BUU Damý baǵdarlamasynyń qoldaýymen qazaqstandyq agro jáne aýyldyq týrızm qaýymdastyǵy mobıldi oqytý semınarlaryn uıymdastyrdy. Maqsat – óńirlerdegi týrıstik áleýetti arttyrý, aýyl turǵyndarynyń tabys tabýyna kómektesý ári ulttyq salt-dástúrdiń altyn besigindegi ǵajaıyp murany nasıhattaý.
Týrıster belgili bir aımaqtyń tynys-tirshiligimen tanysyp, ilki zamannan beri jalǵasyp kele jatqan ulttyq muranyń ulaǵatyn uǵynǵysy keledi. Tanymdyq deńgeıin arttyrýǵa tyrysatyn týrısterdi bederli Býrabaı óńirindegi Qatarkól men Aqylbaı aýyldary, Qorǵaljynnyń jergilikti ult dástúriniń kúbisi kúmpildep turǵan keń jazırasy, Ereımenniń etegindegi Torǵaı aýyly qyzyqtyrady. Shyndap izdese, júrgen aıaqqa iligetin jórgem qaı jerde de bar.
– Týrısterge salt-dástúr, ádet-ǵurypty úırete alatyn ári sol arqyly tán azyǵy men jan azyǵyn bere alatyn fermerler men qolóner sheberlerin yntymaqtasa jumys isteýge shaqyramyz. Shyn máninde halyqtyń qolóneri sheberlik saǵattary úshin ǵana emes, ata dástúrdi jalǵastyryp, búginginiń kádesine jaratý úshin de kerek, – deıdi qazaqstandyq agro jáne aýyldyq týrızm qaýymdastyǵynyń prezıdenti Halıda Tólegenova, – tipti qalanyń qyz-kelinshekteri sıyr saýýdy úırengisi keledi. Saýylǵan sútten sút ónimderin daıyndap kórmek. Olar tabıǵı taza ónimniń qasıetin uǵynyp otyr.
Dál qazir bul sharýa qalanyń ǵana emes, aýyl adamdary úshin de ózekti. Aýyldyń ózinde bıe saýmaıtyn, qymyz baptamaıtyn, beınetin belden keship qara mal ustaǵanymen, aýzyna aǵarǵan tımeıtinder jeterlik. Bosaǵasyna bes sıyr bitse de qaımaq, maıyn qaladaǵy bazardan satyp alatyndar paıda bolǵan. Al myna bastama aýylǵa da, qalaǵa da birdeı. Eń bastysy, kóne dástúrdi tumshalaǵan jalqaýlyqty serpip tastamaı, búıirimiz shyqpaıtyn tárizdi. Al burynǵy dúnıe qandaı edi. Zerendi aýdanyna qarasty Igilik aýylyndaǵy Jibek Alpysbaeva óz tájirıbesimen bylaısha bólisedi:
– Erterekte analarymyz dámi til úıiretin súzbe jasaıtyn, jaqsylap uıyp turǵan qatyqty qapqa salyp, arqalyqqa asyp qoıyp, ábden sorǵytyp súzetin. Erterekte súzbe eki túrli ádispen ázirlengen. Ony tuzdap ta, tuzdamaı da daıyndaıtyn. Kebersigen súzbe qarynǵa salynatyn-dy. Tuzdalǵan súzbe kóbirek saqtaýǵa, kójege, sorpaǵa ezip ishýge, ásirese uzaq jolǵa shyqqanda jolaýshynyń jol azyǵyna arnalatyn. Ári sýsyn, ári adamǵa kúsh-qýat beretin ájeptáýir qýatty taǵam retinde sanalatyn. Qaımaǵy alynbaǵan qoıý sútten uıytatyn. Ári sýsyn, ári taǵam retinde paıdalanylatyn. Qazirgi qazaq aýyldarynda qoıyrtpaqty kúndiz qolyńa sham alyp izdeseń de taba almaıtynyńa men kepil. Qatyqqa, aıranǵa, irkitke sút nemese sý qosyp torsyqqa quıyp, qanjyǵaǵa baılap júrip, dalada ishetin aq. Qanjyǵada kóp júrip, ábden shaıqalyp, babyna kelgennen keıin qoıyrtpaqtyń ashyǵan dámi áste bilinbeıdi. Ishýge erekshe dámdi. Asqazannyń qorytýyna óte jeńil. Erterekte ony malshylar, jolaýshylar jıi paıdalanatyn. Osy kúni kóbi umytqan irkittiń ózi bir bólek áńgime. Qurt qaınatý, maıyn bólip alyp, irkitin sýsynǵa ishý úshin kúbige jınap qoıady da ústine shıki sút quıyp jınaı beretin. Keıin odan qurt qaınatady. Sapyryp sýsyn ornyna da ishedi. Áli esimde, sútten isteletin taǵamnyń ishinde byrshyma deıtin de túri bolatyn. Ol – kóp turyp ashyp ketken aıran nemese irkit túrleri. Byrshymadan da qurt qaınatatyn. Ol kezde qaımaqtyń da túri kóp edi. Pisken qaımaq, shıki qaımaq, kilegeı qaımaq, balqaımaq, taǵy basqalary. Olardy shaıǵa qatý, ártúrli taǵamdarǵa qosý úshin daıyndaıtyn. Kilegeı qaımaqtan sarymaı alynatyn. Bal qosyp qoıýlandyrǵan balqaımaq syrqat adamdarǵa shıpalyq dárýi bar as retinde paıdalanylatyn. Pisirilgen súttiń qazanǵa jabysqan tunbasyn qaspaq deıtinbiz. Qaspaqty ásirese kishkentaı balalar súısinip jeıtin. Osy kúni arada áldeneshe jyldar, tipti bir adamnyń ǵumyryna para-par ýaqyt ótkende sanamyzdy sarǵaıtyp, saǵynatyn ana beınesi kóz aldymda kes-kestep, meıirban júzimen mundalap qylań bergen saıyn onyń qolynan shyqqan nebir tátti, dámdilerdi, eń bastysy, qashanda taýsylyp bitpes qazaqtyń kól-kósir, keń jazıra dalasyndaı darqan peıilin, jaryq kúnniń shýaǵyndaı janǵa jaıly meıirin ańsaımyn da turamyn.
Qaýymdastyq basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, aýa raıynyń ózgerýi agroónerkásip salasyna da áser etpek. Bul derekti BUU Damý baǵdarlamasynyń boljamyna súıenip aıtyp otyr. Endi bir otyz jyldan keıin astyq ónimdiligi kúrt tómendeýi múmkin. Jaıylymnyń tarlyǵynan tórt túliktiń de basy kóbeıe qoımaıdy. Mine, sondyqtan da dastarqannyń berekesin keltirip, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan ulttyq dástúrdi damytqan abzal. Agrotýrızmdi damytý aýyl eńsesin kótermek. Aýyl turǵyndaryn jańa daǵdylarǵa ıkemdelýge yqpal etedi.
Aldaǵy ýaqytta osy jumystardy bir arnaǵa túsirgennen keıin qala balalarynyń til úırený múmkindigin de qarastyrmaq. Jazǵy demalys kezinde aýyl ómirimen tanysa alatyn «aýyldaǵy demalys» sharalary qolǵa alynady. Bul da – ıgi istiń biri.
Aqmola oblysy