Qazyp, óńdep daıyndaıtyn emes, tabıǵattyń tikeleı óz ónimderi – jel men kún energııasyn paıdalaný álem elderinde erekshe mańyzǵa ıe. Birneshe myńdaǵan jyldar buryn aıdyndarda jelkendi qaıyqtarmen júzý, sharýashylyqta daqyldardy egý úshin qoldanyla bastaǵan jel energııasy men qyzdyrý, qýattandyrý, jylý bólý baǵytyndaǵy kún energııasy óziniń ekologııalyq tıimdiligi, ekonomıkalyq artyqshylyǵy jaǵynan kúni búginge deıin mańyzyn joıǵan joq, kerisinshe, jańǵyrtpaly energııaǵa, jasyl ekonomıkaǵa qol sozyp, balamaly energııa kózderin tabýǵa qajettilik týǵan zamanda jetekshi orynǵa shyqty.
«Elý jylda el jańa» demekshi, endi bir 50 jyldan soń Jer betindegi turǵyndar sany qazirgiden eki ese artyp, tıisinshe adamzat tutynatyn qajettilikter de eki-úsh ese kóbeıedi degen pikir aıtady sarapshylar. Mundaı jaǵdaıda shegi bar, sarqylatyn baılyqtardyń túbi kórinýi bek múmkin. Bul jel men kún, sý energııasy sekildi sarqylmaıtyn energııa kózderin qoldanysqa engizýge alyp keledi. Álem qazirden-aq osy qadamǵa bet burýda.
Arzan elektr energııasyn qoldanysqa engizýge baǵyttalǵan «Qazaqstanda 2030 jylǵa deıin elektr energııasyn óndirýdi damytý týraly» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, jel jáne kún kúshimen óndiriletin elektr energııasyna qol jetkizý joldary qarastyrylýda. Dúnıejúzi boıynsha jel jikteliminiń 23 túri turaqty kezdesetin, geografııalyq ornalasýy jáne óte qatty aýa aǵynynyń bar bolýy Qazaqstanǵa mol jel energııasyn óndirý múmkindigin beredi. Málimetterge kóz júgirtsek, elimizdiń keıbir aýdandarynda jeldiń ortasha jyldamdyǵy 6 m-s-ty quraıdy, ıaǵnı Qazaqstannyń jel-energetıkalyq áleýeti jylyna 929 mlrd. kvt/saǵat quraıdy. Al Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy ekpindi jel bul máseledegi Mańǵystaý óńiriniń de ózindik sıpatyn qalyptastyrady. Mańǵystaýdaǵy jel jyldamdyǵy sekýndyna 8,5-8,7 metr bolady, tipti keı jaǵdaılarda jeldiń sekýndyna 15-20 metrden astam jyldamdyqpen júıtkıtin sátteri bolady eken. Mundaı múmkindik qazirdiń ózinde birneshe sheteldik kompanııalardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp úlgergen. Osydan 3-4 jyl buryn Mańǵystaý oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy men onyń janyndaǵy «Sý júıesi» MKK tapsyrysymen «Batys-2008» JShS Túpqaraǵan aýdanynyń Qyzylsyǵyra qystaǵyndaǵy malshy otbasy úshin kún sáýlesinen energııa alatyn panel men jel elektr stansasyn paıdalanýǵa bergen bolatyn. EKSPO-2017 kórmesine arnalyp qolǵa alynǵan jobanyń jumystary tolyǵymen aıaqtalmasa da, qazirgi tańda ol sorǵy arqyly qudyqtan sý tartyp, shopan otbasynyń turmystyq qajettiligin óteýge septigin tıgizip keledi. Alda áli ekinshi kezeńniń jumystary tur.
