Almatyda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty men «Áıteke bı» mádenı-tarıhı ortalyǵynyń bastamasymen qazaq halqynyń HVII ǵasyrdaǵy qoǵamdyq-saıası ómirinde tereń iz qaldyrǵan kórnekti bı Áıteke Baıbekulynyń 370 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.
Konferensııa jumysyna qoǵam qaıratkerleri, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń ǵalymdary men joǵary oqý oryndarynyń ustazdary qatysyp, Áıteke bıdiń qazaq halqynyń áleýmettik-saıası ómirindegi orny men rólin jáne ol ómir súrgen dáýirdiń ereksheligin jan-jaqty taldady. Konferensııada sóz alǵan ǵalymdar HVII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Ortalyq Azııada oryn alǵan tarıhı oqıǵalar men qubylystardyń erekshelikterine nazar aýdara otyryp, ondaǵy jeke tulǵalardyń róline basa kóńil bóldi. Alqaly jıyn barysynda Áıteke bıdiń qazaq halqynyń birligin nyǵaıtýǵa úlken úles qosqan ataqty úsh bıdiń biri, memleket qaıratkeri ekendigi jan-jaqty negizdeldi.
Akademıkter Serik Qırabaev, Sultan Sartaev, Parlament Májilisiniń depýtaty Abaı Tasbolatov, belgili zańger Beket Turǵaraev, Áıteke bı kesenesin turǵyzýǵa úlken eńbek sińirgen «Áıteke bı» tarıhı-mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy, syıly aqsaqal Shaharbek Ýsmanov minberge shyǵyp, elimizdiń keleshegi úshin eren eńbek sińirgen Áıteke bı týraly maǵynaly pikirlerin ortaǵa saldy. Ǵylymı-tájirıbelik konferensııany Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Hangeldi Ábjanov júrgizip otyrdy.
Áıteke bıdiń ózge bılermen birge Táýkeni han etip saılaýda belsendilik tanytqany, «Han keńesine» onyń kishi júz jurtynyń atynan múshe bolǵany jáne «Jeti jarǵyny» qabyldaýǵa atsalysqany konferensııaǵa qatysýshylar tarapynan erekshe atap kórsetildi. Sonymen qatar, Áıteke bıdiń sheshendigimen, «qara qyldy qaq jarǵan» ádildigimen birge jońǵarlarmen bolǵan shaıqastarda qol bastaǵan batyr bolǵany, Nurata mańyna shabýyl jasaǵan Qaldan-Boshaqtynyń on myń jasaǵyna Nurata, Qyz Bıbi, Aqtaý, Tamdy, Kenımeh tóńiregindegi alshyndar men qaraqalpaqtardyń jáne quramalardan jınalǵan bes myń qol áskerimen onyń qarsy turǵany ári jaýdy Saıram túbinde talqandaýda erlikpen kózge túskendigi naqty málimettermen dáıekteldi.
Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵan alǵashqy jyldardyń birinde, sonaý 1993 jyldyń 28 mamyrynda Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Ordabasy baýraıynda HVIII ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń aıtýly memleket qaıratkerleri – Tóle bıdi, Qazybek bıdi jáne Áıteke bıdi eske túsirý kúnderi ótkizilgen bolatyn. Sol ıgi sharaǵa qatysqan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «úsh uly bıdiń qaharmandyq ǵumyry men qyzmeti urpaqtaryna laıyqty sabaq jáne elikteýge úlgi bolarlyq» dep atap ótken edi. Qazaq handyǵy tarıhyndaǵy surapyl kezeńderde, qasiretti jońǵar shapqynshylyǵy jyldarynda, ózderiniń danalyǵymen uly bıler «qarapaıym jáne sonymen qatar, uly aqıqatty – damýdyń qýatty qozǵaýshy kúshi ulttyq múdde, jalpyhalyqtyq maqsat bolyp tabylatyndyǵyn, osylar arqyly qazirgi býyn da barlyq qadamdaryn jasaı alatyndyqtaryn» qazaq halqynyń sanasyna sińire aldy.
