Tumaqtan kelgen adam

KSRO saıası terror qurbandarynyń tiziminde ol týraly jartylaı bolsa da, mynadaı derekter keltirilgen. Qalıev Noǵaı. 1910 j.t., Qaraǵandy obl., Shet aýd.,Aqsý-Aıýly k.; qazaq; bilimi bastaýysh; redaktor, Shet gazeti. Ol 1931 jyly ustalady. Uly kámpeskede qaıyn jurtyn jaqtaǵan-mys. Qaıyn jurty shynynda da maldy bolǵan. Osy joly Semeıge aıdalyp bara jatqanda mashınaǵa qazaqtyń aımańdaı uly Muhtar Áýezovtiń te tıelgenin rastaıtyn aıǵaqtar bar. Jolda qazaq jigitteri qashyp ketpekshi bolǵanda, «munyń sońy jaman bolady» degendi aıtyp toqtatqan Muhań eken. Jeke bastyń atalmysh paraǵynda onyń 1938 jyly 27 mamyrda ekinshi ret Shet aýdanynda sottalǵany kórsetilgen. Demek, Noǵaı Qalıulynyń sottalǵanǵa deıingi qyzmeti Shet aýdandyq gazetiniń redaktory bolǵan. Basqa bir muraǵat derekterinde ol kisiniń Qarqaraly aýdandyq, Balqash qalalyq gazetterinde istegeni jóninde maǵlumattar bar eken. 70 jyldyǵyn atap ótken Shet aýdandyq basylymy óz redaktorlarynyń tizbesin jarııalaǵanda, ol kisiniń esimi jaı qyzmetkerler tiziminde de bolmaı shyqty. Osy basylymnyń redaktory bolyp istegen basshylary da eshqandaı dáıekteme bere almady. Osyǵan qaramastan, Noǵaı Qalıulynyń Shet aýdandyq gazetinde redaktor qyzmetin atqarǵanyn anyq dep bilemiz. О́ıtkeni, qamaýǵa alynyp, sottalǵandardyń barlyǵynyń paraqshasyna sońǵy jumys orny jazylady. Qıyr Soltústik NKVD Bas qurylys basqarmasynyń keıipkerimizge ashqan eńbek kitapshasynyń mamandyq degen tusynda jýrnalıst dep kórsetken. Sottaldy: Qaraǵandy oblystyq sotynyń 1939 jylǵy 19 mamyrdaǵy úkimimen, RSFSR QK 58-7,58-11 baptarymen aıyptalady. Bul bap aýyr qylmysqa jatady. Bizdiń suraý salýymyzben bul derekti QR UQK Qaraǵandy oblysy boıynsha departamenti berip otyr. RSFSR QK boıynsha 58-bap memlekettik qylmys jáne kontrrevolıýsııalyq is-qımyl áreketi bolyp tabylady. Jalpy, tergeý kúndiz-túni júrgizilip, bir jylǵa sozylady. «Qara elester» Noqańnyń sońyna 1937 jyly túsedi. Qansha boı jasyrǵanymen keler jyldyń 27 mamyrynda qolǵa túsedi. 1939 jyly 19 mamyrda sot 15 jyl ITL-ǵa (eńbekpen túzeý kolonııasyna) jiberý týraly úkim shyǵarady. Sol zamanda KSRO jerinde sovettik eńbekpen túzeý lagerleri segiz aımaqqa bólinetin. Sonyń bir aımaǵy Qazaqstandaǵy lagerlerdiń ózi ulan-ǵaıyr jerdi alyp jatty: QarLAG, BalqashLAG, AqtóbeLAG, StepLAG, EkibastuzLAG, ShymkentLAG, t.b. Erekshe baǵyttaǵy lagerler – Aljır, Petropavl, Semeı. Qazaqstan ret sany boıynsha besinshi aımaq bolatyn. Bul lagerlerde bes jyldan joǵary merzimge kesilgender otyrdy. Sovettik janshý apparaty birden