Mańǵystaý oblystyq energetıka basqarmasynyń málimeti boıynsha, budan basqa «Invest Grın» JShS Qaraqııa aýdanynyń Quryq kentinde qýaty 150 MVt jel elektr stansasynyń qurylysyn salý jobasyn qolǵa alǵan. Bólingen 99,9 gektar jer telimine geologııalyq zertteýler júrgizilip, dıirmenniń qorshaǵan ortaǵa áserin baǵalaý jumystary júrgizilýde. Al Mańǵystaý oblysyndaǵy energııanyń jańǵyrtylatyn kózderi salasyndaǵy jobalardy iske asyrý úshin 2009 jyly qurylǵan «South Wind Power» JShS kompanııasy keler jyly-aq Túpqaraǵan aýdanynyń Fort-Shevchenko qalasy aýmaǵynda qýaty 42 MVt jel elektr stansasyn salý úshin jergilikti ákimdikten 375 gektar jer telimin uzaq ýaqytqa jalǵa aldy. Jobanyń qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý jumystary júrgizildi, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jáne ekologııalyq qyzmetterdiń oń qorytyndysy alyndy. Kompanııa basshylyǵy Germanııa, Danııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı (Goldwind) ınvestorlarymen jobaǵa qatysý máselesi jóninde kelissózder júrgizip, oń nátıjelerge qol jetkizdi. Al Túpqaraǵan aýdany aýmaǵynan jer telimin alyp, taǵy bir jel elektr stansasy jobasyn qola alýǵa talaptanǵan kompanııanyń biri – «DMK KO» JShS. Qazirgi tańda áleýetti ınvestorlarmen kelissózder júrgizip, jumysyn ońtaılap júrgen kompanııa óńirde jańǵyrtylǵan energııa kózderin damytýǵa óz úlesin qospaq.
Akademık P.Lazarevtiń esebi boıynsha, jel qýatyn paıdalaný arqyly jer júzinde jylyna kómir jaǵý arqyly alatyn energııadan 3000 ese kóp energııa alýǵa bolady. Al, taǵy bir derekter «Kún sáýlesi arqyly jerge beriletin energııanyń bir jyldyq mólsheri búkil adamzattyń bir jylda paıdalanatyn energııa mólsherinen 15 myń ese artyq» degendi aıtady.
Sol sebepti jańǵyrtylatyn energetıkany damytý 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń «bolashaq ekonomıkasy» salasyn qalyptastyrýdyń basym baǵyttarynyń biri bolyp keledi. Ony júzege asyrý, bar múmkindikti paıdalaný óńirlerdiń aldyna zor mindetter men qyrýar jumystardy qoıdy. Bul oraıda ótken jyly Mańǵystaý oblysy ákimdigi, «Qazatomónerkásip» UK» AQ jáne «Mańǵystaýmunaıgaz» AQ arasynda jańǵyrtylatyn energııa kózderin, ıaǵnı kún men jel energııasyn damytý baǵytyndaǵy yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıylǵan bolatyn. Osy kelisim aıasynda qazir «Jeke energııa júıeleriniń ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS ortalyqtandyrylǵan elektr jelisimen qamtylmaǵan Mańǵystaý aýdanynyń «Hanbekgúl» sharýa qojalyǵynda kún batareıalaryn jáne jel elektr stansalaryn ornatý jumystaryn bastady. Qýattylyǵy 15 kVt elektr stansasy shalǵaıdaǵy sharýalar otbasy úshin jylý men tok kózderi máselesin sheshedi dep kútiledi.
