyrdy. Jańa jaǵdaı, jańa jumysqa bir-eki jyldyń ishinde úırenip, 2000 jyly qyzmetim joǵarylap, osy kompanııanyń vıse-prezıdenti boldym. Osy kompanııada qyzmet jasaı júrip, sheteldik mamandarmen birge Qazaqstan men TMD elderindegi munaı ken oryndaryn ıgerýdiń jobalyq qujattaryn jasaqtaýǵa aralastym.
Memlekettiń jańa jolǵa túsip, halyqpen aradaǵy senim lımıtin kóterýdiń taǵy bir aıqyn joly – aýyldyq jerlerdegi úzdik qana emes, bilimi ortashadan joǵary oqýshylardyń belgili bir sanyn alys-jaqyn shetelge bilim alýǵa jiberip otyrý. Eger bul shara memleket bıýdjetine salmaq desek, muny ár oblystaǵy iri kásiporyndarmen mámile jasasyp, qajetti mamandardy ózderi daıarlap shyǵarýǵa atsalysýyn qadaǵalaý qajet. Iаǵnı ózine qajetti mamandy aımaq ózderi daıyndaýy nátıjesinde bolashaqta jumys izdeý qajettiligi, jumys oryndarynyń tapshylyǵy ózdiginen joıylady. Bul álemdik tájirıbede bar. Sonymen birge Prezıdent Q.Toqaevtyń órkenıetti elderdiń álemdik deńgeıdegi JOO-nyń fılıaldaryn ashý pármeni, eldegi bilim deńgeıin kóterýge septigi tıetini sózsiz.
Bizdiń eń úlken baılyǵymyz – bilimdi jastar. Elimizdiń órkendeýine emes, syrttyń ǵylymyn kórkeıtýge qyzmet etip júrgen altyn basty jastarymyzdy kórgende keýdemizdi ókinish órteıdi. Bilimdi azamat qurǵaq sóz, bos iske jolamaıdy, túrli qańqýǵa nazar burmaıdy. Olar ózderine júktelgen mıssııany biledi, sol úshin jumys isteıdi. Jemisimen maqtanady. Máselen, olardyń qatarynda ǵalymdar – Almaz Sharmanov pen Muhıt-Ardager Sydyqnazarovty erekshe atap ótkim keledi. Bul azamattardyń ultshyldyǵy – bir tóbe, ǵalymdyǵy – bir tóbe. Ǵylym – kez kelgen eldegi ınnovasııalyq damý men progrestiń basty qozǵaýshy kúshi. Al Qazaqstannyń damý deńgeıin turaqty túrde alǵa jeteleıtin urpaqty bilimmen qarýlandyrý – bizdiń qolymyzda.
Elimizdiń atqa mingen azamattarynyń basty mindeti – qoǵam tynysyn, el ishiniń tamyryn tap basyp, áleýmettik ádiletsizdik oryn alǵan máseleli tustardy rettep otyrý. Ol úshin BAQ-ty osy baǵytqa burýymyz qajet. О́zekti máselelerdi kóterýge tyıym salmasaq, qoǵam tynysy buıryqsyz-aq retteledi.
Pandemııaǵa baılanysty sońǵy eki jyl ishinde muǵalimder onlaın oqytýdyń tıimdi ádisterin úırený arqyly izdeniske tústi. Mektep muǵalimderi men oqýshylardyń, ásirese aýyldyq jerdegi turǵyndardyń sıfrlyq saýattylyǵy birshama artty. Endi el ishindegi bilimdi, qurmetti demalysqa shyqqan myqty mamandardy júıelep, jastarmen jumys isteýge nege tartpasqa? О́ndiris oshaqtarynda úzdikter qatarynda bolǵan mamandardy áli de bolashaq qyzmetine paıdalaný kerek. О́zim qyzmet etip júrgen munaı-gaz kesheni ardagerleri birlestiginiń quramynda 20 ǵylym kandıdaty men doktory, 30-dan astam iri óndiris qurylymdaryn basqarǵan azamat bar. Olardyń óndiristegi mol tájirıbesi men bilim-biliktiligin nazarǵa ala otyryp, áleýetin barynsha paıdaǵa jaratqan eki jaqqa da tıimdi.
Eldi alańdatatyn endigi úlken másele – densaýlyq. Áleýmettik jelilerde aýyr dertke ushyraǵandarǵa halyqtan jylý izdep, qarjy jınaǵan azamattardyń paraqshalary kóbeıdi. Syrqat jandardyń basym kóbi emin Koreıa, Germanııa, Izraıl, Túrkııa sekildi medısınalyq týrızmi damyǵan elderden izdeıdi. Osy oraıda sheteldik medısına klınıkalarymen birge ózimizde birlesken qurylymdar qurý týraly máseleni nege kótermeske? Shetelge shyǵyp tóleıtin tólemdi óz elińde tóleseń, eń bolmaǵanda azamattarymyz sabylyp, emge degen qarajatyn jolǵa shyǵyn etpeı, basqa eldiń klınıkasynyń tabaldyryǵyn tozdyrmas edi.
Qordalanǵan bul máselelerdi sheshý – bári bir adamnyń moınyna artylady degennen aýlaqpyz. «Ádilettilik bolmasa damý da bolmaıdy, reforma da bolmaıdy. Tipti eshteńe de bolmaıdy» dep Prezıdent Q.Toqaev aıtqandaı, ádildik pen shyndyq eńbektegen baladan eńkeıgen kárimizge deıingi ár azamattyń negizgi uranyna aınalsa eken deımin. «Ádildik degen osy eken» dep, eldiń birligine zııany tıer áreketterge de barýǵa bolmaıdy. Sondyqtan kez kelgen máselede sala mamanyna qulaq túrip, sózi ótimdi, tolqyǵan eldi toqtata alatyn, synı oılaýǵa qabiletti azamattar legin daıarlaǵanymyz abzal. Alash azamattarynyń basy birikse, alynbaıtyn qamal joq. Tek «aqqý, shaıan hám shortan» bolmaýymyz mańyzdy.
Zeınolla ALShYMBAEV,
qoǵam qaıratkeri, Mańǵystaý oblysynyń qurmetti azamaty