iske kirisedi. Aldymen QarLAG-qa 6 aıǵa otyrǵyzady. Sonan keıin ǵana tutqyndar etappen arnaýly konvoımen Verhoıanskige jóneltiledi. Taýar vagondaryna tıelgen olarǵa jyly kıim berilmeıtini, sýdyń ózi táýligine bir ret berilip, kóbinese kepken nanmen shektep otyratyn. GÝLAG Noǵaı Qalıulyn kontrrevolıýsıoner retinde qarsy alady. Lagerlerdiń bári bir tıpti edi. Tikenek symdy qorshaýdyń birinshi qatarynyń bıiktigi bir metr, negizgi bolyp sanalatyn ekinshi qatardyń bıiktigi 3-4 metr bolatyn. Tórt jaǵynda bosa-bolmasa qaraýyl munarasy. Ortasynda medsanchast, shtrafızo, onyń syrtyn ala baraqtar jaıǵasqan. Izolıator naǵyz bekinisterden turdy, olar jeke jáne jalpy kameralar bolyp bólindi. Noǵaı ekeýinde de otyryp shyqqan. Izolıatorlardyń tóbesi kisi boıy bórenelermen jabylǵan, asty betondalǵan. Odan qashyp shyǵý múmkin emes edi. Verhoıanskini sýyqtyq polıýsy deıdi. Noqań otyrǵan sol jyldary Sibirde aýa raıy óte sýyq boldy. Aýanyń temperatýrasy keı kúnderi 60 gradýstan da tómendep ketedi eken. Adamnyń ıtjandylyǵyn sonda kórgen. Kádimgi qara, qyzyl buryshtardy aralastyryp úgip, denelerin ysqylap jan saqtaǵan kúnderi az bolmapty. Al tutqyndardyń kóbisi sol jatqan tósekterinen turmaı qalatyn. Olardy syrtqa súırep shyǵaryp, kádimgideı aǵash qalaǵandaı qalap qoıyp, sonsoń jaǵarmaı quıyp, ot qoıatyn. Sonda álgi «máıitter» tiriler edi. Eki qoldaryn erbeńdetip, baǵyt-baǵdarsyz ashy aıqaılarmen es-tússiz «mańyrar» edi. Muny jaıbaraqat kórý múmkin emes... Munda da kóp turaqtamaıdy. Kelesi etappen Oımıakonnyń ózinen shyǵady. Ondaǵy sýyqtyq 70 gradýsqa deıin barǵan. 1939 jyly 70,4 myń, al kelesi jyly 47,3 myń tutqyn keledi Oımıakonǵa. Noǵaı ákemiz osy keıingisimen kelgenderdiń biri. Tamyz aıynyń basynda Vladıvostoktan shyqqan «Dalstroı» kemesi Nagaev buǵazyna zákir tastaıdy. Túkirik jerge túspeı qatatyn mıdaı dalanyń dámin solaı tatady. Chaı-Ýrıaǵa jetip zaboıshık bolady. Bul SevvostLAG Qıyr Soltústik NKVD-syna qaraıtyn. Ondaǵy tutqyndar negizinen altyn, qola, biraz mólsherde volfram, basqa da tústi metaldar óndirgen. Noqań bylaı eske alady: «Bul bir qumyrysqanyń ıleýine uqsaıtyn. Myńdaǵan táshkeli tutqynnyń qozǵalysy bir yrǵaqqa túsken. Kúnniń jaryǵymen 12, odan qalsa 16 saǵat úzbeı jumys isteımiz. Mamyr aıynyń basynan qyrkúıek aıynyń ortasyna deıin bul tirlik áste tynbaıdy. Tutqyndar munda bir maýsym ǵana isteıdi. Odan árige jaramaıdy. Kóbisi úsh aıdan aspaıdy. Býyndaryn ustaı almaıdy. Sol tiri, jyly kúıinde jer astynda qalyp jatty... Al olardyń oryndaryn jańadan kelip jatqandar toltyryp