Al, ekologııalyq jaǵynan qaýiptisi bar, qaýipsizi bar qatty qaldyqtardy «qaıda qoıaryn» bilmeı dal bolý – búginginiń basy ashyq problemasy. Jyldar boıy ydyramaıtyn, topyraqqa sińbeıtin sellofan, ózge buıymdar dalanyń surqyn alǵan qoqys qana emes, densaýlyqqa zııandylyǵy jaǵynan da másele týdyryp tur. Álem jurtshylyǵynyń qatty qaldyqtardy zalalsyzdandyratyn, óńdeıtin, qaıtadan kádege jaraıtyn buıymdar jasap shyǵaratyn jetistigine tań bolyp kelgen elimiz bul iske endi ózi de qadam basty. Buǵan deıin qatty qaldyqtarǵa arnalǵan polıgondary bolǵanmen olardy óńdep, qajetke jaratatyn zaýyt bolmaǵan elimizde zaýyt qurylysy alǵash ret Mańǵystaý jerinde qolǵa alynbaq. Turǵyndar sany artqan ólkede olardyń tutynýynan qalǵan, ózge de qajetsiz qaldyqtar kólemi turaqty ulǵaıyp keledi jáne onyń ekologııalyq ahýalǵa áseri, sanıtarlyq jaǵdaıǵa zardaby joq emes. Sol sebepti 2012 jyly Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi, «Kóktem» MKK, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki úsh jaqty nesıelik shartqa jáne Mańǵystaý oblysy ákimdigi men «Kóktem» MKK «Aqtaý qalasyndaǵy qaldyqtardy basqarý» jobasy boıynsha «Jobaǵa qoldaý kórsetý týraly» shartqa qol qoıyp, irgeli jobany qolǵa alýǵa kelisti. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamany iske asyrý jónindegi 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyna engizilgen joba mehanıka-geologııalyq tazartý sehy, polıgon jáne qatty qaldyqtardy óńdeıtin zaýyt qurylysy syndy kólemdi úsh qurylysty qamtıdy. 6 mlrd. teńgeden astam qarjy jumsalady dep eseptelgen jobaǵa Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki men onyń janyndaǵy taza tehnologııalar qory, QR Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik» AQ granty, sondaı-aq jergilikti bıýdjettiń qarajaty jumsalady.
Qazirgi tańda polıgon qurylysy úshin konkýrs ótip, úlken jumystyń jaýapkershiligi almatylyq «Kaspianconstrakshntrys» JShS-ne júkteldi. Qalǵan eki qurylystyń tizginin qolǵa alatyn sheberlerdi anyqtaý jumysy óz kezegin kútýde.
Joba maqsaty – ekologııalyq qalyptylyqty saqtap, turǵyndarǵa salamatty ómir syılaý. Ol úshin qatty turmystyq qaldyqtardy, ózge de qaldyq túrlerin shiritip, ashytý arqyly bıogaz alyp, odan «jasyl» elektr energııasyn óndirý kózdelgen. Ekonomıkalyq turǵyda tıimdi dep eseptelgen bul joba organıkalyq qaldyqtar, qaǵaz túrleri, áınek, metall, plastık, tekstıl, qaýipti qaldyqtar men elektrondy jáne elektrli, t.b. jabdyqtardy qaıta óńdeý arqyly jylyna orta eseppen 55837,84 tonna ónimdi zalalsyzdandyryp, 32341,91 tonna organıkalyq qaldyqtardy qaıta óńdep, 1.98 MVt/s elektr energııasyn óndirýdi mejelep otyr. Zaýyttyń óziniń qýattylyǵy jylyna 100-120 myń tonnaǵa jetedi dep kútilýde, paıdalaný merzimi 20 jylǵa jobalanǵan.
Alda álemniń jańalyqqa qushtar jurtshylyǵy qulaǵyn túretin alyp kórme tur. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi aıasyndaǵy «jasyl ekonomıkany» damytý baǵdarlamasy boıynsha óte ózekti, ári kereksiz degen qaldyqtardy kádege jaratyp qana qoımaı, óńirdegi alyp kásiporyndardy arzan elektr energııasymen qamtýdy maqsat etken «jasyl energııa» óndiretin bul joba Mańǵystaýdan EKSPO kórmesine jol tartýy da múmkin. О́ıtkeni, TMD elderi arasynda tuńǵysh ret bizdiń elimizde tusaýy kesiledi dep kútiletin joba ózgeler úshin kóz toqtatyp qarap, úırenetin úrdiske aınalýy ǵajap emes. Qaldyq pen odan týyndaıtyn problema, arzan elektr energııasyn tabý qaı eldiń bolsyn maqsaty.
Mańǵystaýdyń «jasyl ekonomıka» baǵytyndaǵy búgingi bastamalary osal emes, al bolashaqtaǵy múmkindik pen meje odan da zor bolatyny sózsiz. Keń dalany terbegen jeldiń qýaty men áldılegen kúnniń shýaǵy sarqylmasy anyq...
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.