Malsaq qaýymǵa nege qoń bitpeıdi?

Bul jaıynda Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev­tyń «Ádiletti memleket. Bir­tutas ult. Berekeli qoǵam» at­ty Joldaýynda «Aýyl sharýa­shylyǵyn damytý – negizgi proble­manyń biri. Osy saladaǵy ahýal mem­leketimizdiń azyq-túlik qaýipsiz­digine tikeleı áser etedi. Elimiz­diń aýyl sharýashylyǵy ónimderi­niń kólemin jáne onyń qosymsha qunyn arttyrý qajet» dep atap kórsetilgen.

Mal sharýashylyǵynyń adymyn ashtyrmaı, tusaý bolyp jatqan túıtkil tus az emes. Osy tarapta kúndi túnge, túndi kúnge ulastyryp, talmaı eńbek etip jatqan aýyl eńbekkerleri quddy bir ýáde­lesip qoıǵandaı alǵa umtylǵan qa­damyna tusaý bolyp túsken tus­taryn birdeı aıtady. Bul eń al­dymen jaıylym men shabyn­dyq máselesi. Býrabaı aýdanyn­daǵy «Belgibaı» sharýa qojaly­ǵynyń basshysy Belgibaı Omarovtyń aıtýyna qaraǵanda, qazir besbatpan beınetti belden keship júrgen syńaıly.

– Erdiń jasyna tolǵan soń elge bet burǵym keldi. Bala jasymnan kóz kórip, qol úırengen sharýa­shylyqpen aınalysýǵa ańsarym­nyń aýǵany, – deıdi sharýa qoja­lyǵynyń basshysy, – qazir aǵynan jarylyp aqıqatyn aıtsam, qulshynys kemip, betim qaıtyp qaldy.

Úı jyqqandaı ekpinin uıytqan tusyn taratyp aıta ketelik. Aldymen, shabyndyq jaıy. Atalǵan sharýa qojalyǵynda bul múlde joq. Bar bolǵany 108 gektar jaıylym jeri bar eken. Al baǵymdaǵy qara malynyń sany – 53 bas.  Ǵalymdardyń esepteýine qaraǵanda, ár malǵa 9-10 gektar jaıylymdyq jer qajet. Osy eseppen alǵanda sharýa qo­ja­ly­ǵynyń jaıylymdyq jeri 11 basqa ǵana laıyqty. Bir qora maldy toqymdaı jer­ge ıirip baqqan soń Býrabaıdyń baýraıy qansha jerden qunarly bolsa da tuıaqkesti bolyp, shildeniń qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyǵynda shańy shyǵyp jatady. Qara maldyń tisine iliner shóp seldiregen soń qoń qaı­dan jınalsyn?! Al shabyndyq jerdiń bol­maýy mal asyraýǵa múmkindik bermeı tur.

– Soltústikte qys uzaq. Qara mal kemi 7 aı boıy qolǵa qaraıdy, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy, – shabyndyq jer bolmaǵannan keıin mal azyǵyn jyl saıyn satyp alýǵa májbúrmin. Qazir bizdiń tóńirekte jemshóp qymbattap ketti. Qońyr kúzde jınaǵan jemshóbim azaıyp qaldy. Bıyl qystan shyǵa alamyn ba, joq pa dep alańdaýlymyn. Shóp tabylǵanymen, baǵasy qymbat. Bir tonnasy 40 myń teńge, arpanyń bir tonnasy – 85-90 myń teńge.

Kúz jaýyn-shashyndy boldy, qystyń basynda da ylǵaly mol qar soqtala­nyp jaýyp turdy da, aıaz soqqanda siresip qatyp qaldy. Qazir atan jilik aıǵyr, qýaty mol mama bıeler bolmasa, taı-jabaǵy qolǵa qaraýda. Zerendi, Sandyqtaý tóńiregindegi malsaq qaýym jylqylaryn ustap baǵyp otyr. Aýyldaǵy aǵaıyn Qambar atanyń tuqymyn jyl on eki aı boıy tebinde óz kúnin ózi kóredi dep eseptep, qysqa muqııat qamdana bermeıdi. Bıylǵydaı qysta úıir-úıir jylqy qolǵa qaraǵan soń, jemshóptiń baǵasy kúrt qymbattap ketti. «Belgibaı» sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, Býrabaı baýraıyn ázirge mundaı qaýip jaılaǵan joq. Qys dendep engenshe qara malyn jaıyp baǵyp, jemshóbin únemdegen eken.

2019 jyly Slovakııadan sımmental tuqymdy sıyr satyp alyp, sharýashylyǵyn bastaǵan Belgibaı Omarovtyń oıǵa alǵan jospary az emes edi. Áıtse de úıdegi oıdy bazardaǵy naryq buzyp tur. Sonyń biri, qoldan uryqtandyrý máselesi.

– Bul arada ekpin túsirip aıta ketetin bir jaı bar, – deıdi sharýashylyq basshysy, – eger sıyrdy qoldan uryqtandyrmasaq, buzaýyna asyl tuqymdy degen anyqtama berilmeıdi. Anyqtamasy, eseptik nómiri bolmaǵannan keıin osy tóńirektegi tuqymy azǵan qara maldyń esebinde. Tıisinshe baǵasy da tómen. Bizge mal tólin satý úshin anyqtama qajet. Sondyqtan, amalsyz qoldan uryqtandyrý stansalarynyń qyz­­metine júginemiz. Astana qala­syndaǵy osyndaı bir stansamen kelisimshart jasap, birneshe jyl boıy qyzmetin paıdalandyq. Biraq kóńilim tolmaıdy. Mysaly, ótken jyly 35 sıyrymnyń 15-i qysyr qaldy.