otyrdy... Shahtada tiktep júre almaımyz. Aıtmaǵanbet ekeýmiz bir qaıla men súńgige jegildik. Jeri toń, aldyrmaıdy. Dárimen atyp alady. Baıqamaı tol (dári) salynǵan shuńqyrdy lommen uraıyq. Keler sát qatty jarylys boldy. Kóz aldymyz qarańǵy boldy da qaldy. Esimizdi jıǵanda tóbege baryp qadalǵan lomdy kórdik. Birese jyladyq, birese kúldik. Aman qalǵanymyzǵa qýanǵan túrimiz ǵoı». Aıtmaǵanbet Ibraev Aqtoǵaı aýdanynyń Jámshi aýylynyń týmasy. Taǵdyrdyń jazmyshyn qarańyz, bular qazaq topyraǵynda emes, sonaý Sibirde tabysady. Bári shybyndaı qyrylǵanda ekeýi aman qalady. Elge de bir kerzi etikti kezek kıip, aman jetedi. Altyn qazý maýsymyna tótep bergender qatarynda bular da bolyp, 1941 jyldyń 1 qańtarynda bular da bosaıdy. Noqań bylaı eske alady: «Tiri qalatynyma senbegem. Búgin janyńyzda jatqan adam erteńińde turmaı qalady. Dińgene degeni taǵy bar. Býynnan alady. Olardy saýyqtyramyz dep eshkim de áýre bolmaıdy. Olardyń emi shiret dep avtomatpen qyryp salady. Sonan tal qarmaıyn. Esime Muhań túsip jaǵdaıymdy aıtyp hat jazaıyn... Biraq hattyń Muhań qolyna baryp jetetinine senbedim..». Jetkende qandaı. Jetpek tursyn Muhań Máskeýdegi tanystaryn iske qosyp, Noqańnyń aqtalyp shyǵýyna sebep bolady. 1940 jylǵy 19 aqpanda Qaraǵandy oblystyq soty qylmystyq quramy bolmaǵandyqtan aqtaıdy. Alaıda... «Men munyń birin de bilmedim. Qashýdy da oılastyrasyń. Biraq qashqannyń barlyǵy qaraýylǵa jem bolyp jatty. Árqaısymyzdyń sol jaq omyraýymyzda lıterler boldy. Onda kimniń qandaı aýrýmen aýyrǵany, qashyp-pysqandary, bosatylǵandary badyraıtyp kórinip turady. Solardyń kóbisiniń úshinshi nómirge jetkenderi neken-saıaq boldy. Men tiri kelem dep oılamadym... Vıtamın jetispegendikten pellagara degen aýrý jaılady. On adamnyń toǵyzy sodan ketti. 1940 jyly lagerde 10 myńnyń ústinde, al kelesi jyly 15 myńnyń ústinde adam qyryldy. Olardyń barlyǵy da jaǵarmaı quıylyp órteldi...». Chaı-Ýrıada Noqań 4,5 aı jumys isteıdi. Mundaǵy jumysqa jegilgender nebári bir aıdyń ári-berisinde shahtanyń astynda máńgilikke qalyp jatty... Noqań sodan aman. Ol aldynda jarty aı jumys isteıdi. Qalǵan ýaqytynda daıarlyq jumystarynda bolady. Mundaǵy altyn qazý maýsymy 4 aımen shekteledi. Noqań sosyn Bas basqarmanyń qaraýyna jiberiledi. Júk tasýshy bolyp eńbek etedi. Ol da el sııaqty bir táshkege ıe bolady. Oımıakondaǵy jol qurylysyna qatysady. Mundaǵy sýyqtyq 70 gradýsqa deıin barady... «Bul qurylys myńdaǵan shaqyrymdy alyp jatty. Árbir on bes shaqyrym saıyn lager beketteri ornalasqan. Mundaǵy bastysy – qozǵalys. Eldiń bári qozǵalysta bolady. Jumys 24 saǵat boıy júredi. Qozǵalmasań qatyp qalasyń...» – dep eske alady Noqań. Noǵaı ákemiz munan da aman qalady. 