Almatyda ótken ǵylymı-tájirıbelik konferensııada Áıteke bıdiń jasyna, týǵan jeri men atqarǵan eńbegine, jerlengen jerine qatysty tyń derekter men tarıhı qujattar taǵy bir márte pysyqtaldy. Áıteke bıdiń qazaq halqynyń jáne Ortalyq Azııadaǵy ózge de baýyrlas halyqtardyń qoǵamdyq-saıası jáne mádenı ómirindegi orny men rólin jáne qaıratkerdiń dáýirindegi oqıǵalar men qubylystardyń órbý erekshelikterin taldaı kele, konferensııaǵa qatysýshy ǵalymdar «Áıteke bıdiń HVII ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Ortalyq Azııanyń qoǵamdyq-saıası ómirindegi alar ornynyń aýqymdy ekenin negizdeı túsý maqsatynda osy baǵytta qyzý zertteý jumysyn jalǵastyra túsý», «Áıteke bıdiń ómir joly, ósken ortasy jáne atqarǵan qyzmeti jaıly málimetter jınastyrý», «Muraǵat qorlarynan, aýyz ádebıeti úlgilerinen jáne ǵylymı ádebıetterden alynǵan málimetter negizinde Áıteke bıge baılanysty qujattar men materıaldar jınaǵyn ázirleý», «Tóle bı, Qazybek bı jáne Áıteke bıdiń el tutastyǵyn nyǵaıtý baǵytyndaǵy eren eńbegin óskeleń jas urpaqqa keńinen nasıhattaý», «О́tken tarıhı dáýirlerde el birligi men tutastyǵyn saqtaýda daralanǵan qaıratkerlerdiń qyzmetin júıeli túrde zertteı túsý» degen sekildi asa mańyzdy isterdi atqarýǵa negizdelgen qarar qabyldady.
Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, QR UǴA korrespondent-múshesi, professor Hangeldi Ábjanov «Áıteke bı jáne qazaq memlekettiligi», Qazaqstan Respýblıkasy «Áıteke bı» mádenı-tarıhı ortalyǵynyń prezıdenti Shaharbek Ýsmanov «Áıteke bı memorıaldyq kompleks qurylysynyń iske asýy», akademık Orazaq Ysmaǵulov «Antropologıcheskaıa rekonstrýksııa Aıteke bı», respýblıkalyq «Ardagerler» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, professor, akademık О́mirzaq Ozǵanbaev «Suńǵyla sheshen, kórnekti kósem», ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń ǵalymy, QR UǴA-nyń qurmetti akademıgi, professor Ýahıt Shálekenov «Asyl tekti Áıteke Baıbekuly», professor, Parlament Májilisiniń depýtaty Abaı Tasbolatov «Qazaq qoǵamynda bılerdiń yntymaqty, birlikti, táýelsizdikti saqtaýdaǵy róli», QR eńbek sińirgen qaıratkeri «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» Halyqaralyq qoǵamdyq qaıyrymdylyq qorynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń doktory Beket Turǵaraev «Ulylar rýhynyń úndestigi – Áıteke bı men Qojabergen», M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory, professor Ábilseıit Muqtar «Qazaq tarıhyndaǵy bıler ınstıtýty jáne Áıteke bı», Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, doktor Ahmet Toqtabaı «Áıteke bı ómiri men qyzmeti: derekter men boljamdar», professor Sattar Májıtov «Áıteke bı fenomeni «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy aıasynda» degen taqyryptarda baıandama jasady.
Ǵylymı jıyn aıasynda Áıteke bıdi búgingi óskeleń urpaqqa nasıhattap, abyz qarııanyń qabiri men artynda qalǵan rýhanı murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap júrgen azamattar marapattalyp, olarǵa «Áıteke bı» atyndaǵy qordyń alǵysy retinde mereıtoılyq kádesyı jasaldy.
Konferensııaǵa qatysýshylar osy is-sharany uıymdastyryp, ótkizýshilerge, atap aıtqanda, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetine, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna zor alǵystaryn bildiristi.
Qanat ESKENDIR,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.