nemese shveısarııalyq jıhankez Ella Maıardyń Qazaqstannan túsirgen sýretteri týraly
Tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin ashýda «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy aıasynda otandyq arhıv qorlary tyń derektermen tolyǵyp keledi. Osy oraıda alys-jaqyn shetel arhıvterindegi qazaq halqynyń tarıhyna qatysty derekterdi elge jetkizý, ǵylymı aınalymǵa engizý osy baǵyttaǵy jumystardy jandandyra túsetini anyq.
Elimizdegi kóne muraǵat qorlarynyń biri – Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalar arhıvi dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Sataeva elimizde derekkózderdi jańartý, arhıv isiniń jandanýyna «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy serpin berip keledi, deıdi. Onyń aıtýynsha, tarıhı jady sabaqtastyǵynyń kepili retinde álemdegi muraǵattar qory mańyzdy rólge ıe. Osy rette qupııa qujattar qorynyń qoljetimdiligi, kúni búginge deıin qujattardyń aýqymdy qorynyń ǵylymı aınalymǵa enýi de arhıv isindegi jetistikterimen baılanysty. «Batys saıahatshylarynyń vızýaldy qujattary osy ýaqytqa deıin arnaıy zertteý taqyryby bolǵan joq. Qazaqstan men Ortalyq Azııa geografııalyq ornalasýymen, tabıǵı resýrstarymen, ejelgi mádenıetimen Batys Eýropa saıahatshylarynyń qaı kezde de nazaryn aýdaryp kelgeni belgili. Olar jınaǵan derekkózderden belgisiz faktilerdi, belgili oqıǵalardy naqtylaý jáne salystyrýǵa múmkindik beretin sırek derekterdi kezdestirýge bolady. Osyndaı muraǵat qorlaryna qol jetkizý arqyly ótkenimizdi zerttep, anyqtaý arqyly biz tarıhı derekter bazasyn baıyta alamyz. Reseı jáne shetel derekterin salystyryp qaraǵanda, Batys fotograftary men saıahatshylarynyń jeke qorlarynan alynǵan fotoqujattardy olardyń shyǵý tegi men mazmuny jaǵynan, tabıǵılyǵy, ǵylymı dáldigi turǵysynan jáne geosaıası beıtaraptyqty ustanatyn senimdi derekkózderge jatqyzýǵa bolady. Derekkóz qanshalyqty Qazaqstannan alystaǵan saıyn ol sonshalyqty shynaıy keledi. Eýropa men AQSh elderinen kelgen ǵalymdar, saıahatshylar men fotograftar elimizdiń tarıhy, mádenıetine qyzyǵýshylyq tanytýynyń nátıjesinde kıno, fotoqujattar qory jınaqtaldy.
Osy oraıda Sáýle Sataeva shveısarııalyq jıhankez, jazýshy, fotograf Ella Maıar túsirgen sýrettermen tanystyrdy. Bul sýretterdi tarıhshy arhıv qoryna qabyldaý úshin emes, konferensııa, forýmdar, buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaý maqsatynda ǵana ákelgen. Ella Maıar 1930 jyldary keńes odaǵyna alǵashqy saparyn jasap, halyqtardyń turmys-tirshiligine qatysty sýretter túsirip, derekter jınastyrǵany belgili. Eýropaǵa oralǵannan keıin óziniń saıahaty týraly fransýz tilinde «Aspan taýlardan Qyzyl qumdarǵa deıin» kitabyn shyǵardy. Kitaptan túsken qalamaqysyn jańa saparǵa, bul joly kóshpendiler eline – Orta Azııaǵa salýǵa sheshim qabyldaǵan Ella Maıardyń keıingi saparlary týraly jazǵan kitaptary da jıhankezdiń saıahatqa toly ómirin sýretteıdi. Alpi taýlarynda shańǵy teýip, ekstremaldy saıahat túrlerine áýestenip, 94 jasynda ómirden ótken Ella Maıardyń Nepal, Tıbet, Úndistan, Túrkııa, Iran, t.b. álem elderine saıahaty búginde kóptegen zertteýlerdiń derekkózine aınalǵan.
«Orta Azııada 6 aıdan astam saıahattaǵan batyl áıel Ella Maıar sýretter men negatıvterdi Elıseı mýzeıiniń arhıvine qaldyrǵan. Polshalyq áriptesterimizdiń qoldaýymen Shveısarııanyń Lozanna qalasyndaǵy Elıseı mýzeıi qoryndaǵy mazmuny tereń tarıhı qujattarmen tanysý múmkindigi týdy. Bir ańǵarǵanymyz, mýzeıde Qazaqstanǵa qatysty derekter óte sırek. Munda Qazaqstanǵa qatysty 50 shaqty sýret saqtalǵan bolsa, О́zbekstan, Qyrǵyzstanǵa qatysty derekterdi kóptep kezdestirýge bolady» deıdi S.Sataeva.
Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalar arhıvinde XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń alǵashqy jyldarynan bastaý alatyn 200 myńnan astam fotoqujattar qory jınaqtalǵan. Búginde Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalar arhıvi qorynyń 40 paıyzǵa jýyǵy sıfrlyq júıege kóshirilgen. Ár dáýirdegi oqıǵalardy aıǵaqtaıtyn sýretter TIF formatynda saqtalǵan. «Qujattardyń sandyq júıede saqtalýy túpnusqanyń ómirsheńdigin saqtaýǵa yqpal etedi. Arhıv qujattarynyń mazmuny kúrdeli keletindikten arnaıy rejimde saqtaýdy talap etedi. Qujattyń datasy qanshalyqty kóne bolǵan saıyn onyń qundylyǵy da arta túsetini sózsiz. Muraǵatta qupııa qujattar joq. Al sıfrly júıe zertteýshiler suranysyn jyldam qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Osy turǵydan alǵanda tehnıkalyq jaraqtalýy jaǵynan otandyq, shetel arhıv salasynda jetekshi arhıvterdiń biri retinde aldymyzda zaman údesinen shyǵý, qordaǵy baı muraǵatty keler urpaqqa syny men syryn buzbaı jetkizýde serverler men shtat sanyn ulǵaıtý mindeti tur, deıdi S.Sataeva.
ALMATY