1941 jylǵy 6 maýsymda materıkke shyǵarylady... Soǵystyń bastalýyna 16 kún qalǵan. «Keńes Odaǵy soǵysqa qamsyz kiristi degen bos sóz. Sol lagerde jatyp soǵystyń bastalatynyn bildik. 1941 jyly bizge bar-joǵy 5 myń tutqyn keldi. Sonyń ishinde jartysyna jýyq naǵyz baskeserlerdi alyp ketti. Árıne, maıdanǵa... Bizder de surandyq. Alaıda jibermedi. Materıkke shyǵarylǵanymyz da bos sóz edi. О́ıtkeni, lagerde adam jetispeı jatty. Sondyqtan tutqyndardy shyǵarmaýǵa tyrysatyn. Máskeýlik sot degen boldy. Eshqandaı sotsyz-aq jaza kese beretin. Sondaı sebeppen men de qaıta almadym...». Noqań qalaıda oqyǵan adam. Onyń ústine part­shkoldy bitirgen. Ol kisige erkin qonystaný mártebesi beriledi. Kóreıin degen jaryǵynyń bolǵany da. Tirkeýshi bolyp jumysqa iligedi. 1943 jyly jaýdyń beti qaıtqanda erkin qonystanýshylarǵa keńshilik jasaıdy. Ol alǵashqylardyń biri bolyp baıaǵy «Dalstroı» kemesimen úlken materıkke bet túzeıdi. Aıtmaǵanbet joldasymen Irkitte jolyǵysady... Noqań qýanǵan adamda da es bolmaıtynyn, biraz adamnyń qaıtar jolda jyndanyp ketkenin aıtady. Al, bul kisiler aman oralady. Noǵaı Qalıuly sot úkimimen aqtalǵannan keıin de 4 jyl keńestik konsentrasııalyq lagerde otyrdy. P.S: QALIULY Noǵaı (1910-1976), Qar­qaraly ýezi Aqshataý bolysynyń onynshy aýylynda dúnıege kelgen. Kúıshi, sazger, aqyn. Jıyrmasynshy jyldardyń basynda Qarqaralyda oqıdy. Keıindeý rabfak, sovpart mektepterin bitiredi. Jýrnalıst mamandyǵyn alady. Qarqaraly, Shet aýd., Balqash qalalyq gazetterinde qarymdy qalamgerdiń biri bolady. Qý aýd. komsomol qyzmetinde júrgeninde (1928-1930) qyzyl kámpeskeni qýattamaǵany úshin qamaýǵa alynyp, Almaty túrmesinde M. Áýezovpen birge otyrady. 1938 j. teris kóz­qarasty «Iske sát!» maqalalar jazǵany úshin halyq jaýy bolyp ustalady. Jazasyn Sibirde (Kolyma, Oımıakan, Verhoıansk, Sahalın) óteıdi. «Sıbdal» shahtalarynda zaboıshy bolady. Qazaqtyń birtýar ulany M. Áýezovke óziniń aqtyǵyn aıtyp hat jazady. Sol kisiniń aralasýymen 1940 j.bosap shyǵady. Keıin qa­jyr­lylyǵynyń arqasynda partııalyǵyn qaıtyp ornyqtyrady. Qońyrat, Shet aýd. sharýa­shylyqtarynda kolhoz basqarmasy, aýyldyq keńes tóraǵasy bolyp isteıdi. Noǵaıdyń qaıyrmasy atalatyn áni el ishinde keńinen taralǵan... («Shet aýdany» ensıklopedııasynan). P.S 2: «Dalstroı» arqyly 1 mıllıon adam ótti... (Vera Dıdenkonyń «Delo Moskovskoı brıgady» kitabynan.) Tórehan Maıbas, Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri. Qaraǵandy.