Mal ıesiniń ókpesi qara qazandaı. Ony da tú­­si­ný­ge bolady. Aınaldyrǵan 35 sıyr­dyń 15-iniń qysyr qalýy úlken shyǵyn. О́ıt­­­keni ol sıyrlardyń sońynan ne tól ermeı­di, ne saýýǵa kelmeıdi. Aıaǵynda álgi 15 sıyr­­dy bir jyl boıy tekke baǵady. So­ıyp satý­ǵa taǵy kelmeıdi. Mal basyn óz tóli ese­binen kóbeıtýdi murat tutqan sha­rýa­shylyqqa bir qolyn eki ete almaı otyr­ǵanda, baǵymdaǵy jarty malyn pyshaqqa jyǵý qyp-qyzyl shyǵyn. Igilikti isti bas­taǵan kezinde mal tuqy­myn qapysyz du­rys tań­­daǵanyna ózi de rıza. Sımmental – et­ti ári sútti tuqym. Tólderi 20 aıdyń tóńi­regin­de 4 sent­nerge erkin jetip qalady, sút­tiń maı­­ly­lyǵy 5,3 paıyzǵa jetedi. Qazir sút za­ýyt­­­taryna ár lıtr sútti 200 teńge­niń kó­le­­minde ótkizip jatyr. Olaı bolaty­ny, maı­­ly­lyǵy esepke alynǵan. Sıyr­larynyń aýzy kók shópke ilikken soń táýligine 20 lıtr­­ge deıin sút berýi múmkin. Sol kezde táp-táýir tabys tabady.

Bıyl buzaýsyz qalmaýy úshin qoldan uryqtandyrýdyń sapaly qyzmetin kór­setetin mekeme izdemek. Sharýa qoja­lyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, bul jalǵyz óziniń basynda ǵana dúnıe emes, mańaıdaǵy barlyq derlik malsaq qaýymnyń tartyp otyrǵan mehnaty. Qany shyǵyp turǵan máseleni talaı ret kótergen. Áıtse de áli sheshimin tappapty. Qıyndyqtan shyǵar jalǵyz jol – tabynǵa asyl tuqymdy buqalardy qosý. Biraq ol kezde mal tuqymynyń asyl ekendigin anyqtaıtyn anyqtamany qaıdan almaq. Endigi bir másele, mal basyn kóbeıtý. Baǵymdaǵy maly elý basqa jetpegen sharýa qojalyǵy memleket tarapynan beriletin sýbsıdııadan dámete almaıdy.

– Sonda biz sııaqty 35-40 asyl tu­qym­­dy sıyr baǵyp, beınetin belden ke­ship júrgender qaıtpek? – deıdi shar­ýa qojalyǵynyń basshysy, – bizdiń qoly­myzdy baılap otyrǵan shabyndyq, jaıy­lymdyq jerdiń joqtyǵy ǵoı. Áıtpese, biz de kóbeıter edik. О́risimizdi kóbeıtip, qonysymyzdy berekege aınaldyrmas pa edik. «Attyny kórip, jaıaýdyń aıaǵy talady» degendeı, jurt jarylqanyp jatqan kómekti biz de kórýge yntalymyz.

О́z eńbegine jalynǵan sharýa qojaly­ǵy memleket tarapynan beriletin kómekten qaǵylsa da óz qotyryn ózi qasyp jatyr. О́tken jyly 5 mln 700 myń teńgege sút salqyndatatyn tońazytqysh satyp alypty. 6 mln 500 myń teńgege mal azyǵyn taratatyn qurylǵy alǵan. Jemshóp tasıtyn sý jańa traktor men shóp taılaǵyshty da qymbattyǵyna qaramaı qaltasynyń túbin qaǵyp alǵan kórinedi. Onsyz alǵa basý taǵy joq. Áıteýir osy sharýamen aınalysqan soń múmkindiginshe qamdana bermek. Alǵa basamyn dep umtylǵan osyndaı sharýalardy qoltyǵynan demese, qyr asyp ketetin túri bar. Demek aldaǵy ýaqytta azyq-túlik molshylyǵyn jasaýǵa óz úlesin qosyp jatqandardy eskergen durys-aý.     

Mal basyn kóbeıter-aý, biraq sol malǵa ıe bolatyn malshy men saýynshy tabý el ishinde kádimgideı sheshilýi qıyn túıinge aınalǵan túri bar. Osy sharýa qojalyǵy aıyna 120-130 myń teńge tólese de, malshy taba almaı otyr. Amalsyzdan bar mehnatty ózderi shegýde. Joǵaryda atalǵan eńbekaqy eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrǵan aýyldaǵy jastar úshin táp-táýir tabys emes pe?!

Mal sharýashylyǵyn órge basty­rýdyń jolynda kese-kóldeneń jatqan birqatar qıyndyq osyndaı. Sheshimin tappasa, berekeniń úıirilýi de qıyn.

Aqmola oblysy,

Býrabaı aýdany